Didaktikaliq shigarmalar ruwxiy bayligimiz

52

keltiretuǵın, jaman qásiyettegi adamlar,-dep qaralǵan. «Quran» táliymatlarınıń dawamı bolǵan Muxammed payǵambar hádislerinde de adamlar júris-turıs hám minez-qulıq ádepleri menen eki taypaǵa bólip qaraladı. Mısalı, (413-hádiste)

«Jaqsılarıńız xosh qılıqlı bolıp, adamlarǵa járdem beriwshi, yaǵnıy

átirapındaǵılardıń jaqsı ómir súriwine imkan beriwshi adamlardur», «Jamanlarıńız adamlar ráhátin buzıwshı, kóp sózli, tili ashshı kisilerdur», (427-hádiste)

«Adamlardıń jaqsısı adamlarǵa paydası tiyetuǵınlar», (505-hádiste) «Adamlardıń jamanı - (shańaraǵına) basqalarǵa tarlıq qılǵan kisidur»1 sıyaqlı násiyatlar berilgen.

Usı ideyalar tiykarında Shıǵıs folklorı menen jazba ádebiyatlarında kóplegen shıǵarmalar dóretildi. Mısalı, Álisher Nawayı ózi jasaǵan jámiyettegi káspi-kári, turmıs tárizi, jasaw shárayatı, lawazımı, xızmeti boyınsha túrli taypaǵa bólingen adamlardıń minezqulıq, júris-turıs ádeplerin «Mahbubul-qulub» shıǵarmasında keńnen sáwlelendirdi. Ol ózi súwretlegen taypa adamlarınıń jaqsı hám jaman pazıyletlerinen zamanlasların, ásirese jaslardı xabardar etiwdi maqul taptı. Shayır kitaptaǵı júzden aslam pándi úgitleriniń bir qanshasın da

«jaqsı adam» menen «jaman adam» arasındaǵı parqtı bılayınsha táripleydi: «Jaman menen jaqsınıń arasında parq kóp. Kimler menen bolsań-solarday bolǵanıń. Olar jaman bolsa, sen de jamansań, olar jaqsı bolsa, sen de jaqsısań. Demek, jaqsılar izine ergen jaqsıraqdur hám qáwip-qáterden jıraq bolasań. Kóplegen qábiletli kisiler jaqsılardan ayrıldı, jamanlardıń sáwbeti olardı nabıt etti».2

Sonlıqtan belgili ózbek jazıwshısı hám alımı Ǵ. Ǵafurov «Sharq javohirlari» kitabında Nawayınıń lirikalıq hám liro-epikalıq shıǵarmalarındaǵı aqıl-násiyat pikirlerine keńnen toqtaydı: «Nawayı

1Muhammad payǵambar qissasi. Hadislar. – Toshkent: Kamalak, 1991. 85-86-91-b.

2Alisher Navoiy. Mahbubul-qulub. XV tomlik. XIII tom. - Toshkent 1983, 92-b.

53

«Mahbubul-qulub» shıǵarmasında adamlardı soсiallıq toparlarǵa bóliwde ádepikramlıq faktorın tiykar etip aldı»,1 - dep oǵada durıs baha beredi.

Álisher Nawayı bir qatar báyitlerinde jámiyettegi jaqsı hám jaman qulıqtaǵı adamlardıń morallıq kelbetin bılayınsha sıpatlap ótedi:

Adam dep atamań onday adamdı, Xalıq

ǵamın oylamaǵan jamandı. Adam barkiy adamlardıń naqshıdur, Adam barkiy onnan haywan jaqsıdur.2

Túrkmen klassigi Maqtımqulı da ózin qorshaǵan ortalıqtaǵı adamlardıń minez-qulıq normalarına tiykarlanıp pikir aytadı. Shayır jámiyettegi adamlardıń jaqsı hám úlgili ádetlerine kewili tolsa, al geypara adamlardıń aqılsızlıǵı, nadanlıǵı,

ótirikshiligi, ǵıybatkeshligi, buzıqshılıǵı sıyaqlı jaman illetlerinen túńiledi. Olardı násiyat jolı menen dúzetiwge hasla jalıqpaydı. Mısalı, shayırdıń tómendegi qosıq shuwmaqlarında qálegen adam úlgi hám ibrat alǵanday aqıl-násiyat pikirleri berilgen.

