Didaktikaliq shigarmalar ruwxiy bayligimiz

72

Ájiniyaz Qosıbay ulınıń didaktikalıq qosıqlarında berilgen kórkem oy-pikirdiń bir neshe baǵdarda rawajlanǵanlıǵın K. Mámbetov bılayınsha durıs bahalap ótedi:

«Ájiniyaz Maqtımqulı poeziyasınan nár alıp ósken shayır. Sonıń ushın ol tálimtárbiya didaktikasınan keyin qalǵan emes. Adamzattıń bul dúnyada jasaw maqseti

ádalatlı túrde kún keshiriw, bul ómirdegi jaqsı hám jamanlıqlardıń aqıbetin seziw.

Ózine de hám basqalarǵa da baxıtlı ómir inam etiw.

Biraq barlıq adam ómirde bir tekli emes, kópshilik tárbiyaǵa mútáj bolıp keledi. Sonıń ushın da Ájiniyaz adamlar arasındaǵı parıqtı ayqın sezedi».1 Shayır

«Jaqsı» qosıǵında usı parıqtı bılayınsha sıpatlap beredi: Adam ulı adam qádirin bilmese, Onnan dúzde otlap júrgen mal jaqsı, Aytqan sózdiń maǵanasın bilmese, Ol adamnan tilsiz ósken lal jaqsı.2

Jáne de shayırdıń didaktikalıq qosıqlarında hár qanday adamnıń jaqsı hám jaman tárepleri sóylegen sózi, júris-turısı hám islegen isháreketi mısalında ashıladı:

Yaqshınıń bir sózi máwinát tajı, Yamannıń bir sózi záhárdin ashshı. Yamana sóz aytsań baqar iziná, Qulaq tutmas hárgiz adam sóziná.3

Shayırlardıń Ana-Watandı, tuwılǵan jerdi súyiwge, onı sırtqı hám ishki dushpanlardan qorǵawǵa baǵdarlawshı didaktikalıq qosıqlarında elxalıq, jámáát penen birge bolıw, birlesip is tutıw tilegi baslı orınǵa shıqtı. Bul ideyalar Kúnxojanıń «El menen», Ájiniyazdıń «Kerekti», Berdaqtıń «Xalıq ushın», Óteshtiń «Asarman» qosıqlarınıń tiykarǵı

1Mámbetov K. Ájiniyaz. - Nókis: Bilim, 1994. 36-b.

2Ájiniyaz. Ziywar. Tańlamalı shıǵarmaları. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1988. 97-b.

3Sonda… 105.b.

teńsizliklerin, qara tún dep atasa, onnan jábir shekken xalıqtıń jaqtılı kúnlerge erisip shad bolıp dáwran súriwiniń bir tuwrı jolı tatıwlasıp hám birlesip is tutıwında ekenligin jaqsı túsindi. Ájiniyaz shayırdıń «Kerekti» qosıǵında bul ideyalar bılayınsha dawam etedi:

Dúnyaǵa shıqqan soń shalqıp júriwge, Jaqsı-jaman, zawqı-sapa súriwge, Shadı qurramlıqtı bálki kóriwge, Xalıq bilen

ǵalaba ǵayrat kerekti.

Adamlar hárdayım kóterer basın, Kóziniń súrterge xalıq bilen jasın, Kúsh keltirer, hush keltirer ıqlasın, Ǵalaba atlanıs bolsa kerekti.2

«Berdimurat xalıqtı, xalıq Berdaqtı, Jalǵızınday kórer jannan jaqsıraq» dep jırlaǵan xalıq shayırı Berdaqtıń kópshilik qosıqlarında, ásirese «Xalıq ushın» qosıǵınıń mazmunında bastan-ayaq xalıq mápi menen tilek maqseti hámme nárseden ústin qoyıp jırlanadı:

1Kúnxoja. El menen. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1989. 31-b.

2Ájiniyaz. Ziywar. Tańlamalı shıǵarmaları. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1988. 105-b.

74

Doslıq penen hár bir iske taq tursań Jan ayamay, el-jurt ushın is qılsań,

Qayǵılanbay, ullı iske qol ursań, Kewlim isiyan urar, anda xalıq ushın.1

Berdaq shayır da usılayınsha, zulımlıq dúnyası qaplaǵan qarańǵı zamannan qutılıp jaqtılı kúnge jetisiwdiń, birden-bir tuwrı jolın doslıqta, bekkem awızbirshilikte, tatıwlıqta, birlesip hadal miynet etiwde dep túsindiredi. Xalıqtı usınday aldıńǵı ideyalarǵa jetelewshi bahalı oy-pikirler Ótesh shayırdıń «Asarman» qosıǵında da bılayınsha sáwlelenedi:

Jigitler birikseń almas jawıń joq, Jigitler birikseń pitpes dawıń joq, Hesh waqıtta oylanbasań sawın joq, Oylansań, birikseń tawdan asarsań.

