Didaktikaliq shigarmalar ruwxiy bayligimiz

42

dep atalǵan. Usıǵan qarap, tasawwıf iyesi dáslep sháriyattıń hámme talaplarına boysınıwı kerek, tek sonnan keyin ǵana ekinshi basqısh - tariyxatqa kóteriliwi múmkin. Bunda múriydler óz pirlerine itibar beriwi, óziniń jeke tileklerinen waz keshiwi shárt esaplanǵan. Bul basqıshlardan ótkenler joqarıraq úshinshi basqıshqa - márifatqa kóteriledi, bunda sufistler dúnyanıń birligine Qudaydıń barlıǵına (álemQudaydıń emanaсiyası ekenligin) jaqsılıq hám jamanlıqtıń kelip shıǵıwın aqıl menen emes, kewil menen ańlaw kerek, - dep talqıyın etedi. Tórtinshi basqısh - haqıyqat delinedi. «Haqıyqatqa erisiw» sufistiń jeke adam sıpatında (shaxs sifatida tugab) Allaǵa erisiwi, oǵan sińip ketiwi hám nátiyjede máńgilikke erisiwi, - dep atap ótilgen.1

Xoja Axmet Yassawiydi jáhándegi kóp ǵana mámleketlerge sufistlik táliymattıń ataqlı wákili sıpatında tanıtqan ideyalar shayırdıń ruwxıy jaqtan pák, kámil insan dárejesine jetiwge umtılıwı, bul jolda onıń joqarıdaǵı sufistlik táliymattıń tórt basqıshına ámel etip jasawı boldı. Sonday-aq Xoja Axmet Yassawiy hikmetlerinde bayan etilgenindey shayır kútá jas waqıtlarınan baslap-aq

ózi jasaǵan dúnyanıń hár qanday jaman islerinen túńilip, jaqsı nárselerge erisiwge tınbay umtıladı. Bul jolda ol óz nápsin tıyıwǵa hám óz erki, qálewi menen haqqa, jalǵız allaǵa sıyınıwǵa, sháriyat jolınan júriwge hám Quran táliymatları tiykarında is tutıwǵa qarar etedi. Bunı musılmanshılıqtıń baslı parızı dep biledi. Sonlıqtan da ol:

Qul Xoja Axmed, qırıqqa kirding nafsingni qirq, Munda yiǵlab,oxiratda bwlǵil ariq(pokiza,sof,tinik) Pushti imon shoriotdur, maǵzi tariq,

Tariq kirgan haqdin ulush oldi dwstlar,2 - degen ideyalardı alǵa súredi. Bul ideyalar sońınan Álisher Nawayı, Maqtımqulı, Kúnxoja,

1Islom. Spravochnik.–Toshkent: O’zbek sovet enciklopediyasi, 1989. 247-248-b.

2Axmad Yassaviy. Hikmatlar. – Toshkent: Adabiyot va sanat, 1991. 56-b.

43

Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh shayırlardıń didaktikalıq mazmundaǵı qosıqlarınıń ruwxıy dáregine aylanǵanı málim.

Xoja Axmet Yassawiydiń hikmetleri bastan-ayaǵına islam dininiń qaǵıydaları hám sufistlik táliymattıń ideyaları menen tereńnen suwǵarılǵan. Shayır ózi jasaǵan dáwirdiń real kórinisin, tártip hám qaǵıydaların, túrli kásip iyeleriniń jasaw jaǵdayların ashıqtan-ashıq sáwlelendirdi.

Sonlıqtan da Xoja Axmed Yassawiydiń «Hikmetleri»n baspaǵa tayarlawshı avtor Ibrohim Xaqqulov usı kúnge shekemgi ayırım tariyxshı hám

ádebiyatshılardıń ilimiy miynetlerindegi shayırdı diniy mistik ádebiyattıń wákili sıpatında tárki dúnyashılıqtı (asketizmdi) hám diniy reakсion ideyalardı jırlaǵan shayır, - degen tiykarsız pikirlerin qatań sınǵa aladı hám shayır dóretiwshiligi boyınsha mınaday bahalı pikirlerin bildiredi: «Yassawiydiń dúnyaǵa bolǵan kózqarasları biziń dáwirimizdiń adamlarına qaraǵanda basqasha beriledi. Shayırdıń muhabbat, ádillik, qanáát, parasat sıyaqlı máselelerge qatnası ózgeshe berilgenliginde shubha joq. Ol óz dáwiriniń perzenti sıpatında islam dininiń kórsetpelerine hám islam aqıydalarına súyenip is tutadı. Bunı onıń ózi de dálillep beredi. Shayır hikmetleriniń birinde mınanday qatarlardı oqıymız:

Xushlam oydur olimlar buni oyǵon turkini,

Oriflordin eshitsang, agar kwngul mulkini, Oyat, hadis, Manosi turki bwlsa muvafiq, Manosiga etganlar, erga qwyar bwrkini.

