Бел литерат - учебник 7 класс

рава¢ на вечку срэбранай табакерк³: «Раtriam nostram amare et defendere debemus...» Да самага таго дня, пакуль з гарадка не прагнал³ немца¢, пад страшным сакрэтам з вусна¢ у вусны перадавалася нав³на, што немца¢ вясной бамб³¢ Косця Кветка...

У сорак пятым годзе, кал³ ¢жо ³шл³ ба³ за Берл³н, Косця Кветка вярну¢ся ¢ родны гарадок. У яго было тры ордэны на г³мнасц¸рцы ³ пусты правы рука¢. Косця пацвердз³¢, што гэта сапра¢ды ¸н бамб³¢ тады гарадок ³ ск³ну¢ свае вымпелы. За гэту бамб¸жку Косця атрыма¢ ад свайго начальства вымову — ¸н адх³л³¢ся ад маршруту... Косця прыв¸з з сабой ³ табакерку, якую некал³ ¢ складчыну падарава¢ яму дзясяты клас.

Спачатку Косця працава¢ ф³зруком у той школе, дзе выклада¢ чарчэнне ³ маляванне Апал³нарый Феакц³став³ч. Цяпер ¸н ужо завочна скончы¢ ³нстытут ³ выкладае ф³з³ку. Расказваюць, што наста¢н³к з Косц³ атрыма¢ся добры ³ вучн³ яго любяць. I кал³ тлумачыць Косця закон Арх³меда, ¸н гаворыць не тольк³ пра выцесненую целам вадкасць, а ³ пра жыцц¸ самога Арх³меда з С³ракуза¢, як³ храбра абараня¢ свой горад ад ворага¢.

?1. Хто з’я¢ляецца гало¢ным героем апавядання — наста¢н³к Апал³нарый Феакц³став³ч ц³ яго вучань Косця Кветка? Ц³ можна л³чыць, мяркуючы па назве «Наста¢н³к чарчэння», што гало¢ным героем з’я¢ляецца Апал³нарый Феакц³став³ч? Дакажыце гэта, спасыла- ючыся на змест твора.

2.Ахарактарызуйце Апал³нарыя Феакц³став³ча як наста¢н³ка ³ асобу, маючы на ¢вазе яго паводз³ны ³ ¢чынк³, аднос³ны да вучня¢, да свайго прадмета ³ асабл³ва да тых прадмета¢, як³я ¸н выклада¢ раней, — лац³нскай мовы ³ л³таратуры. Нарэшце — яго паводз³ны пры сутыкненн³ з фашыстам³.

3.Як спалучаецца гера³чны ¢чынак Апал³нарыя Феакц³став³ча з папярэдн³м³ характарыстыкам³ ¢ творы, дзе зазначаецца, што ¸н бы¢ трох³ «смешным», «старамодным, крыху напышл³вым», «надзвычай мякк³м», ³ яго «слабасцям³» карыстал³ся вучн³ не на карысць вучобе, што яму дал³ мянушку Цыркуль ³ г. д.? Ц³ няма тут супярэчнасц³? Пацвердз³це свае разважанн³ прыкладам³ з тэксту, знайдз³це характэрныя дэтал³, як³я сведчаць, што стары наста¢н³к бы¢ мужным чалавекам, якраз так³м, як³м ¸н раскры¢ся ¢ канцы твора.

4.У апавяданн³ ¸сць кам³чныя моманты. Прывядз³це прыклады. Як вы думаеце, ц³ кры¢д- ны гэты смех для героя¢? Абгрунтуйце сва¸ меркаванне.

5.Прачытайце выразна, з захаваннем адпаведнай ³нтанацы³, выразу твару, м³м³к³ як³-не- будзь смешны эп³зод з твора.

6.Ахарактарызуйце вобраз Косц³ Кветк³. Якую гало¢ную навуку пераня¢ ¸н ад свайго наста¢н³ка?

7.А што для вас значаць словы «Радз³му нашу люб³м ³ абараняць яе пав³нны»?

М²КОЛА ЛУПСЯКО¡

Ìýðû Êýò

Уся г³сторыя пачалася вось з чаго...

