Didaktikaliq shigarmalar ruwxiy bayligimiz

32

minneti dep qaraladı. Olarǵa xalıqtı ádil hám tuwrı basqarıwdı úgitnásiyat etiwshi pikirlerine keń orın beriledi.

Asan qayǵı, Dospanbet jıraw, Múyten jıraw, Jiyen jıraw miyraslarında da olar jasaǵan zamannıń alaǵatlıqları, ústem toparlardıń zulımlıq hám zalımlıq isháreketleri oǵan qarsı bolǵan jámiyettegi ázzi toparlardıń narazılıqları tolǵawlardıń hám aqılnásiyat mazmunındaǵı termelerdiń ideyalıq hám kórkemlik baǵdarın belgiledi. Sonday-aq, xalıq naqıl-maqalları menen terme-tolǵawlarınan saǵa alǵan

XIV-XVIII ásirlerdegi qaraqalpaq jıraw-shayırlarınıń miyrasları da kóbinese aqılnásiyat úlgisinde dóretildi.

Solay etip, jumıstıń bul bap hám bólimleri boyınsha tómendegi juwmaqqa keldik:

Ádebiyattanıw sabaqlıqlarında hám ádebiyattanıw terminleri sózliklerinde berilgen teoriyalıq pikirler sonı kórsetedi: didaktikalık shıǵarmalar erte dáwirlerden baslap-aq batıs hám shıǵıs xalıqları ádebiyatlarında jetekshi orın iyelep, poeziya, proza, drama túrindegi janrlarda keńnen dóretile baslaǵan. Bul shıǵarmalar birinshi gezekte formalıq belgileri, janrlıq ózgesheligi menen ajıralıp tursa da mazmunlıq qásiyetleri menen biri-ekinshisin tolıqtırıp, bayıtıp barǵan.

XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatında qáliplese baslaǵan didaktikalıq qosıqlar da tosınnan payda bolmastan, onıń tariyxıy dárekleri xalıq awızeki dóretpelerindegi naqıl-maqallar menen terme, tolǵawlarına, qala berse XIV-XVIII ásirlerdegi jırawshayırlardıń miyraslarına tutasadı.

Naqıl-maqallar - xalıqtıń sóylew tilinde eń kóp qollanılatuǵın, tujırımlı hám keń oydı bildiretuǵın, jámáát tárepinen hám ayırım sheshen, dilwar adamlar tárepinen dóretilgen xalıqlıq miyraslar. Olardıń tematikasında kóterilgen keń jámáátti ulıwma insanıylıq pazıyletlerge tárbiyalawshı tereń oy-pikirler qaraqalpaq shayırlarınıń

33

didaktikalıq qosıqlarında jańasha tús alıp, jeke adamnıń obrazın jasawda hám minez-qulıq normaların ashıwda ruwxıy tirek, kórkemlik dárek xızmetin atqarıp keledi.

Ertedegi xalıq terme-tolǵawları menen XIV-XVIII ásirdegi jırawshayırlardıń terme-tolǵawları poetikalıq forması, qosıq qurılısı boyınsha da biri-ekinshisine uqsas bolsa da, mazmunı, soсiallıq turmıstı, jámiyetlik qubılıslardı, adamlardıń minez-qulıq qaǵıydaların súwretlewi boyınsha ózgeshelenip turadı. Jumısta termetolǵawlardıń kórkem tekstlerin salıstırıw barısında olardıń janrlıq qásiyetin birdey dep qaraǵan ayırım ilimiy miynetlerdegi shataslı pikirlerge juwmaqlawshı, konkret pikirlerimizdi beriwge háreket ettik.

1.Xalıq tolǵawları menen jıraw-shayırlar tolǵawları xarakteri jaǵınan termege jaqın poeziyanıń úlgisi bolıwına qaramastan, mazmunında kóbinese oylanıw, kewil kúyin bildiriwi, tereń siyasiyjámiyetlik, tariyxıy temalardı sóz etiwi menen syujetli qosıqlarǵa kiredi, - degen juwmaqqa keldik.