Álbette Yassawiy «oyat», «hádis» mazmunların arabshadan solayınsha

ózlestirip almaǵan. Olarǵa shayır ideyalıq, ádep-ikramlılıq, filosofiyalıq maqsetler júzesinen múrajat e tip, ornı-ornı menen

44

paydalanǵan. Din, hákimiyat, jámiyet hám dáwir ushın bul tábiyǵıy hádiyse dep qaralıwı kerek.1

XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırlarınıń dóretiwshiligin izertlewge arnalǵan kópshilik ilimiy miynetlerde klassik shayırlardıń dinge bolǵan kóz-qaraslarına jeterli kewil bólinbegenligine qaramastan ayırım ilimiy miynetlerde, mısalı, N.Dáwqaraevtıń Berdaq shayırdıń dóretiwshiligine arnalǵan izertlewlerinde mınaday dıqqatqa ılayıq pikirler orın alǵan: «Berdaqtıń dinge kóz-qarası onıń jalpı dúnyaǵa kóz-qarası menen belgilenedi. Berdaqtıń qosıqlarına qaraǵanda, ol dinnen birotala bezgen ateist bolǵan emes, biraq tap qartayǵan waqtına deyin dinge onsha kewil qoymaǵan. ...Álbette, bunnan Berdaqtı dinsiz edi, dinge qarsı edi demekshi emespiz. Ol qudayǵa, dinge inanǵanı shıǵarmalarındaǵı qosıq qatarlarınan kórinedi».2

Berdaq shayırdıń bir qatar lirikalıq qosıqlarındaǵı: Bársheni yaratqan qádir qudayım,

Berseń bul bendeńe, haqlıq jolın ber.

(«Maǵan ber») Áy, qudayım, bizge, aqıl dana ber,

Aytqan sózge, paldan tatlı maza ber.

(«Xalıq ushın»)

Berdimurat haqtıń qulı,

Sahrada ósken búlbili.

(«Ómirim»)

Men allaǵa dad etermen,

Kámbil pirdi yad etermen.

(«Meniń»)

Ájiniyaz shayırdıń bir qatar lirikalıq qosıqlarındaǵı:

1Axmad Yassaviy. Hikmatlar. – Toshkent: Adabiyot va sanat, 1991. 6-b.

2Dáwqaraev N. Shıǵarmalarınıń tolıq jıynaǵı. III tomlıq. III tom. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1979. 114-b.

45

Adamdı jaratqan qádir qudayım, Bendeńe táwekel ráhim kerekti, Qudayım qaldırma qayǵı-ǵáplette. Bir basqa bir sawda bolsa kerekti.

(«Kerekti»)

Qudayǵa qas ilmiǵayıp, Sóz ayttıń bizge ájayıp, Bende yoqdur hesh ayıpsız, Bir qudayda joqdur ayıp.

(«Bárshe birdey bolǵan emes»)

Allam bersin bándasiniń muradın, Kraman qatibi yazarlar xatın,

Bársheni yaratqan qádir qudadin,

Inayat bolmasa, sultan bolurmı -

(«Bolurmı»)

qatarlarında «qudayıń», «haq jol», «alla» túsinikleri shayırlar jasaǵan zamanda bárshe adamlardıń ruwxıy hám huqıqıy tayanıshı bolǵan islam táliymatı menen sháriyat talaplarınan kelip shıqtı. Lekin búgingi kúnge shekemgi ayırım ilimiy izertlewlerde klassik shayırlardıń dinge bolǵan kózqarasları burmalanıp, olar geyde ateist sıpatında talqılandı. Usılardıń aqıbetinen Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq hám

Ótesh shayırlardıń islam táliymatlarına tiykarlanǵan didaktikalıq oy-pikirleri dıqqattan shette qalıp qoydı, usı haqqında sóz etiw búgingi kúnniń baslı wazıypası bolıp otır.

Shıǵıs shayırlarınıń didaktikalıq miyraslarındaǵı gumanistlik ideyalar ráńbáráń máselelerdi óz ishine qamtıydı. Olardıń eń baslısı jámiyettegi soсiallıq jaqtan ázzi qatlamlarǵa, yaǵnıy jetim-jesirlerge hám ǵárip-qáserlerge járdem qolın sozıwǵa násiyatlawshı oy-pikirlerinde kórinedi.