Násiyatım usı oylasań doslar,

Hesh waqıtta xor bolmas birikse baslar, Bul maqsetke qosıl ǵarrı hám jaslar, Bul aytqanım bolsa qırdan asarman.2

Solay etip jámiyettiń birligin, xalıqtıń abadanlıǵın ańsap jasaǵan shayırlardıń didaktikalıq oy-pikirleri menen ideyaları bir jerden shıǵadı. Álbette hár bir jámiyette insan mápleri menen huqıqların qorǵaw máseleleri tiykarǵı orında turadı.

«XIX ásirdegi Orta Aziya regionında jasaytuǵın xalıqlardıń sana-seziminde, turmıs tájiriybesinde adam huqıqı hám olardı qorǵaw ilajları usı xalıqlar ıqtıqat e tetuǵın islam dininiń ruwxıy kúshine hám huqıqıy normalarına súyendirilgen e di. Orta Aziyanıń feodallıq dúzimde jasap

1Berdaq. Tańlamalı shıǵarmaları. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1987. 77-b.

2Ótesh shayır. Tańlamalı shıǵarmaları. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1978. 76-b.

75

atırǵan xanlıqlarında diniy normalar menen yuridikalıq normalar qarısıp ketken edi. Barlıq jınayıy hám grajdanlıq isler diniy normalar tiykarında qaraldı. Sháriyat talaplarınıń orınlanıwı mámleket tárepinen qadaǵalanıp barılıwı tiyis boldı. Muftiylar, qazılar institutı hám meshit-medreseler mámleketti basqarıwda bir jaǵınan yuridikalıq, ekinshi jaǵınan ideologiyalıq tirek boldı».1

Lekin shayırlar jasaǵan feodallıq jámiyette xalıq arasına keńnen taraǵan sháriyat tártipleri hám onıń orınlanıwı qadaǵalap barılmaǵanlıqtan ústem toparlar tárepinen burmalanıp puxara xalıq ushın emes, ayırım bay, dáwletli adamlar ushın xızmet etti. Sonlıqtan sháriyat tártiplerin orınlap barıwdı óz minneti dep esaplaǵan qaraqalpaq shayırlarınıń bir qansha úgit-násiyat qosıqlarında óz mápin xalıq mápinen ústin qoyıp xalıqtıń tilegi menen esaplaspaytuǵın ayırım el basqarıwshı toparlardıń asa ketken sıqmarlıq, ashkózlik, zulımlıq, paraxorlıq, sútxorlıq háreketleri ashshı sınǵa alındı. Shayırlar haqtıń jolın, sháriyat tártiplerin buzıwshı hám burmalawshı adamlardıń nadurıs is-háreketleri menen kelise almaydı. Olarǵa kerek jerinde tuwrı joldı kórsetip, úgit-násiyat etiw zárúr dep esaplaydı. Usı kózqarastan alıp qaraǵanımızda Kúnxojanıń «Nege kerek» qosıǵınıń ideya-tematikası sháriyat tártipleri menen xalıqtıń tilek-maqsetlerine bekkem sabaqlasadı:

Xalıqtıń arın arlamasa, Barı joqtı barlamasa, Ash hám toqqa qaramasa, Awan basshı nege kerek?

Xalıqqa ádil bolmasa, Jılaǵandı jubatpasa,

1 Járimbetov Q. Berdaqtıń násiyatları - biziń ruwxıy ǵáziynemiz. - Nókis: Ruwxıy mádeniyat hám aǵartıw orayı, 1998. 9-b.

76

Xalıq tatqandı tatpasa,

Taxt iyesi nege kerek?.1

Qosıqta bayan etilgen soсiallıq hám jámiyetlik máseleler ótken ásirdegi jámiyetlik basqarıw sistemalarında da keń orın alıp xalıqtı hám shayırlardı tereń oylandırıp kelgen. Bul haqqında ádebiyat izertlewshisi H. Hamidov: «...shayırdıń,

«Nege kerek» qosıǵınıń ideyalıq, mazmunlıq dáreklerine dıqqat penen qarasaq, onda xalıq awızeki ádebiyatında kóp zamanlar burın dórelgen, jırawlardıń tolǵawlarında aytılıp kiyatırǵan «Ne payda» tolǵawınıń dárek bolıp xızmet islegenin kóriw qıyın emes,2 - dep jazadı.