2.Sonday-aq tolǵawlarǵa qaraǵanda termeler óziniń mazmunı boyınsha turmıstıń túrli tarawları boyınsha aqıl-násiyat pikirlerdi jámlep súwretlegenlikten XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırlarınıń didaktikalıq qosıqlarınıń milliy kórkemlik dáregi dep qaraldı.

34

II BAP. XIX ÁSIRDEGI DIDAKTIKALÍQ QOSÍQLARDÍŃ JANRLÍQ ÓZGESHELIKLERI

1 - BÓLIM. XIX ÁSIRDEGI DIDAKTIKALÍQ QOSÍQLARDÍŃ SHÍǴÍS ÁDEBIYATÍNDAǴÍ DIDAKTIKALÍQ

SHÍǴARMALAR MENEN IDEYALÍQ HÁM KÓRKEMLIK BAYLANÍSLARÍ.

Shıǵıs klassikalıq ádebiyatı didaktikalıq oy-pikirler menen suwǵarılǵan

ádebiy miyraslarǵa oǵada bay. Olardan «Avesto», «Quran»,

«Hádisler», «Maxabxarata», «Qalila hám Dimna», «Qabusnama» sıyaqlı miyraslar tek ǵana shıǵısta emes, al batıs ellerinde de keńnen málim. Bul miyraslardaǵı

adamdı ádep-ikramlılıqqa, jaqsılıqqa h.t.b. ulıwma insanıylıq pazıyletlerge

tárbiyalawshı ólmes ideyalar túrkiy tilles xalıqlar ádebiyatındaǵı Axmet

Yassawiydiń, Sulayman Baqırǵaniydiń, Firdawsiydiń, Álisher Nawayınıń,

Máshreptiń, Maqtımqulınıń, Abaydıń dóretiwshiligine de belgili dárejede óz tásirin

tiygizdi.

Óz gezeginde shıǵıs xalıqları ádebiyatınan azıqlanıp rawajlanǵan XIX

ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatınıń klassikleri Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq hám Ótesh shıǵarmalarına da joqarıda atı atalǵan didaktikalıq shıǵarmalar menen danıshpan shayırlardıń miyraslarınıń tásiri kóp boldı. Sebebi bul miyraslar túrkiy xalıqlar arasına, sonday-aq qaraqalpaqlar arasına erte dáwirlerden baslap-aq keńnen tarala

Muhammed Fizuli, Suwpı Alliyar, Maqtımqulı hám Abay sıyaqlı shayırlar X- XIX ásirler aralıǵında jasawına qaramastan, qaraqalpaq

35

shayırlarınıń olardıń dóretpelerinen úyreniw isleri XIX ásirde de háwij alǵan».1

Haqıyqatında da, Shıǵıstıń ullı shayırlarınıń bir birinen úyreniw sebepleriniń biri olardıń adam hám jámiyet tuwralı oypikirleriniń, soсiallıq turmıs haqqında túsinikleriniń óz ara únlesiwi bolıp tabıladı.

Muhammed payǵambar hádisleriniń birinde (607-hádiste) «kisiniń joqarı mártebeliligi-dini. Mehir-miriwbeti - aqılı. Onıń haslı tegi - qulqı»,2 - degen danalıq pikirler berilgen. Haqıyqatında da xalıqlardı, sonıń ishinde túrkiy xalıqlardı bir-birine óz ara jaqınlastırıp hám baylanıstırıp turǵan túyin olarǵa ortaq ádepikramlılıq qaǵıydaları (normaları), úrip-ádet dástúrleri bolsa, oǵan qosımsha islam dini de jaqınlastırıwshı faktorlardıń biri bolıp tabıladı. Islam dini erte dáwirlerden baslap-aq Oraylıq Aziya xalıqları arasına keńnen tarap, jaqsılıqtı, hadallıqtı, haqlıqtı h.t.b. hasıl qásiyetlerdi tereńnen uǵındırıp kelgen.