Прыходжу я ¢ школу, а мой сябар Янка Марка¢цо¢ у кал³доры на вуха мне шэпча:

—Ведаеш, а ¢ нас у класе нав³чок. Дзя¢чынка, аграномава дачка. Задавака — ого, брат! Бацьку ¢ калгас прыслал³. А яе мац³ — так³ вучоны, што па калгасах ездз³ць. У М³халковых кватэру знял³, дык увесь дзень учора кн³г³ туды ваз³л³. Цяпер у М³халковых у пярэдняй хаце кн³г³, ³ ¢ шафах, ³ на пал³цах — усюды.

—Ты мне не шапчы, — раззлава¢ся я, — я дрэнна чую.

—Майн Рыд, Купер, Ма¢р! Чаго тольк³ там няма! I кн³г³ ¢се ¢ залатых перапл¸тах! — на ¢весь голас крыкну¢ Янка.

—Во цяпер, — кажу, — чую, тольк³ крычы трох³ ц³шэй, бо ад твайго крыку ¢ вушах бал³ць.

—Добра, буду крычаць ц³шэй, бо тая дзя¢чынка яшчэ пачуе, — паслухмяна адказа¢ Янка. — Прозв³шча яе Пшан³чная, а завуць дз³¢на — Эма. Каса ¢ гэтай Эмы аж да пояса, а партфель з замком «маланка». Сядз³ць Эма цяпер з Ганнай Паяркавай.

—Каса, кажаш, до¢гая?

—Ого, брат! Во дзе будзе нам работы! Во будзе смеху! А кал³ пойдзе скардз³цца, — упэ¢нена сказа¢ Янка, — прыгроз³м! Так ³ скажам: пойдзеш да дырэктара, дык тады лепей ³ ¢ клас не заходзь.

—А кал³ бацька яе, аграном гэты самы, раззлуецца ды нашым бацькам працадн³ не зап³ша — тады што? — запыта¢ся я.

—А н³чога, — адказа¢ Янка. — Мы тады выступ³м на сходзе ³ так раскрытыкуем, што яго з агранома¢ здымуць.

—А ³ пра¢да, — згадз³¢ся я.

I вось заходжу ¢ клас. Як за¢с¸ды, за якую хв³л³ну перад пачаткам урока. У класе ц³шыня, м³льгаюць старонк³ падручн³ка¢. Усе чакаюць наста¢н³ка. За вокнам³ светлая, ясная ран³ца. Дал¸ка на небасх³ле палымнее ¢сход, школьны сад падступаецца да самых нашых вокан. Класная дошка з³хац³ць: яе добра выцерл³ мокрай анучкай.

Я борздзенька бягу да свайго месца, каб сесц³ раней, чым зойдзе наста¢н³ца. Саджуся. Шпарка раскрываю партфель. Першы ¢рок — л³таратура. Тэма — Някраса¢. Б³яграф³я. «Мароз, Чырвоны нос». Я дастаю падручн³к, сшытак, аловак, ручку. Кладу рук³ на парту ³ з пал¸гкаю ¢здыхаю. Цяпер можна ³ агледзецца. Дзе ж тая Эма, пра якую расказва¢ мне Янка? Ага, сядз³ць разам з Ганнай Паяркавай. На пярэдняй парце, на Янкавым месцы. А Янка перабра¢ся ¢ самы задн³ куток. Цяпер яму раздолле! Добра было б ³ мне перабрацца, але ж адтуль усяго не пачуеш. I сяджу я на другой парце — якраз насупраць гэтай самай Эмы Пшан³ч- най. Ого, якая яна! У новенькай форме, к³рпаносая, чырванашчокая, з до¢гай касой ³ на руцэ — гадз³нн³к. Адразу в³даць, што гэтая Эма вельм³ культурная. Гаварыць з ¸й, мус³ць, трэба асцярожна, падб³раючы розныя прыгожыя словы. I як гэта яе бацька ¢ калгас прыеха¢? I мац³? Эма... У нас

у школе н³воднай Эмы не было, ³ раптам — на табе! Сядз³ць з гадз³нн³кам, як якая пекная паненка. Я на той гадз³нн³к ужо разо¢ дваццаць з³рну¢ бы, а яна... Рук³ паклала на парту, локц³ ¢шырк³. Слухае наста¢н³цу. Як жа ¸й, задавацы гэтакай, паказаць, што ¢ нас з так³м³, як яна, не жартуюць...