Kúnxoja óz dáwiriniń turmıslıq máselelerinen kelip shıǵıp zamanlaslarına,

ásirese el basqarıwshı toparlarǵa tiyisli bolǵan máselelerdi tartınbastan ortaǵa qoyadı. Qosıqtıń kelesi shuwmaqlarında da jámáát ushın unamsız tásir jasaytuǵın, paydasız illetlerdiń aldın alıw ilajları bir neshe baǵdarda súwretlenedi. Berdaq shayırdıń «Kim aytar» qosıǵınıń ideyalıq baǵdarında Kúnxojanıń «Nege kerek» qosıǵına mazmunlas hám únles oy-pikirler sáwlelengen:

Adamdı adam demese,

Azamat qádirin bilmese,

Jılaǵanlardı kórmese, Onı,

ádil dep kim aytar?

Gúnalı jandı bilmese, Bilip darına ilmese, Hámmeni birdey kórmese, Onı, basshı dep kim aytar?3

1Kúnxoja. El menen. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1989. 32-b

2Hamidiy H. Shıǵıs tillerindegi jazba dárekler hám XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırları. - Nókis: Bilim, 1991. 124- b.

3Berdaq. Tańlamalı shıǵarmaları. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1987. 85-b.

77

Shayırlar jasaǵan dáwirde insan mápleri menen huqıqların belgilewshi diniy normalar menen yuridikalıq normalar birinshi gezekte nızam shıǵarıwshı hám onı qorǵawshı uyımlardıń baslı wákilleri bolǵan ayırım sútxor, paraxor qazılar (sudya) hám ruwxaniyler (din iyeleri) tárepinen buzılıwǵa shekem barıp jetti. Shayırlar lirikalıq qosıqlarında usı máseleden kelip shıǵıp úgit-násiyat pikirlerin aytadı. Mısalı, Kúnxojanıń «El menen» qosıǵında:

Ulamaǵa kerek duwrı sózlemek,

Haq jol menen sháriyatın gózlemek,1 - degen qatarlarda din iyelerin haq jolınan, sháriyat jolınan júriwge násiyat etse,

Berdaqtıń «Bolmadı» qosıǵında:

Molla bolsań ilimdi tut, Jalǵız

óziń bolmaysań jurt, Káspiń seniń isiń jóhit, Duwrı birewi bolmadı.2

Usı qatarlarda ilim-bilimdi tutpaytuǵın, durıs joldan júrmeytuǵın ayırım din iyeleriniń nadurıs is-háreketlerine bolǵan narazılıǵın tuwrıdan-tuwrı áshkara etip, olardıń azamatlıq wazıypaların belgilep ótedi.

Ájiniyazdıń «Násiyat» qosıǵında da usı máseleler konkret turmıslıq jaǵdaylardan kelip shıǵadı:

Qazı bolsań ádil bolıp yol sorǵıl, Bay, paqırıw, bek, sultana teń turǵıl,

Biyhaq jábir etip, rishwa (para-T.Q.) almaǵıl, Qudayıńnı házir biliń, yaranlar.

Patsha bolsań ádilden qoy qazını, Puharanıń qısh áyleme yazını,

1Kúnxoja. El menen. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1989. 29-b.

2Berdaq Tańlamalı shıǵarmaları. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1987. 140-b.

78

Sózle haqtıń ayat-hádiys sózini,

Biymáni sózni aytmań, yaranlar.1

Sháriyat nızamları tárepinen jámiyettegi soсiallıq jaqtan ázzi toparlarǵa

(jetim-jesirler menen ǵárip-qáserlerge) járdem qolın sozıw hám ǵamxorlıq etiw hár bir adamnıń musılmanlıq parızı dep esaplansa, usı talaplar shayırlardıń didaktikalıq qosıqlarınıń mazmunlıq sıpatına aylandı. Kúnxojanıń «Jetimniń haqın jep qoyma» qosıǵınıń ideyası bastan-ayaǵına usı máselege arnaladı.

Berdaq «Balam», «Qashan ráhátlanadursań», «Kim aytar» qosıqlarınıń ayırım shuwmaqlarında da jámiyettegi ázzi toparlardıń tapqan tabısına yamasa qolında barına kóz alartıp dáme etpewdi, al olarǵa hár tárepleme ruwxıy hám materiallıq járdem qolın sozıwdı másláhát etedi.

XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatında didaktikalıq qosıqlardıń óz aldına janr sıpatında belgili bir tematikanı quraǵanlıǵı klassik shayırlardıń ómiri hám dóretiwshiligin arnawlı izertlegen ádebiyat izertlewshileri I.Saǵıytov,2

B.Ismaylov,3 M.Nurmuxamedov,4 A.Karimov,5 H.Hamidov,6 K.Mámbetov7 h.t.b. izertlewshilerdiń miynetlerinde qısqa bolsa da atap ótildi. Mısalı, M.Nurmuxamedov Berdaq shayırdıń ómiri hám dóretiwshiligi boyınsha ilimiy jumıslarınıń birinde bılay jazadı: «Berdaqtıń didaktikalıq qosıqları bul shayırdıń tárbiya, ádepikramlılıq, násiyat tarawında kóz qarasınıń ulıwma juwmaǵı. Berdaqtıń eń jaqsı násiyat qosıqları «Balam», «Nadan bolma», «Bilgeysiz», «Qashan ráhátlanadursań». Bulardıń dáslepki ekewi xrestomatiyalıq shıǵarmaǵa aylanıp qaraqalpaq mekteplerinde, oqıw-tárbiya islerinde keńnen qolanıladı. Sonday-aq ol Berdaq shayırdıń joqarıda atı atalǵan

1Ájiniyaz. – Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1975. 131-135-b.

2Caǵıytov I. Qaraqalpaq xalqınıń ullı demokrat shayırı. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1977.

3Ismaylov B. Kúnxojanıń ómiri hám tvorchestvosı. –Nókis: Qaraqalpaqstan, 1961.

4Nurmuxamedov M. Berdaq - qaraqalpaq xalqınıń ullı shayırı. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1979.

5Karimov A. Ótesh shayırdıń ómiri hám tvorchestvosı. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1984.

6Hamidiy H. Shıǵıs tillerindegi jazba dárekler hám XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırları. - Nókis: Bilim, 1991.

7Mámbetov K. Ájiniyaz. - Nókis: Bilim, 1994.

79

qosıqları menen birge «Jaqsıraq», «Xalıq ushın» qosıqlarında didaktikalıq qosıqlardıń qatarına kirgizedi».1

Soǵan qosımsha shayırdıń «Kim aytar?», «Bir jigitke», «Kelin», «Qaramas» qosıqlarınıń ideyalıq hám tematikalıq baǵdarına qaray otırıp, tikkeley didaktikalıq qosıqlardıń qatarına kirgizemiz. Al, shayırdıń «Aqıbet», «Zamanda», «Búlbil», «Oylanba» sıyaqlı bir qatar lirikalıq qosıqlarınıń jelisinde de (ayırım shuwmaqlarında) didaktikalıq oy-pikirlerdi jiyi ushıratıp qalamız. Demek, Berdaqtıń joqarıda atı atalǵan bir neshe qosıqlarınıń mazmunı menen tematikasınan-aq didaktikalıq qosıq úlgilerin kóplep dóretkenliginiń gúwası bolamız.

Berdaq «Xalıq ushın» hám «Jaqsıraq» qosıqlarınıń ideyasında turmısta bar hám jiyi ushırasıp turatuǵın jaqsı hám jaman hádiyselerdi, qubılıslardı, adamlardıń minez-qulıq normaların hár tárepleme salıstırıp juwmaq jasaydı hám usı tiykarda

úgit-násiyat pikirlerin bildirip ótedi.

Joqarıda biz klassik shayırlardıń didaktikalıq qosıqlarınıń ideya-tematikasınıń ráń-báreńligin, qosıqtıń hár bir shuwmaǵında hár qıylı jámiyetlik máselelerdi tereńnen qamtıp, sóz etip baratuǵınlıǵın atap ótken e dik. Sonıń menen qatar Berdaqtıń «Nadan bolma», «Kelin»,

«Oylanba», «Bir jigitke» qosıqlarındaǵı násiyat pikirleri jámiyettegi ayırım adamlarǵa qaratılǵanday túyilgeni menen de bul qosıqlardıń da mazmunında hámme adam úlgi alǵanday oy-pikirler orın alǵan. Mısalı, jigirma bes shuwmaqtan

(kupletten) ibarat bolǵan «Balam» dep atalǵan didaktikalıq qosıǵında, shayır tek óz balasına yaki bolmasa óz dáwiriniń balalarına ǵana emes, pútkil xalıqtıń balalarına keleshek áwladlarǵa da úlgi bolǵanday bir neshe paydalı másláhátler aytadı.

Belińdi buw, jeńińdi túr,

1 Nurmuxamedov M. Berdaq - qaraqalpaq xalqınıń ullı shayırı. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1979. 18-19-b.