Aqıl bolsań, jaqsılarǵa hámdam bol, Aqmaq ózin nadan menen yar áyler, Maqtımqulı, endi ózińdi gózle, Jaqsını táriplep, jamandı dúze.3

Adamlar ishinde adam ne qıylı, Janǵa hazar berer adam jáhili, Adamlar bar, gelledegi aqılı, Kiygen telpeginiń pulına turmas.

Adam bardur durıslıq úyin buzdırǵan, Duwrı júrgen jurttı joldan azdırǵan,

1Ǵafurov Ǵ. Sharq javohirlari. – Toshkent: Manaviyat, 2000. 140-b.

2Mámbetov K. Nawayı hám qaraqalpaq ádebiyatı. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1991. 21-b.

3Maqtımqulı. Qosıqlar. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1984. 49-50-b.

54

Sır aytsań, pash etip, elge gezdirgen,

Ǵıybatkeshten artıq shaytan bolur ma.1

Álbette, dáwirler ótiwi menen adamlar arasındaǵı jaqsı hám jaman qásiyetler birden ózgerip ketpedi. XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırları Kúnxoja, Ájiniyaz,

Berdaq hám Ótesh jasaǵan dáwirde de adamlardıń jaqsı hám jaman ádetleri olardıń túr-túsi yamasa boy-sınına qarap emes, júristurısı, minez-qulqı, sóylegen sózi menen islegen is-háreketi tiykarında belgilep berildi. Mısalı, Kúnxojanıń «Bastı xor áyler» qosıǵında jamanlarǵa erip xor bolǵannan góre, peyli keń jaqsı hám márt adamlarǵa erip is tutıwdıń abzallıqların bılayınsha atap ótedi:

Jaqsınıń jomartlıq kirer kewline, Onıń quda berer ıǵbal-peyline, Jaqsınıń xalıq erer qalmay keynine, Jamannan bas bolsa, bastı xor áyler.2

Ájiniyaz shayırdıń «Jaqsı» qosıǵında da adam balasınıń insanıylıq kelbeti túrtúsinen emes sóylegen sózi menen parıqlanadı, jáne de ózi sıpatlas adamnıń qádirin bilmegen adamnan mal jaqsı, aytqan sózdiń mánisin bilmegennen tilsiz adam jaqsı, - degen konkret pikirler ortaǵa qoyıladı.

Yaqshını páhim áyle sózlágán sózdin, Yamannıń parqı yoq, kóz birlá yúzdin, Adam ulı adam qádirin bilmese, Onnan dúzde otlap júrgen mal jaqsı. Aytqan sózdiń maǵanasın bilmese,

Ol adamnan tilsiz ósken lal jaqsı.3

Berdaq shayırdıń bir qatar didaktikalıq qosıqlarında, mısalı

«Xalıq ushın» qosıǵında:

1Sonda… 17-49-b.

2Kúnxoja. El menen. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1989. 16-b.

3Ájiniyaz. – Nókis: «Qaraqalpaqstan», 1975. 122-123-b.

55

Jaqsı adam sóz mánisin ańlaydı, Jaman adam pasıq sózdi tıńlaydı, Jaqsını pám

áyle sóylegen sózden,

Jaqsı-jaman parq bolmas reńki-júzden,1 - degen pikirler Shıǵıs shayırlarınıń hám ózi menen jasaǵan zamanlas shayırlardıń aqıl-násiyat pikirleri menen bekkem sabaqlasadı. Álbette, shayırlar ózi jasaǵan dáwirdiń soсiallıq máselelerinen shıǵa otırıp, adamlardıń júris-turıs ádeplerine etikalıq juwmaq jasaydı. Sonday-aq Ótesh shayırdıń «Yańlıdı» qosıǵında jámiyettegi adamlardıń morallıq kelbetine, adamgershilik qásiyetlerine, jaqsı hám jaman pazıyletleri júzesinen baha beriledi:

Bul zamanda adamlardıń, Birazı adam yańlıdı, Bul zamanda adamlardıń, Birazı dońız yańlıdı.2

Shayırdıń «Bolar», «Qarız alma», «Ur», «Sáwmeymen» dep atalǵan didaktikalıq qosıqlarında kóterilgen máselelerde turmıs tayarlap bergen hádiyselerdiń tiykarında kelip shıqtı. Mısalı, shayırdıń «Qarız alma» qosıǵında:

Sóz mánisin bilmegennen,

Ornın tawıp kúlmegennen,

Kisi menen júrmegennen,

Sayaqlardan aqıl alma,3 - sıyaqlı qatarlarda ózin jámiyetten,

átirapındaǵı adamlardan awlaq tutatuǵın, sóz mánisin bilmeytuǵın, kisi aqılın almaytuǵın, nadan hám ishkerne, sayaq adamlardan hárgiz aqıl almawdı násiyat etse, qosıqtıń kelesi shuwmaǵında

1Berdaq. Tańlamalı shıǵarmaları. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1987. 81-b.

2Ótesh shayır. Tańlamalı shıǵarmaları. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1978. 17-b.

3Sonda…64-b.

56

jaqsı isleri menen el, xalıqqa úlgili, ıras sózli adamlar menen dos hám joldas bolıwdı hár bir adamǵa bılayınsha násiyat etedi:

Jaqsı aytar ırasın, Hár adamǵa miyrasın,

Hár bir sózleri qorǵasın, Ol adamnan qashıq bolma.1

Al shayırdıń «Ur» atamasındaǵı qosıǵında adamlarǵa keri tásir jasaytuǵın unamsız illetlerdiń aldın alıwdı, qoldan kelse jaman illetlerdi joq etiw ideyasın alǵa

súredi.

Jaslardıń ózinen aldıńǵı áwladlardıń turmıs tájiriybesinen úzliksiz úyrenip barıw hám olardıń aqıl-násiyat sózlerine, másláhátlerine qulaq túrip er jetiwi shıǵıs

xalıqları tálimtárbiyasında sınap kórilgen ájayıp dástúrlerdiń biri. Mısalı, Maqtımqulı «Tastı sındırar» qosıǵında:

Qulaǵıń sal, aqılın al bilgenniń, Aqırı hesh jerge barmas jalǵannıń, Ómiri zıyat bolar alǵıs alǵannıń,

Ǵarǵıs hesh mandıtpas, jastı sındırar,2 - dep jırlasa,

«Bolmas», «Keler», «Bas bolma», «Isiń zawqı-sapa bolar»,

«Náwbet berilmegen jerde», «Ketiwshi bolma», «Ańlamas» h.t.b. bir qatar

didaktikalıq qosıqlarında hár bir adamǵa, ásirese jaslarǵa Watandı súyiwdi, tuwrı hám haq joldan júriwdi, qayır-saqawatlı bolıwdı, námárt adamlardan awlaq bolıp, márt adamlar menen júriwdi, sóyler sózińdi hám otırar ornıńdı biliwdi, jaqsı adamlardan úlgi alıp, jaman hám baqıl adamlardan awlaq bolıwdı násiyatlawshı

1Ótesh shayır. Tańlamalı shıǵarmaları. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1978. 67-b.

2Maqtımqulı. Qosıqlar. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1984. 16-b.

57

didaktikalıq mazmundaǵı shıǵarmaları tutadı. Xalıq danalıǵın ózinde jámlegen násiyat qosıqları bir neshe ásirlerden berli xalqımızdıń kewlinen jay alıp áwladtan-

áwladqa tawsılmaytuǵın ruwxıy ǵáziyne sıpatında miyras bolıp kelmekte»,1 - degen pikirlerinde úlken máni bar. Qaraqalpaq shayırları Berdaq ta, Ótesh te usı ruwxıy ideyalardan sarqılmas kúsh aldı. Olar ózinen aldınǵı áwladtıń turmıs tájiriybelerin, alǵıs, aqıl-násiyat sózleri menen másláhátlerin jámiyettiń izbe-iz rawajlanıwınıń baslı tiregi sıpatında jaslarǵa wásiyat etti. Mısalı, Berdaq shayır