Тут наста¢н³ца задала класу нейкае пытанне, ³ Эма Пшан³чная падняла руку.

— Ну вось, паслухаем, што скажа нав³чок, — сказала наста¢н³ца. — Кал³ ласка, Эма!

Эма паднялася ды так складна адказала, што мы ¢се раты паразя¢лял³. Мы тады яшчэ не ведал³, што Эма — круглая пяц¸рачн³ца. Я ¢злава¢ся не на жарт. Вырва¢ з сшытка чысты л³сток паперы ³ борздзенька нап³са¢ першае, што прыйшло ¢ галаву: «Я, начальн³к згра³ разбойн³ка¢ Пантона- Мантона-Дэмантона, папярэджваю цябе, што кал³ ты будзеш выскачкай ³ кал³ пачнеш скардз³цца на нас наста¢н³кам, дык мы ¢творым над табой суд разбойн³ка¢. Падумай над гэтым добранька!»

I падп³са¢ся: «Крыважэрны разбойн³к Панто- на-Мантона-Дэмантона». Радуючыся, што гэтак здорава ¢с¸ выдума¢, я шпурну¢ зап³ску на Эм³ну парту, а сам нах³л³¢ся над падручн³кам. Аднак я паспе¢ за¢важыць, што Эма ¢зяла зап³ску ³ пачала яе разгортваць. Я ¢нуры¢ся ¢ падручн³к, баючыся падняць вочы. Раптам — перад самым ма³м носам упала зап³ска. Я разгарну¢ яе ³ прачыта¢:

«Пантона-Мантона-Дэмантона! Кал³ тольк³ ты мяне кранеш хоць пальцам, я дам табе такой зда- чы, што ты дзясятаму закажаш. Ты яшчэ не ведаеш, што я была ¢ афрыканск³х джунглях, падарожн³- чала па М³с³с³п³, а хутка паеду ¢ ²ндыю». I подп³с: «Мэры Кэт».

Я сядзе¢ як мыла з’е¢шы. Па-першае, як яна дазналася, што зап³ску нап³са¢ я, а па-другое, не веда¢, хто такая Мэры Кэт, дзе яна пра яе вычы- тала. I тут я цв¸рда — раз ³ наза¢с¸ды — вырашы¢: з гэтага дня я буду самы большы вораг Эмы Пшан³чнай. Буду яе ненав³дзець, буду ¸й помсц³ць. Каб не быць пустабрэхам, адразу ж зляп³¢ з хлеба шарык, насл³н³¢ яго ³ запусц³¢ у Мэры Кэт. Мэры Кэт аз³рнулася, гне¢на стрэльнула ¢ мяне вачыма. На ма¸ няшчасце, ус¸ гэта за¢важыла наста¢н³ца

³падышла да мае парты:

—Антон Бубно¢, гэта непрыстойна. Прас³ прабачэння ¢ дзя¢чынк³!

Я падня¢ся. Эма таксама паднялася, камечачы ¢ руках хлебны шарык. А наста¢н³ца ма¢кл³ва паз³рала на мяне, ³ ¢ яе поз³рку был³ дакор ³ пагарда:

—Навошта ты пакры¢дз³¢ такую добрую, прыгожую дзя¢чынку?

—Гэта не я, — сказа¢ я, — гэта нехта ³ншы.

—I ты яшчэ адма¢ляешся? — сказала наста¢- н³ца. — Я ж бачыла. I ¢ цябе хапае сумлення зводз³ць ус¸ на друг³х? Прас³ прабачэння.

Я прамармыта¢ нешта.

—Мацней гавары! — загадала наста¢н³ца.

—Прашу прабачэння! — уголас сказа¢ я. — Перасадз³це мяне на другую парту, бо тут я не магу.

—Не, — адрэзала наста¢н³ца. — Будзеш сядзець тут. А цяпер выйдз³ з класа, пахадз³ па кал³доры ды як след падумай...

Мэры Кэт з пал¸гкаю ¢здыхнула.

Рэштку ¢рока я прастая¢ на кал³доры, абдумва- ючы розныя помсл³выя планы. I дз³ва: чым больш я дума¢, тым больш падабалася мне Эма Пшан³ч- ная ³... тым больш злава¢ся на яе ³ на сябе.

