Бел литерат - учебник 7 класс

Над Рыгай бязважка плавал³ маленьк³я пушыстыя воблачк³.

Усю дарогу князь ма¢ча¢, нечаму ¢см³ха¢ся, на прывалах часта ³ до¢га мал³¢ся. «Ня¢жо гэта той самы Вячка, адважны страшны князь, пра якога нам расказвал³ стольк³ жаха¢? — дз³в³л³ся рыцары. — Ды гэта бяскры¢дны манашак, верабей, якога выпусц³л³ з клетк³». Некаторыя з рыцара¢ пачал³ паз³раць на князя з пагардаю, пачал³ кп³ць з яго.

Радасным³ крыкам³ сустрэ¢ Кукейнос Вячку. Амаль усе во³ ³ гараджане высыпал³ на вал. Поп Сцяпан загада¢ ударыць у звон. Але твары ¢ кукейносца¢ спахмурнел³ ³ пацямнел³, кал³ яны збл³зку ¢бачыл³ свайго князя. Не, гэта бы¢ не ³хн³ князь! Стомлены соннавок³ чалавек сядзе¢ на запырсканым граз¸ю кан³, абыякава ³ лена глядзе¢ на забаролы, на пад’¸мны мост, як³ апускал³ перад ³м.

—Падмян³л³ нам князя, — разгублена сказа¢ старшы дружынн³к Халадок, бачачы, як цяжка, пастарэчаму злаз³ць Вячка з каня. — ¨н жа птушкаю вылята¢ з сядла.

—А можа, тэ¢тоны мухаморам³ атруц³л³ князя? — ц³ха ³ спалохана спыта¢ся ¢ стрыя Якава М³рошка. У Гарэлай Вес³, чу¢ М³рошка, нявестка атруц³ла свайго св¸кра — цэлы сонцаварот падл³вала яму ¢ ежу адвар з мухамора¢.

Яка¢ ³ М³рошка глядзел³ праз шчыл³ну ¢ забаролах, як павольна, быццам з неахвотаю, уз’еха¢ князь на мост, як не ¢зня¢ галаву, кал³ яго в³тал³ кукейносцы. Здавалася, на шы³ ¢ князя в³с³ць нябачны камень-жарнав³к.

Яка¢ прыкус³¢ губу, задумл³ва паз³ра¢ на князя, потым сказа¢:

—Не мухаморам³ атруц³л³ нашага князя, М³рошка. Навошта тэ¢тонам атручваць? Яны, каб захацел³, мячам³ б яго засекл³. Горам-бядой князя атруц³л³.

У гэты час перад гарадск³м³ варотам³ паказалася княг³ня Дабранега ¢ суправаджэнн³ чалядн³цы1 Кул³ны. Яка¢ спусц³¢ся з вала, прац³сну¢ся праз нато¢п кукейносца¢ бл³жэй да Кул³ны, бо вельм³ падабалася яму русакосая чалядн³ца. Кул³на ¢бачыла яго, усм³хнулася, радасцю ¢спыхнул³ смуглыя шчок³.

—Добры дзень, княжа, добры дзень, мой гаспадар, — сх³л³лася ¢ паклоне, а потым пацалавала стрэмя Дабранега. — Добра, што прыляце¢, голуб ясны, на свой двор.

Усе змо¢кл³, чакал³, што адкажа князь. Усе прагнул³ пачуць першыя словы, як³я ¸н прамов³ць на роднай зямл³ ¢ час вяртання. Але Вячка н³чога не сказа¢, марудна злез з каня, падышо¢ да княг³н³, тройчы пацалава¢ яе ³ разам з ¸ю мо¢чк³ пайшо¢

óсвой церам.

Кукейносца¢ гэта страшэнна ¢раз³ла ³ пакры¢- дз³ла. З ус³х бако¢ тольк³ ³ чулася:

—Язык праглыну¢ князь у Рызе!

—Хвастом тэ¢тонск³м зраб³¢ся!

—Моцнай б³чо¢кай прывяза¢ Вячку Альберт да свайго сядла!

Самыя нецярпл³выя ³ гарачыя прапано¢вал³ паслаць ганцо¢ у Полацк ³ Л³тву, каб хутчэй прысы-

_________

1 ×àëÿ´дн³ца — жанчына з чэлядз³, прыслуг³ князя.