«Eken» qosıǵında:

Bilgir sózi wásiyatdur,

Yaqshılardan sharafatdur,

Ǵarrı sózi násiyatdur, Bilmegenler nadan eken. Bilgenlerdi tıńlamaǵan, Gáp mánisin ańlamaǵan, Úlkennen násiyat almaǵan,

Aqılsızlıq bolǵan eken,2 - degen qatarlarında

kópti kórgen, bilimli, ulama adamlardıń xızmetinen, aqıl-násiyat sózlerinen úlgi almaǵan ayırım jaslardı aqılsız, nadan adamlar qatarına qoyadı. Al Ótesh shayırdıń «Ur» qosıǵında usınday nadanlıqtıń, aqılsızlıqtıń aldın alıwdı, joq etiwdi, jası

úlken áwladtan aqıl sóz tıńlap, alǵıs alıwdı dástúriy jol, tárbiya quralı etedi: Jası úlkennen aqıl alǵıl, Aqıl

menen alǵıs alǵıl, Ońbayın deseń

ǵarǵıs alǵıl, Xalıq jılatqannıń awzına ur.3

1Qurambaev K. Kewil-kewilden suw isher. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1991. 15-b.

2Berdaq. Tańlamalı shıǵarmalarınıń jıynaǵı. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1977. 111-b.

3Ótesh shayır. Tańlamalı shıǵarmaları. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1978. 70-b.

58

Álbette bul ideyalardıń saǵaları ertedegi islam aqıydaları menen payǵambar wásiyatlarınan baslanadı. Mısalı, (369 -hádiste) «Ata-ananı renjitip, olardıń ǵarǵısın alǵan adamǵa Allataala qıyamet kúni ráhim etpeydi», (555-hádiste)

«Atalarıńızǵa jaqsılıq qılıńlar, balalarıńız sizlerge jaqsılıq qıladı»1, - degen wásiyatlar qaldırılǵan bolsa, bul pikirler Shıǵıs shayırlarınıń shıǵarmalarında mazmunı hám tematikası jaǵınan biri-birine únles keledi. Shıǵıs shayırlarınıń didaktikalıq qosıqlarında ata-ana hám perzentler arasındaǵı jaqsı hám múlayım qatnaslarǵa itibar berilip, musılmanshılıq parızları sóz etiledi. Álisher Nawayı «Hayratul-abrar» shıǵarmasında:

Basıńdı pidá et ata basına, Ózińdi pidá et ana qasına,

Olar ushın ómirińshe xızmet et,

Birin ay esapla, birin quyash bil,2 - dep násiyat etedi. Al Maqtımqulı ata-ananıń quwanıshı menen súyinishi bolǵan jaqsı ulqızlardıń úlgili islerinen tómendegishe juwmaq shıǵaradı:

Jaqsı ul-qız ata-anasın ınjıltpas, Aqıllardıń aytqan sózin buljıtpas, Jaqsı ulqız, hayal bergey ilayım, Bul dáwlet hámmeniń qolına tiymes.3

Berdaq shayır da «Balam» qosıǵında jaslarǵa ata-ana aldındaǵı perzentlik parızları menen qarızların bılayınsha uqtırıp ótedi:

Ata-anańdı qádirle,

Ólgenińshe jaqsı sóyle, Mal tapsań torqaǵa bóle, Óserińe jaqsı, balam.4

1Muhammad payǵambar qissasi. Hadislar. – Toshkent: Kamalak, 1991. 81-94-b.

2Mámbetov K. Ózbek hám qaraqalpaq ádebiy baylanısları. -Nókis: Qaraqalpaqstan,1992. 36-b.

3Maqtımqulı. Qosıqlar. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1984. 74-b.

4Berdaq. Tańlamalı shıǵarmaları. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1987. 110-b.