II

У хаце чысц³ня, прыгажосць, утульнасць. Печ зранку прапалена, ад яе патыхае цеплын¸й. Я сяджу за сталом. Урок³ зроблены. Падручн³к³, сшытк³, падрыхтаваныя да за¢трашняга дня, ляжаць у партфел³. На стале перада мною ста³ць пры¸мн³к, можна павярнуць уключальн³к ³ паслухаць музыку. Але я не раблю гэтага. Мне прыемна вось так сядзець ³ адпачываць. Пачынае вечарэць. Вецер, дождж, за вокнам³ х³стаецца рэдкае голле дрэ¢. Бульбу ¢ калгасе пакапал³, л¸н ³ канопл³ падабрал³ ³ во-во пачнуць ваз³ць на завод. Цяпер у нас работы мала, тольк³ ля кузн³ людз³ зав³хаюцца: рыхтуюць сан³, кары — уз³мку ваз³ць з луго¢ сена. Мац³ ¢весь дзень дома. Варыць, корм³ць карову, св³ней. Тупае то на двор, то з двара. А я сяджу, незадаволены сам³м сабой ³ ¢с³м³. Сумленне точыць мяне. Ну навошта я пакры¢дз³¢ гэтую Эму? Што яна мне дрэннага зраб³ла? Добра яшчэ, што наста¢- н³ца не сказала дырэктару. I як³ сорам: прабачэння прас³¢! Цяпер хоць ты ¢ клас не паказвайся.

Я цяжка ¢здыхаю ³ задумваюся над сва³м л¸- сам. Некал³ да¢но, кал³ я бы¢ яшчэ зус³м малы, я прастудз³¢ся ³ захварэ¢ на вушы. Мяне лячыл³, але з таго часу я крыху пача¢ недачуваць. Каб хто веда¢, як я тады мучы¢ся! Увесь час бая¢ся: што, як зус³м аглухну? Я ¢нуры¢ся ¢ самога сябе, мала

çк³м сябрава¢, а дома, падрыхтава¢шы ¢рок³, прывык сядзець адз³н, як цяпер. Я прывык да такой адз³ноты, яна мне падабаецца. У школе спачуваюць мне. I вучн³, ³ наста¢н³к³ добра разумеюць, што мне цяжка. Гэта першы выпадак, кал³ мяне папрас³л³ выйсц³ з класа. I мне раптам стала шкада самога сябе. Я рашы¢, што цяпер ужо зус³м не загавару

çЭмай, буду не за¢важаць яе, нават н³кол³ не гляну на яе. Прыгожая, выпеставаная, уся як лялька, яна выкл³кала ¢ мяне тольк³ пачуцц¸ непрым³рымай варожасц³...

Бл³з³¢ся вечар. Змрок ус¸ больш гусце¢, а я сядзе¢ адз³н, аддаючыся сва³м невяс¸лым думкам. Трэба было запал³ць электрычнасць, але я не крана¢ся з месца. Вярну¢ся з поля бацька. Пахадз³¢ за перагародкай, голасна сказа¢ мац³:

—Аграном гэты новы — талковы чалавек. Зямлю ¸н люб³ць ³ ведае.

III

Усю восень, аж да першых маразо¢, я не разма¢ля¢ з Эмай, пры сустрэчах адварочва¢ся, на ¢роках не паз³ра¢ на яе, а кал³ нашы поз³рк³ выпадкова сустракал³ся, дык я надава¢ свайму твару пагардл³вы выраз. Я дамогся свайго: мяне пасадз³л³ на другую парту. Эму, в³даць, здз³в³ла ³ ¢раз³ла мая адкрытая пагарда. Некальк³ разо¢, не¢прыкмет, я за¢важа¢ на сабе яе здз³¢лены поз³рк. Чым больш я цура¢ся яе, тым часцей яна паз³рала ¢ мой бок. Затое ¢с¸ больш ³ больш радава¢ся, бачачы яе збянтэжанасць ³ разгубленасць. «Так табе ³ трэба!» — разважа¢ я.

Неяк аднойчы ¢ выхадны дзень я ³шо¢ па вул³цы ³ на рагу нос у нос сутыкну¢ся з Эмай.

— Ой! — спалохана ¢скл³кнула яна.

ßмо¢чк³ пача¢ яе абыходз³ць, але яна раптам схап³ла мяне за руку.