лал³ дапамогу супраць тэ¢тона¢, бо на князя Вячку ¢жо нельга спадзявацца.

— Засну¢ наш князь, — з сумам ³ горыччу сказа¢ Кл³мята Аднарук М³рошку, кал³ ¢се дзец³, як³х ¸н вучы¢, сабрал³ся на хорах у царкве. — Хто б мог падумаць? Але пойдзем, дзец³, далей у навучанн³.

А князь Вячка ³ сапра¢ды спа¢. Спа¢ ужо друг³ дзень. Зац³х, як вымер, церам, чалядн³цы ³ халопы хадз³л³ на пальчыках, жука-бурчуна, як³ аднекуль

çДзв³ны заляце¢ рапто¢на ¢ церам, лав³л³ вял³кай гурбою ³ ¢ рэшце рэшт злав³л³, хацел³ раструшчыць, але дваровы хлопчык Ан³с³м захныка¢ ³ пан¸с яго

çсабою, як жывую цацку.

Дз³¢ныя сны сн³л³ся князю. То стая¢ ¸н пасярод жытн¸вага поля, якое дыб³лася крутым³ жо¢- тым³ хвалям³, пакрываючы князя з галавой, ³ тольк³ вас³льк³, як халодныя с³н³я зорачк³, зрэдку м³льгал³ ¢ гарачай жа¢ц³зне. То ¢зб³ра¢ся на высокую старую л³пу, ³ чым вышэй залаз³¢, тым ус¸ болей маладзейшай раб³лася л³па, а на самым версе, на самай мака¢цы дрэва, ¸н убачы¢ ц¸мна-зял¸ны пяшчотны л³ст, як³ павольна калыха¢ся, уздрыгва¢ на тоненькай карычневай ножцы. Захацелася князю сарваць гэты л³ст, каб адчуць пальцам³ клейкую л³пкасць зелян³ны, але загула, зашумела, чалаве- чым голасам закрычала старая л³па: «Гэта мой сынок! Гэта мой сынок!», узмахнула ¢с³м³ сва³м³ то¢стым³ шурпатым³ гал³нам³, напружылася ¢с³м маршчын³стым ствалом ³ ск³нула князя-бедалагу на зямлю. Моцна стукну¢ся ¸н аб каран³ ³ прач- ну¢ся.

¨н ляжа¢ на мулк³х дошках свайго паходнага ложа ³ яшчэ адчува¢ боль ад падзення. Ад удару

аб цв¸рдыя каран³. ¨н узня¢ над сабою рук³, сц³сну¢ ³х у кулак³ ³ чака¢ са страхам, што не адчуе ранейшую с³лу ¢ кулаках. Але с³ла была, бурл³вая, хмельная, ранейшая. Тады ¸н ры¢ком ск³ну¢ з сябе покрыва, пругка ¢скочы¢ на ног³, падбег да акна глянуць, светла або ц¸мна на дварэ. Бы¢ самы по¢дзень. Сонца, як маленькая распаленая гры¢ня, стаяла высока-высока ¢ небе, ³ ягоныя прамен³, як вострыя залатыя мячы, рассякал³ згусцелы ад сп¸к³ блак³т.

I Вячка засмяя¢ся. ¨н смяя¢ся до¢га, бязгучна. Было л¸гка, было добра. «Я вярну¢ся!» — крыча¢ у душы звонк³ ярасны голас.

Маладой чалядн³цы ¸н загада¢, каб пакл³кала княг³ню Дабранегу. Не¢забаве ¢ спачывальню ¢вайшла Дабранега, разгубленая, спалоханая. Вочы заплаканыя, ³ на шы³ завязана чорная, прашытая залатой н³ткай хусц³нка.

Вячка пацалава¢ княг³ню, зня¢ з яе шы³ чорную хусц³нку, шпурну¢ прэч, сказа¢:

—Дзе мая кальчуга? Дзе меч Усяслава¢?

—Ой, князь, — прашаптала Дабранега ³ ¢ся засвяц³лася ад радасц³.

—А ты думала, што ¢ Рызе я зраб³¢ся манахам? — прытул³¢ яе да гарачых моцных грудзей Вячка. — Кл³ч сюды Халадка. Тольк³ кл³ч, каб чужыя вочы не ¢бачыл³, каб чужыя вушы не па- чул³.

Прыбег старшы дружынн³к Халадок. Вячка спын³¢ яго:

—Øòî ðàá³ë³ òý¢òîíû?