46

Payǵambar hádisleriniń kópshiliginde derlik (278-hádiste): «Men (payǵambar) móminlerdi hámmeden de jaqsı kóremen», (17-hádiste)

«Jetimge qayırqom bol, basınan sıypa, tamaǵın toydır»1 h.t.b. násiyat sózleri berilgen bolsa, Xoja Axmet Yassawiydiń bir qatar hikmetlerinde de usı máselelerge tereń dıqqat awdarılǵan.

Ǵarib, faqir, etimlarni kunli ovlab, Kwngli qattiq xaloyiqdin qochdim mano. Ummat bwlsang gariblarga tobe bwlgil, Oyat, hadis har kim aytsa some bwlgil, Oqil ersang

ǵariblarni kwngli ovla, Mustafodek elni kezib etim kovla.

Ǵarib, faqir, etimlarni qilǵil shodman, Xaqlar qilib azzi joning ayla qurban.2

Ózin Xoja Axmet Yassawiydiń sadıq shákirti esaplaǵan, sufistlik táliymattıń belgili wákili Sulayman Baqırǵaniydiń (Hákim atanıń) (1122-1180) bir qatar diniy mazmundaǵı hikmetleri de eldegi soсiallıq jaqtan ázzi toparlarǵa arnap jazılǵan.

Bul haqqında shayır:

Qul Sulayman gavhar yanliǵ hikmat túzdi,

Azizlarning madhi birlar suzni yozdi,3 - dep jırlaydı.

Yassawiy hám Baqırǵaniydiń dástúrlerin dawam etiwshi, xalqımız arasına

«Diywanayı Máshrep» atı menen tanılǵan sufist shayır Babaráhim Mashrabtıń

(1657-1711) bir qatar ǵázzellerinde de gumanistlik ideyalar úzliksiz alǵa súriledi. Ne gunah qildim, hudo, dúnyada men bwldim ǵarib,

Har qaerda bekasu becharaǵa hamxanaman.4

1Muhammad payǵambar qissasi. Hadislar. – Toshkent: Kamalak, 1991. 52-73-b.

2Axmad Yassaviy. Hikmatlar. – Toshkent: Adabiyot va sanat, 1991. 41-44-b.

3Sulaymon Baqirǵoniy. Baqirǵon kitobi. – Toshkent: 1991. 35-b.

4Boborahim Mashrab. Mehribonim qaydasan. – Toshkent: Adabiyot va sanat, 1990. 127-b.

47

Usılayınsha shayırdıń táǵdiri eldegi ázzi qatlamlardıń táǵdiri menen bekkem sabaqlasadı. Ol qay jerde bolmasın eldegi ǵáripmiskinlerdiń tárepinde ekenligin

óz ǵázzellerinde bayan etedi. Olarǵa táselle aytıp, hámdárt boladı.

XVIII ásirdegi jámiyetlik qubılıslardıń, adamlardıń soсiallıq turmısınıń alǵawdalǵaw bolıp turǵan dáwirinde jasaǵan túrkmen xalqınıń ullı shayırı Maqtımqulı bir qatar didaktikalıq qosıqlarında usı máselege baslı dıqqat awdaradı:

Hasla adamzatqa ashshı sóz aytpa, Paqır miskinlerge sharapat jaqsı, Baqılǵa bas urıp, júzdi sarǵaytpa, Záriw isiń tússe azamat jaqsı.

Jetimdi kórgende kúler júz benen, Qoldan kelse, oǵan taǵam-duz beriń, Qapalıq kórgenge, táselle beriń, Ǵáripti qollawǵa himayat jaqsı, Ǵáriplik degen dárt adam óltirmes, Óltirgen menen seni kúldirmes.1

Shayır hár bir adamnıń hár kúni sawaplı is etiwin, ásirese, eldegi ǵáripmiskinlerge, jetimlerge járdem qolın sozıwın musılmanlıqtıń baslı parızı dep biledi.

Olarǵa jaqsı, múlayım qatnasta bolıwdı hám ǵam-qayǵısına sherik bolıp, táselle aytıwdı insan balasındaǵı eń joqarı ullı pazıylet sıpatında násiyat etedi.