Usıǵan baylanıslı islam dininiń baslı gumanistlik talapları bolǵan jaqsılıq, iyman, insap, hadallıq usaǵan ideyalar folklorda hám kórkem ádebiyatta da úzliksiz sáwlelenip kiyatır. Olay bolatuǵın bolsa, Xoja Axmet Yassawiydiń, Sulayman Baqırǵaniydiń, Suwpı Alliyardıń, Álisher Nawayınıń, Máshreptiń, Maqtımqulınıń, Abaydıń hám XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatındaǵı belgili tulǵalar Kúnxoja,

Ájiniyaz, Berdaq hám Ótesh shayırlardıń jasaǵan dáwirleri hám geografiyalıq orınları hár qıylı bolıwına qaramastan, olardıń didaktikalıq oy-pikirleriniń óz ara

únlesip xalıq uǵımına jaqın keliwi de islam dininiń qaǵıydalarına súyenip, aqılnásiyat pikirlerin sáwlelendiriwi bolıp esaplanadı. Lekin, búgingi kúnge shekemgi ilimiy miynetlerdiń kópshiliginde derlik,

1Mámbetov K. Shıǵıs ádebiyatı tariyxı. - Nókis: Bilim, 1993. 5-b.

2Muhammad payǵambar qissasi. Hadislar. – T.: Kamalak, 1991. 98-b.

36

Keńes húkimetiniń dinge bolǵan nigilistlik múnásibeti sebepli ótkendegi ádebiy miyraslarımızdaǵı diniy motivlerdi, elementlerdi burmalap túsindiriw háreketi basım boladı.

Solay da ayırım ilimiy miynetlerde, mısalı, belgili til hám ádebiyat izertlewshisi, akademik H. Hamidov óz miynetleriniń birinde XIX ásirdegi qaraqalpaqlar arasına keńnen taraǵan arab, parsı hám túrki tilindegi jazba dárekler menen bir qatarda diniy ádebiyatlarǵa da úlken áhmiyet berip qaraydı. «Túrkiy tillerinde diniy mazmunda jazılǵan qaraqalpaqlar arasına keń taralǵan kitaplardıń bir toparı hádiys kitaplardan ibarat boldı. Hádiys bul Islam dininde Quran ayatlarınan keyin ekinshi orında turatuǵın muqaddes, yaǵnıy káramatlı sózler esaplanadı. Olar da Quran ayatları sıyaqlı sháriyatta yaǵnıy musılman nızamlarınday nızamlıq kúshke iye»,1 - dep jazadı.

Haqıyqatında da XIX ásirdegi klassik shayırlarımız Kúnxoja, Ájiniyaz,

Berdaq hám Óteshtiń didaktikalıq mazmundaǵı qosıqlarınıń dóretiliwine erte dáwirlerdegi diniy ádebiyatlardıń hám danıshpan shayırlardıń miyraslarınıń tásiri az bolmadı. Usı miyraslardı ruwxıy azıq hám tirek etken qaraqalpaq shayırlarınıń didaktikalıq qosıqlarında oǵada zárúrli hám áhmiyetli máseleler qozǵaladı.

Muxammed payǵambar hádisleriniń birinde (609-hádiste) «kisige násiyat aytıwǵa zamannıń ózi sebep boladı,2 - dep berilgenindey, Xoja Axmet Yassawiydiń, Sulayman Baqırǵaniydiń, Suwpı Alliyardıń, Álisher Nawayınıń, Máshireptiń, Maqtımqulınıń, Abaydıń, Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq hám Óteshtiń bir qatar didaktikalıq qosıqlarınıń dóretiliwine de olar jasaǵan zamannıń ózi sebep boldı, yaǵnıy Orta Aziyada jasawshı túrkiy xalıqlardıń kópshiligi derlik uzaq jıllar dawamında, hátteki, uzaq ásirler boyı orta ásirlik feodallıq qatnaslarǵa tiykarlanǵan

1Hamidiy H. Shıǵıs tillerindegi jazba dárekler hám XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırları. - Nókis: Bilim, 1991.54-b.

2Muhammad payǵambar qissasi. Hadislar. – T.: Kamalak, 1991. 98-b.