— Слухай, Антон, чаго ты мяне цураешся? Што

ÿòàáå çðàá³ëà, Пантона-Мантона-Дэмантона? Я ж не в³навата, што наста¢н³ца за¢важыла, як ты к³ну¢ шарык. Я ж н³кому н³чога не сказала... Кап³тан згра³, дзе твае разбойн³к³, што ты ходз³ш за¢с¸ды адз³н?

ßабыякава паглядзе¢ на Эму. Але ж х³ба можна было не за¢важыць яе — круглатварую, прыгожую, з до¢гай касою, што была перак³нута наперад цераз плячо. I ¢с¸ ж пагарда перамагла. Я адвярну¢ся ³ амаль подбегам пашыбава¢ па вул³цы. Агляну¢ся, яна пакры¢джана ¢см³хнулася ³ нейк³ час стаяла на месцы, паз³раючы сабе пад ног³.

У школе ¢ выхадныя дн³ для вучня¢ старэйшых класа¢ наладжвал³ вечары мастацкай самадзейнасц³ ³ танцы пад баян. На так³х вечарах звы- чайна бывал³ дзяжурныя наста¢н³к³. Да танца¢ я не ахвотн³к. Але на гэты раз я рашы¢ схадз³ць, паглядзець, як вучн³ танцуюць. Мне раптам палег- чала, я павесяле¢, настрой мой палепша¢.

Старанна адпрасава¢ свой новы касцюм у клетку, надзе¢ гальштук пад белую ша¢ковую кашулю, наваксава¢ туфл³. Прыбра¢шыся, я до¢га круц³¢ся перад люстэркам. З непрывычк³ мне было сорамна ¢ ма³м новым адзенн³, тым больш што я апрану¢ ³ няда¢на купленае новае пал³то. Некальк³ разо¢

ÿспыня¢ся, наважваючыся вярнуцца дадому, але нейкая с³ла цягнула да школы.

Прыйшо¢шы ¢ школу, зда¢ у гардэроб сва¸ пал³то ³ ц³хенька пашыбава¢ па кал³доры. У кал³доры было шмат вучня¢ — найбольш дзя¢чынак. Дзверы ¢ адным класе был³ расчынены, там ³грал³ на баяне. Я падышо¢ да дзвярэй ³ пача¢ глядзець, як вучн³ вучацца танцаваць. I раптам убачы¢ Эму. Яна сядзела поплеч са старшай п³янерважатай ³ пра нешта з ¸ю гаварыла. Павярнулася, убачыла мяне ³ пырснула смехам. Пэ¢на, ¸й к³нулася ¢ вочы ма¸ новае адзенне. I як гэта я забы¢ся, што магу сустрэць тут гэтую Мэры Кэт? Я ж за ¢весь дзень пасля той сустрэчы н³ разу пра яе ³ не падума¢. А ¸й, пэ¢на, здаецца, што гэта я для яе так прыбра¢- ся. Не дачакаецца! Я з ¸ю не тольк³ сябраваць, а ³ зус³м знацца не хачу. У яе сва¸ жыцц¸, у мяне — сва¸. Я пагавары¢ трох³ з аднакласн³кам³ ³ пайшо¢ дадому.

IV

Кожная пара года па-свойму прывабная, прыгожая. Я люблю вясну, кал³ з трэскам лом³цца на рацэ л¸д ³ гаманк³я по¢ныя воды нясуць крыг³. Растае снег, бягуць ручайк³, спяваюць жа¢рук³. Апранаюцца ¢ зелян³ну хмызняк³, зямля, атуленая цяплом, чакае бл³зкай навальн³цы. I вось ужо правурката¢ у небе гром, зацв³ла вярба — можна раб³ць дудк³. На паплавах ходз³ць цыбаты бусел. Недзе ¢ затоках сонна крэкчуць жабы. Ц¸пла, прыгожа, прыемна. Некуды кл³ча, ваб³ць цябе жыцц¸, ³ ¢здымаюцца грудз³ ад глыбокага дыхання. А ¢ галаве — кольк³ думак, кольк³ мар! Але вось дн³ пацяплел³, выкалас³лася жыта, вывел³ся маладыя шпак³, густа зацв³¢ чабор на пясчаных узгорках,