Usı tárizdegi soсiallıq máselelerdi qaraqalpaq shayırları Kúnxoja, Ájiniyaz hám Berdaqtıń didaktikalıq mazmundaǵı qosıqlarında kóplep gezlestiremiz. Mısalı, Kúnxoja Ibrayım ulınıń «Jetimniń haqın jep qoyma» qosıǵında tikkeley jámiyettegi

ázzi qatlamlardıń máplerin qorǵaw máselesi qozǵaladı:

1 Maqtımqulı. Qosıqlar. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1984. 64-65-b.

48

Móhmin bende jetim haqtıń qulıdur, Jetim haqın, nainsaplar, jep qoyma, Tuwrıshılıq haq bezirgen jolıdur, Jetimlerdiń haqıların jep qoyma.

Jeme haqın adamlardıń hesh qashan,

Óterseń dúnyadan jeseń biy nıshan,

Ǵárip-qáser móhmin puhara insan, Jetimlerdiń haqıların jep qoyma.1

Qosıqta bárshe adamlardı nápsi bálesinen awlaq bolıp, iymanlıinsaplı, qayırsaqawatlı bolıwǵa úndeytuǵın aqıl-násiyat pikirleri orın alǵan. Berdaqtıń «Balam», «Qashan ráhátlanadursań», «Xalıq ushın» qosıqlarınıń ideyasında da

úlken-kishi úlgi, ibrat alǵanday paydalı másláhátler beriledi. Jetim kórseń, qolıńdı ber, Aǵa bolsa, keynine er,

Ǵárip kórseń, aqılıńdı ayt, Ońlı bolsa, qasıńa tart.2

(«Balam»)

Bolay deseń elge mırza, Ellerińdi qılǵıl ırza, Ǵáriplerge berme ıza,

Óziń zıyan qıladursań, Duwrı tutsań niyetińdi, Xalıqqa bursań betińdi, Sıylasań ǵárip-jetimdi, Shın azamat boladursań.3

(«Qashan ráhátlanadursań»)

1Kúnxoja. El menen. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1989. 46-b.

2Berdaq Tańlamalı shıǵarmaları. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1987. 110-111-b.

3Sonda …87-b.

49

Berdimurat tıńlap, sózińdi kórgil, Júrgen soqpaǵıńnan, izińdi kórgil, Ǵámgún bolma, ǵáriplerge qol bergil,

Sonda, etkeniń móhminler ushın.1

(«Xalıq ushın»)

Shıǵıs shayırları boysınǵan hám qádirlegen sháriyat nızamlarında jámiyettiń bir bólegi bolǵan neke hám shańaraq máselelerine úlken itibar qaratılǵan. Onda erler menen hayal-qızlardıń shańaraqta tutqan ornı, jeke adam sıpatındaǵı qádirqımbatı, huqıq hám wazıypaları, perzentler tárbiyasına teńdey juwapker ekenligi atap ótilgen. Ásirese, erlizayıplardıń nekede birge bolıwı, olardıń óz nekalısına sadıqlıǵı menen opadarlıǵı qatań talap etilgen. Sonday-aq islam táliymatlarınıń dawamı esaplanǵan Muxammed payǵambar hádislerinde de usı máseleler keńnen násiyat etiledi. Mısalı: (344-hádiste) «Úylenińler, kóbeyińler, sebebi men qıyamet kúninde úmmetlerim arasında sizlerdiń kópligińiz benen maqtanaman», (212hádiste) «Egerde kimde-kim óziniń juptı halalına (nekeli hayalına ) súyiwshilik penen qarasa, hayalı da oǵan súyiwshilik penen qarasa, Allataala da olarǵa miyrimshápáát penen qaraydı», (830-hádiste) «Kimde-kim birewdiń hayalın azǵırsa, ol bizden emes (yaǵnıy payǵambar úmmetlerinen emes»)2, - degen bir neshe úgitwásiyatlarında adamlardıń birlikli shańaraq qurıwın hám ósip-óniwin úlken baxıt dep esaplaydı. Jáne de, erli-zayıplar arasındaǵı opadarlıqtı hám mehir-muhabbattı ulıǵlaw menen birge, olardı hár qanday gúnalı hám haram islerden awlaq bolıwǵa shaqıradı.

Joqarıdaǵı diniy ádebiyattaǵı soсiallıq, filosofiyalıq hám etikalıq juwmaqlar Shıǵıstıń ullı shayırlarına unamlı tásirin tiygizedi. Mısalı, Álisher Nawayı óz hikmetleriniń birinde:

1Berdaq Tańlamalı shıǵarmaları. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1987. 78-b.

2Muhammad payǵambar qissasi. Hadislar. – Toshkent: Kamalak, 1991. 68-73-78-b.

50

Yuz tuman nápák erdan yahshiroq,

Pok xotunlar ayoǵining izi1 - degen qatarlarında sháriyat nızamlarına tiykarlanıp pikir aytadı.