37

dáwirlerde jasadı. Hámmemizge belgili, orta ásirlik feodallıq dáwirlerden baslapaq xalıqtı basqarıw isleri diniy tártipler menen sháriyat nızamlarına boysındırılıp alıp barıldı. Yaǵnıy, mámleketti sháriyat tártipleri menen basqarıw usılları XIX

ásirde, hátteki onnan burınǵı ásirlerde de kópshilik xalıqlarǵa tán boldı.

Álbette qaraqalpaq shayırlarınıń hár biri ózleriniń didaktikalıq qosıqlarında islam qaǵıydaları menen sháriyat tártiplerin basshılıqqa aladı. Olardaǵı tártip hám qaǵıydalarǵa súyenip pikir aytadı.

Islam haqqındaǵı maǵlıwmat kitaplardıń birinde kórsetiliwinshe

«sháriyat»-(arabsha - tuwrı jol, ilahiy jol, nızamlılıq) islam diniy huqıq sisteması. Onda taza huqıqıy máselelerden basqa da ádep-ikramlıq normaları hám ámeliy diniy talaplarǵa da nızam kúshi berilgen. Ertedegi islamda jámiyetti huqıqıy túrde basqarıw Quran tiykarında alıp barılǵan. Islam tárepdarları bir neshe ásir dawamında Sháriyat nızamların islep shıqqan. Sháriyat mámleket (xalipalıq) huqıqı normaları, wazıypaları, miyras, jınayat, jaza hám shańaraq-neke huqıqları, sonday-aq sud máseleleri, miyrasxorlıq kórsetpeleri berilgen».1 Bul nızamlılıqlar kóplegen Shıǵıs mámleketlerinde, ásirese Oraylıq Aziyadaǵı túrkiy xalıqlardı birlestiriw jolında pidayı xızmetler islegen ullı babamız Ámir Temurdıń mámleketti basqarıw islerinde durıs ámelge asırıldı. Bul haqqında ullı sárkarda bılayınsha másláhát etedi: «Kóńlimniń tórinen kóterilgen birinshi dúzik sonnan ibarat boldı, islam dini en jayıp, Muhammedke (oǵan) táńirdiń márhamatı hám sálemleri bolsın, men de sháriyattı quwatladım. Jáhánniń túrli mámleketleri, úlken hám kishi sháhárlerinde islam dinin hám adamlardıń eń qayır-saqawatlısı házireti Muhammedtiń tuwrı jolların úlgi e ttim. Óz saltanatımdı sháriyat penen bezedim».2

1Islom. Spravochnik.–Toshkent: O’zbek sovet enciklopediyasi, 1989. 279-b.

2Ámir Temurdıń biylikleri. Awdarǵan: Pirjanov U. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1996. 95-b.

38

Usılayınsha mámleketti, sháriyat tártipleri menen basqarıw isleri XIX ásirdegi qaraqalpaqlar arasına da keńnen taradı. Lekin, bul ásirde, usı sháriyat tártiplerin buzıwshılar eń birinshi gezekte eldi, xalıqtı basqarıp turǵan basshı toparlardıń arasınan kóplep tabıldı. Sonlıqtan da, klassik shayırlarımız sháriyat tártiplerine súyengen halda usı topar adamlarına haqtıń jolın, tuwrı joldı kórsetiwden, aqılnásiyat beriwden hasla jalıqpadı. Mısalı, Berdaq shayır óziniń «Bolmadı» qosıǵında unamsız illetlerdi keltirip shıǵarıwshı topardaǵı adamlarǵa qarata ashıqtan-ashıq pikir aytadı:

Qazan urıp, gúlim solıp,

Túrli-túrli zaman bolıp,

Ǵárip-qáser kewlin alıp, Biyde shápáát bolmadı.

Bul zamannıń iyshan, bayı, Joldan júrmeydi binayı, Qaradan kópdur gúnayı, Sháriyat jolı bolmadı.1

Usılayınsha bul qosıqtıń lirik qaharmanı patshaǵa da, biyge de, bayǵa da boysınbaytuǵın, olardıń mal-dúnyasın, baylıǵın tán almaytuǵın, lekin óz dáwiriniń tártip hám qaǵıydaların, ásirese sháriyat nızamın moyınlaytuǵın erkin oy-pikir iyesi sıpatında kózge túsedi.