59

Sonlıqtan ádebiyat izertlewshisi Q. Járimbetov shayırdıń «Balam» hám

«Bilgeysiz» sıyaqlı didaktikalıq qosıqların keń túrde tallap, olardıń jaslar tárbiyasındaǵı áhmiyetin belgilep beredi: «Bul qosıqlarda, ómirden, jámiyetten endi ǵana óz ornın izlep júrgen, turmısqa endi qádem qoyıp atırǵan jaslarǵa aqılnásiyat, másláhat, joljoba beriledi. Tuwrı jol menen igri joldıń qanday bolatuǵınlıǵın túsindiredi. Eń birinshi gezekte hár bir azamat óz eli, xalqı menen birge bolıw kerek («Xalqıń qalmasın qasıńnan»). Shıǵarmadaǵı lirikalıq qaharman jaman menen jaqsınıń parqın biliwdi, jaqsı adamǵa (bálkim, ulamaǵa, el basqarǵan biyge, qolı gúl ónermentke) erip, jamannan (ǵıybetkeshten, qıyanetshi, ashkóz, sıqmardan, námártten) awlaq júriwdi násiyat e tedi».1 Berdaqtıń «Xalıq ushın», «Jaqsıraq», «Nadan bolma»,

«Qashan ráhátlanadursań» qosıqlarında da qálegen adam, meyli úlken yaki kishi bolıwına qaramastan úlgi alǵanday úgit-násiyat pikirleri berilgen. Usılayınsha shayırlar jaslardıń minez-qulıq, júris-turıs ádeplerin didaktikalıq qosıqlarında tiykarǵı másele etip aladı.

Orta Aziyada keńnen taraǵan sufiystlik táliymattıń bir kórinisi sıpatında XIV

ásirlerde naqıshbándiylik táliymatı júzege keldi. Bul táliymattıń tiykarın salıwshı hám taratıwshı 1318-1389 jılları Buxarada jasaǵan ullı shayıx Bahawatdin Naqıshbándiy boldı. Onıń ideyaları sufistlik táliymattıń tiykarında kelip shıqtı. Lekin naqıshbándiylik táliymattıń ideyaları hám adamlardıń aldına qoyǵan talapları sufistlik táliymattan pútkilley ózgeshelenip turadı. Bul haqqında belgili ádebiyat izertlewshisi Ergash Rustamovtıń «XV ásirdiń birinshi yarımındaǵı ózbek poeziyası» degen miynetinde, orta ásirlik feodallıq dáwirlerden baslap-aq, Orta Aziyada keńnen taralǵan naqıshbándiylik táliymatı haqqında mınanday maǵlıwmatlar beriledi:

1 Járimbetov Q. Berdaqtıń násiyatları - biziń ruwxıy ǵáziynemiz. - Nókis: Ruwxıy mádeniyat hám aǵartıw orayı, 1998. 15-b.

60

«Usı dáwirde Mawarannahr hám Xorasanda naqıshbándiylik-sufistlik jolı keń tarqaldı. Naqıshbándiylerdiń tiykarǵı súreni Muhammed payǵambar hám sahabalar jasaǵanday jasawǵa, payǵambardıń jasaw usılın qayta tiklewge umtılıw edi. Naqıshbándiylik táliymatı basqalar esabınan jasawǵa qarsı boladı. Olar tek ǵana mańlay teri, óz qolı menen miynet etip tabılǵan zatlardı hadal dep esaplaydı. Usı qaǵıydanı Naqıshbándiy de óz táliymatına tiykar etip aldı hám usı táliymatqa súyenip Naqıshbándiy bir qıytaq jerge egin egip, diyqanshılıq penen tirishilik etti.