80

Dos-dushpanıńdı sınap júr, Jaqsı sózge qulaǵıń túr, Jaman sózden qashqıl balam.

Manlayıńnan aǵızıp ter, Jaqsıjamandı sınap kór, Jaqsı adamnıń keynine er, Sonda jolıń bolar balam.1

Shayır «Balam» qosıǵınında jaslardıń kútá jas waqıtlarınan baslap-aq jigerli, kishipeyil, shaqqan, haq sózli, álpayım, miyirman bolıp ósiwiniń baslı tiregi xalıq penen birge bolıwı, dos-dushpandı sınap biliwi, jaqsı sózge qulaq túrip, jaman sózden qashıwı, shuǵıl sózine ermey ǵıybattan awlaq júriwi, hadal miynet etiwge umtılıwı, orınsız sóylemey orınlı sóylewi, jaqsı-jamandı sınap kórip, jaqsılar menen joldas bolıwı, ata-anasın qádirlep, ǵárip-miskinlerge járdem qolın sozıw sıyaqlı etikalıq ideyalardı alǵa súredi.

Álbette, klassik shayırlar jasaǵan feodallıq dáwirde hayal-qızlardıń bas erkinligi bolmaǵanlıqtan óz teńine qosılıp, baxıtlı turmıs keshiriwi eń qıyın máselelerdiń biri boldı. Bul másele tek qaraqalpaq hayal-qızların ǵana emes, Shıǵıs hayal-qızlarınıń táǵdirine qurılǵan úlken duzaq edi. Shayırlar usınday jámiyetlik hám soсiallıq máselelerden shıǵa otırıp, hayal-qızlardıń óz súygenine qosılıp baxıtlı ómir súriwiniń táreptarı boldı.

Berdaqtıń «Zamanda» qosıǵında «Qız-jawanlar súygenine ketpedi, sháriyatsız hesh bir isiń pitpedi», - dep oǵada durıs kórsetkenindey, Ótesh shayırdıń «Qızlar» qosıǵında: «Mal ornına keter mal berse birew, qızlarda bolmadı hesh qashan tirew», - dep súwretlegenindey, hár qanday jámiyetlik, soсiallıq tártipler de sháriyat zańlarına boysındırılıp, boysındırılsa da burmalanıp, ayırım ústem toparlardıń nadurıs jol

1 Berdaq. Tańlamalı shıǵarmalarınıń jıynaǵı. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1977. 71-73-b.

81

tutıwınan, solardıń paydasına sheshiledi. Sonlıqtan da Berdaqtıń

«Kelin,» «Oylanba» qosıqlarında óz dáwiriniń ayırım eski tártipqaǵıydalarınan shıǵa almaǵan hayal-qızlardıń qırıq tuwar malǵa yamasa onnan da kóp baylıqqa satılıp xor bolıwına haslan jol qoymaw kerekligi tiykarǵı máselelerdiń biri sıpatında qozǵaladı.

Shayırdıń «Oylanba» qosıǵında turmıs soqpaǵına jańa qádem taslaǵan jas qızlardıń oylanıp is tutıwı kerekligi, olardıń ekilenip malı kóp adamlarǵa ketpesten, óz súygenine qosılıp, baxıtlı bolıwına durıs másláhát beriledi:

Jolıńnan qaytpa artıńa, Salıp kóp isti yadıńa, Qaranı tutıp aldıńa, Qarındasım, hesh oylanba.

Malı kóp dep ketpe oǵan,

Azap berer aqmaq saǵan,

Qostarım dep e rme oǵan,

Súygenińe, ket oylanba.1

Ádebiyat hám folklor izertlewshisi Yu. Paxratdinov Berdaqtıń didaktikalıq qosıqlarınıń jelisindegi yumor hám satira haqqında mınaday pikirlerin bildiredi:

«Berdaq shıǵarmalarında didaktika menen satira hám yumor aralasıp keledi. Olar bir-birine qarama-qarsı emes, qaytama birin-biri tolıqtırıp, biri ekinshisine mádetker bolıp júredi. Aqıl-násiyattıń artında, saǵımında, kólenkesinde satira hám yumor tayar turadı, ....ulıwma Berdaq didaktikası tereń filosofiyalıq mánige qurılıp, adamdaǵı ishki sezimniń sırtqı ortalıq penen jámiyettiń rawajlanıwına sáykes keletuǵınına tireledi. Ishki sezim, oy, aqıl-

1 Berdaq. Tańlamalı shıǵarmalarınıń jıynaǵı. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1977. 78-b.