Shayır hayal-qızlardaǵı páklik, opadarlıq, hám azadalıq qásiyetlerdi

hadallıqtıń nıshanı sıpatında joqarı bahalaydı. Al Maqtımqulı óziniń «Yar bolmaǵıl» qosıǵında adamlarǵa ómirlik dos, hadal juptı tańlawına unamsız tásir etetuǵın naqolay illetlerden awlaq bolıwın bılayınsha násiyat etedi:

Násiyat bereyin kewlim,

Námáhremge yar bolmaǵıl,

Hár kim kórseń yarım deyip,

Izinde giriptar bolmaǵıl.2

Joqarıdaǵı diniy hám ádebiy miyraslarda qozǵalǵan hadal neke, birlikli semya qurıw máselesi qaraqalpaq shayırlarınıń didaktikalıq qosıqlarında baslı temaǵa aylandı. Mısalı, Ájiniyaz shayırdıń

«Yigitler» qosıǵında endi qurılatuǵın shańaraqtıń dáregine úlken itibar qaratadı, yaǵnıy shańaraqtıń uytqısı bolǵan hayal-qızlardıń tárbiyalı, kórgenli semyadan bolıwı ádep-ikramlılıq tırnaǵına qurılǵan semyanı payda etedi degen túsiniklerdi ortaǵa qoyadı.

Úylenseń, úylengil sorap hám zatın, Ismin, náslin, jeti pushtı-ájdadın, Begler

álge tússe bir jaqsı qatın, Úni shıqpas, anıń feyli keń bolur.3

Shayır «Jaqsı» qosıǵında da e rli-zayıplardıń bir-birine bolǵan hadal qatnasın, opadarlıǵın jaqsı pazıylet sıpatında násiyat etedi.

Kisiniń yarına kúlip baqqannan, Shıbın janıń ıshqı otına jaqqannan,

1Alisher Navoiy. Xazoyinul-maoniy. II tom. Navodirush-shabob. - Toshkent: 1959. 696-b.

2Maqtımqulı. Qosıqlar. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1984. 157-b.

3Ájiniyaz. Ziywar. Tańlamalı shıǵarmaları. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1988. 96-b.

51

Óz boyıńa túrli nasaq taqqannan, Óz yarıńnıń tárbiyasın ber jaqsı.1

Berdaq shayır «Xalıq ushın» qosıǵında xalıqtıń ǵamın oylaytuǵın aqıllı, márt hám opadar adamlar ǵana eli, xalqı ushın ayanbay xızmet e tedi. Olar óz yarına, shańaraǵına qanshelli sadıq hám opadar bolsa, elixalqına da sonday qatnasta boladı degen túsiniklerdi alǵa súredi.

Aqıl adam sózler ertpes izine, Shóp salmas yarınıń hárgiz kózine, Baqpas námáhremniń hasla júzine,

Solar xızmet eter bárhá xalıq ushın.2

Shayır «Jaqsıraq» qosıǵında erli-zayıplarǵa igri joldan hám nákas islerden góre durıs joldan júriwdiń hám hadal islerdiń abzallıqların bılayınsha úgit-násiyat etedi:

Ǵayrı birewlerdi etip qurdasıń, Júrme aǵızıp dilbarıńnıń kóz jasın, Jaman bolsa da ol ómirlik joldasıń, Waqıtsha qol bergen húrden jaqsıraq.3

Bizdi qorshaǵan ortalıqtıń, jámiyettiń izbe-iz rawajlanıp barıwı menen birge adamlar arasındaǵı parıq, yamasa olardıń júristurıs, minez-qulıq ádepleri

«jaqsı», «jaman» sıyaqlı salıstırmalı túsinikler menen belgilep berilgen. Mısalı,

«Quran» táliymatlarında: jaqsılıq hám jamanlıq arasındaǵı gúresler móminler menen kápirlerdiń arasındaǵı qarama-qarsılıqlardıń, kelispewshiliklerdiń tiykarında kelip shıǵadı. Eger de móminler-musılmanshılıqtıń barlıq tártip hám qaǵıydalarına

ámel etiwshi hám átirapındaǵı adamlarǵa tek ǵana jaqsılıqtı inam etiwshi jaqsı minez-qulıqtaǵı adamlar bolsa, kápirler

«Quran» táliymatlarına boysınbaytuǵın, átirapındaǵı adamlarǵa jábir

1Ájiniyaz. Ziywar. Tańlamalı shıǵarmaları. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1988. 97-b.

2Berdaq Tańlamalı shıǵarmaları. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1987. 76-b.

3Sonda… 83-b.