Naqıshbándiyler hár qanday tárki dúnyashılıqqa hám múlk iyeleriniń ǵárip - miskinlerdi eziwlerine qarsı shıqtı. Olar orta dármiyan turmıs keshiriwdiń táreptarı bolıp, ónermentshilik, sawdagershilik, diyqanshılıq, ádebiyat, muzıka, alımlıq, filosofiya, arxitektura, súwretshilik penen shuǵıllanıp, hadal jasawdı úgit-násiyat etedi».1

Solay etip Naqıshbándiylik táliymatı óz dáwirindegi hám onnan sońǵı dáwirlerdegi adamlardıń sanasına hám soсiallıq turmısına unamlı tásir jasaǵanı sonshelli, Orta Aziyada jasap ómir súrgen bir neshe aǵartıwshı - shayırlar hám ullı talant iyeleri Álisher Nawayınıń (14411501), Ábdiraxman Jámiydiń (1414-1492), Babarahim Máshreptiń (16571711), Suwpı Allayardıń (XVI), Maqtımqulınıń

(1730-1780), h.t.b. dóretiwshiliginde miynetti súyiwge hám hadal miynetti ulıǵlawǵa arnalǵan shıǵarmalardıń dóretiliwine tiykar saldı. Bahawatdin Naqıshbándiy táliymatındaǵı sháriyat jolı menen júrip hadal miynet etiw ideyaları qaraqalpaq klassik shayırları Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq hám Óteshtiń didaktikalıq qosıqlarında sezilerli dárejede sáwlelendi.

Belgili shıǵıstanıwshı alım E.E.Bertels: «Bahawatdin Naqıshbándiy óz

ómirinde diyxanshılıq hám naqıshbándshılıq (toqıwshılıq) óneri

1 Silteme alındı: Nasafiy. Xazrat Bahawiddin Naqshband. – Toshkent: Fan, 1993.10-11-b.

61

menen tirishilik etken dep jazadı»1. Haqıyqatında da «Naqıshbándiylik tárki dúnyashılıqtı (asketizmdi) onsha jaqtırtpaǵan. Iyman tabıw ushın bul dúnyanıń ǵalma-ǵalınan, mashqalasınan bezip ketiw shárt emes dep esaplaǵan, iymanlı bolıw ushın hadal miynet etiw kerekligi birinshi orınǵa qoyılǵan»2. Ullı shayıx tárepinen alǵa súrilgen bul ideyalar shıǵıs xalıqları ádebiyatında tiykarǵı temalardıń birine aylandı. Sonday-aq Quran táliymatlarında hám payǵambar hádislerinde, mısalı, (44-hádiste) «Diyxanshılıq penen shuǵıllanıńlar, diyxanshılıq - mubárek kásipdur», (128-hádiste) «Tabılǵan maldıń (zattıń) eń tazası (pákizesi) - kisiniń mańlay teri menen tabılǵan mal hám biymillet hadal sawdadan tabılǵan pulıdur»3, degen bahalı wásiyatlar berilgen bolsa, shıǵıs shayırlarınıń hám qaraqalpaq shayırlarınıń didaktikalıq shıǵarmalarında usı ideyalar alǵa súriledi. Kisiniń mal-múlkinen dáme etpey, hadal miynet etip, tapqan nanına qanáát etip jasaw ideyası XVI ásirdegi sufistlik táliymattıń kórnekli wákilleriniń biri Suwpı Allayardıń «Sabo-tul ojizin» («Ájizlerdiń kúsheyiwi») shıǵarmasında keń túrde násiyat etiledi.

Bul mehnat birla tobsang parchoi non, Kishini minnatidin uldur oson.

Agar qorni biroz tuymasa qorni,

Kishiga egmaygay har banda sarni.

Tamalik siladan behdur silingan,

Tilingandin erur ortuq tilingan.4

Hár bir adamnıń miynetti súyiwin, hár túrli kásip-óner sırların iyelew abzallıqların parsı-tájik ádebiyatınıń kórnekli wákili Ábdiraxman Jámiy óz shıǵarmalarınınıń birinde bılayınsha jırlaydı:

1Cilteme alındı: Nasafiy. Xazrat Bahawiddin Naqshband. – Toshkent: Fan, 1993. 9-10-b.

2Járimbetov Q. Berdaqtıń násiyatları - biziń ruwxıy ǵáziynemiz. - Nókis: Ruwxıy mádeniyat hám aǵartıw orayı, 1998. 20-b.

3Muhammad payǵambar qissasi. Hadislar. – Toshkent: Kamalak, 1991. 54-60-b.

4Sufi Olloyor. Subatul ojizin. – Toshkent: 1991. 58-b.