Qaraqalpaq shayırları ustaz sanaǵan ullı shayır Maqtımqulı da óz dáwirindegi usınday illetlerden narazı ekenligin «Qalmadı» qosıǵında bılayınsha bayan etedi:

Kimdi kórseń bári dúnyaxor boldı, Alımlar ilimnen qaldı, gór boldı, Hámeldardıń bári dúnyaxor boldı, Patshada ádillik párman qalmadı.

1 Berdaq. Tańlamalı shıǵarmalarınıń jıynaǵı. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1977. 93-b.

39

Mufti óz sózine qılmadı ámel,

Sháriyat isine áyledi málel,

El ishine tústi bir qırsıq kesel, Qudaydan aybınar adam qalmadı.1

Shayırlar el biylegen ayırım ámeldarlardıń sútxorlıq, paraxorlıq, dúnyaxorlıq h.t.b. jerkenishli islerin úlken gúna dep biledi. Olardıń hádden tısqarı zulımlıq hám

ádilsiz háreketlerine qarsı turadı. Kerek jerinde óz mápin xalıq mápinen ústin qoyǵan basshı toparlardıń isháreketlerin áshkaralawdan, olarǵa haq sózdi aytıwdan, tuwrı joldı kórsetiwden tartınbadı.

Mısalı, Kúnxoja shayırdıń lirikasında oraylıq orınlardıń birin iyelegen, sonday-aq shayırdıń el hám xalıqtı biriktiriw ideyasınan tuwılǵan «El menen» qosıǵındaǵı:

Adamǵa qast etip miyrimi kelmes,

Kim jaman, kim yaqshı-parqını bilmes, Jılasań da kózdiń yashını kórmes,

Patsha jaman bolsa, kúniń zar bilen,2 - degen qatarlarında xalıq tilegi menen e saplaspaytuǵın, jaqsı hám

jamandı ayırıp bilmeytuǵın, zulım basshınıń morallıq kelbeti ashıladı. Shayır

«Nege kerek» qosıǵında da xalıqtıń arın arlamaytuǵın, barı-joǵına, ash hám toǵına qaramaytuǵın awan basshı nege kerek degen keskin pikirlerin qoyadı.

Muhammed payǵambar hádislerinde (119-hádiste) «qıyamet kúni eń awır azaplarǵa dus bolatuǵın-zalım basshıdur»3 jáne de, (185-hádiste)

«jihadtıń» din ushın, haqıyqatlıq, tuwrılıq ushın gúrestiń eń abzalı zalım basshı aldında haq sózdi aytıw bolıp tabıladı4 - degen násiyatlar

1Maqtımqulı. Qosıqlar. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1984. 24-25-b.

2Kúnxoja. El menen. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1989. 59-b.

3Muhammad payǵambar qissasi. Hadislar. – T.: Kamalak, 1991. 59-b.

4Sonda… 66-b.

40

berilgen bolsa, klassik shayırlarımız da ózleriniń didaktikalıq qosıqlarında usı tárizdegi jámiyetlik qatlamlardıń musılmanshılıq parızları menen wazıypalarına

úlken itibar qaratadı. Shayırlar ózleri jasaǵan turmıstıń konkret máselelerinen shıǵa otırıp, ayırım iri múlk iyeleriniń hádden zıyat ashkózligi menen sıqmarlıǵın, zulımlıǵı menen jawızlıǵın qatań sınǵa aladı. Olardan xalıqtı ádil basqarıwdı, iymanlı, insaplı, qayır-saqawatlı, miyirman bolıwdı talap etedi. Mısalı, Ájiniyaz shayır «Bolmasa» qosıǵında:

Qudayım saqlasın zalım patshadan, Tilákińni tilá qádir-qudadan, Awan yaqshı mundaǵı molla-xojadın,

Qalam yonıp yazar xatı bolmasa1 - dep jırlaǵan bolsa, Berdaq shayır «Kórindi» qosıǵında:

Ádalat joq begi, patsha xanlarda, Xosh kewil joq ǵárip paqır insanda, Bizler shıqqan bul wapasız dúnyada,

Hár biri kózime yalǵan kórindi2 - dep jazadı.

Usılayınsha bir dáwirde jasaǵan qaraqalpaq shayırları ózi jasaǵan zamandı wapasız dep ataydı. Adamlar arasındaǵı teńsizliklerdi, olardıń kelip shıǵıw sebeplerin konkret turmıstan tabadı.

Ásirese, olar ózleriniń didaktikalıq qosıqlarında musılmanlardıń parızların, wazıypaların, huqıqların, júris-turıs, minez-qulıq ádeplerin (normaların) belgilep beretuǵın sháriyat jolına, yaǵnıy haqtıń jolına, tuwrılıq hám hadallıq jolına tiykarlanıp pikir aytadı. Kúnxoja shayır bul jaǵdaydı «Meniń jolım haq bázirgen jolıdur. Mádet bergey bir qudayım, yaranlar» dep beredi («Yaranlar» qosıǵında)3.

1Ájiniyaz. Ziywar. Tańlamalı shıǵarmaları. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1988. 86-b.

2Berdaq. Tańlamalı shıǵarmalarınıń jıynaǵı. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1977. 63-b.

3Járimbetov Q. Berdaqtıń násiyatları - biziń ruwxıy ǵáziynemiz. - Nókis: Ruwxıy mádeniyat hám aǵartıw orayı, 1998. 9-b.

41

Ájiniyaz benen Berdaq shayırdıń bir qatar didaktikalıq qosıqlarında joqarıdaǵı qosıq qatarlarına oǵada únles pikirlerdi kóremiz. Mısalı, Ájiniyaz shayır «Bolmas» qosıǵında:

Dosa duǵrı kárák, dushpana-hiylá, Adamdın yashırma, tuǵrısın sóylá, Duǵrı yúrgil, igriy úrmágil yola,

Yalanshı ráswanıń payanı bolmas,1 - dep jırlasa, Berdaq shayır «Maǵan ber» qosıǵında:

Bársheni yaratqan qádir-qudayım, Berseń bul bendeńe haqlıq jolın ber, Igri júrsem artar meniń gúnayım,

Bul qálbime tuwrılıqtıń nurın ber2, - dep jırlaǵan edi. Kórip

ótken qosıqlarda lirik qaharmannıń oy-pikirleri sháriyat nızamları menen bekkem sabaqlasadı. Olar qudaydıń (haqtıń) bendesi sıpatında adam balasına haqtıń jolın, tuwrı joldı násiyat etiwdi baslı wazıypa dep biledi. Olar ózgelerge násiyat aytpastan aldın, óz qálbin, hújdanın, ruwxıy dúnyasın taza tutıwdı musılmanshılıqtıń tiykarǵı

belgisi dep esaplaydı.

Sonday-aq XIX ásirdegi klassik shayırlarımızdıń ruwxıy azıq hám huqıqıy tirek etken sháriyat zańları menen Islam táliymatları orta ásirlik sufistlik (tasawwıf) táliymattıń kórnekli wákili Xoja Axmed Yassawiydiń dóretiwshiliginde belgili orın tutadı.

Sufistlik táliymatınıń tiykarǵı obekti-insannıń qudayǵa bolǵan múnásibeti,

Allataalaǵa sıyınıp is tutıwınan ibarat bolsa, Sufistlik tariyqatlarında pir hám shákirt (murshid hám murid) múnásibetleri tiykarǵı orındı tutadı. Sufistlikte ruwxıy kámalatqa erisiwdiń tiykarǵı jolları tórt basqıshtan ibarat bolǵan. Birinshi basqısh sháriyat-

1Ájiniyaz. Ziywar. Tańlamalı shıǵarmaları. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1988. 106-b.

2Berdaq. Tańlamalı shıǵarmalarınıń jıynaǵı. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1977. 48-b.