—Учора п³л³ в³но ³ задз³рал³ся з полацк³м³ купцам³.

—Што робяць с¸ння?

—Сякуць камень-пл³тняк за гарадск³м валам, хочуць будаваць побач з тва³м церамам крэпасць. Рыцар Готфрыд у ³х старшы.

—Зброю ¢зял³ з сабой?

—Яны за¢с¸ды ходзяць са зброяй. I п’юць, ³ робяць з мячам³ на поясе. Але зараз горача — яны могуць распрануцца ³ быць без кальчуг ³ мячо¢.

Выслуха¢шы так³я словы Халадка, Вячка павесяле¢, сказа¢:

—Прышл³ да мяне двух спрытных, в¸ртк³х хлопца¢, трэба, каб яны ¢п³льнавал³, чым займаюцца тэ¢тоны, якая ¢ ³х зброя.

Здавалася, майская бура ¢ляцела ¢ церам. Дружынн³к³ апранал³ кальчуг³, надзявал³ шлемы, стараючыся раб³ць як мага меней шуму, брал³ шчыты, мячы, коп’³ ³ лук³. Вячку прынесл³ кальчугу, шлем

³Усяслава¢ меч. Дабранега з паклонам падала цяжк³ меч мужу, сказала:

—Будзь моцны душой ³ мячом, мой княжа. Святая Саф³я глядз³ць на цябе ³ чакае перамог³.

—Ты на мяне глядз³ш, Дабранега, — сурова ¢см³хну¢ся Вячка. — Памру, але гонар палачан не аддам на знявагу. Добрая будзе валка1.

¨н рашуча трасяну¢ мячом.

У гэты час убегл³ ¢ апачывальню Яка¢ Пала- чан³н ³ М³рошка, абодва ¢спатнелыя, чырвана- шчок³я.

—Тэ¢тоны камень сякуць у вял³кай яме, — выдыхну¢ Яка¢, — мячы ³ кальчуг³ звал³л³ на край ямы. Мокрыя ад поту, як балотныя жабы.

—Рубон, — ц³ха сказа¢ Вячка ³ выцягну¢ з похва¢ меч.

_________

1 Âà´лка — бойка, б³тва.

—Рубон, — як пары¢ ветру, пранеслася па дружыне, што ¢жо гуртавалася ва ¢с³х пераходах церама.

Гарадск³я вароты был³ загадзя адчынены, ³ дружына Вячк³, не сц³шваючы хады, знянацку атакавала тэ¢тона¢. Вячка бачы¢ белыя спалоханыя твары ворага¢. Храбусцела жарства пад нагам³. Пахла свежа¢скапанай зямл¸й. Б³цца ¢ яме было цесна, не хапала размаху руцэ, ³ князь тольк³ кало¢ мячом. Некальк³ тэ¢тона¢ паспел³ схап³ць зброю

³старал³ся аддаць жыцц¸ як мага даражэй. Яны был³ голыя, беласкурыя, сл³зк³я ад поту, як рыб³ны. Пахла потам, ³ гэты ненав³сны пах раз’яры¢ Вячку. ¨н закрыча¢:

—Н³кога не выпускайце з ямы! Сячыце ¢с³х! Дачку Альберт мне ¢с¸ ро¢на не аддасць. Табой ахвярую, дачка!

Дружынн³к³ з новай с³лаю, з вял³кай ярасцю рынул³ся на тэ¢тона¢. Жменька ворага¢, што заставал³ся яшчэ жывым³, была пасечана на шматк³.

Валка скончылася. Лясныя пчолы гул³ над м¸ртвым³ тэ¢тонам³. Ча³цы сумна крычал³ на Дзв³не. Вячка з хмурасцю глядзе¢ на справу сва³х рук, спыта¢ся:

—Хто з нашых Богу душу адда¢?

—Дзецкага Грыкшу заб³л³, — адказал³ яму.

—Добры бы¢ вой. Прыгожа заг³ну¢, — прамов³¢ Вячка. — Кл³чце айца Сцяпана ³ халопа¢ з церама. Трэба пахаваць ус³х м¸ртвых.

1.Якое ¢ражанне зраб³¢ на вас урывак з ра-

?ìàíà?

2.Ц³ ¢далося а¢тару набл³з³ць нас да тых да¢но м³нулых часо¢? Як³м чынам?

3.Чым адрозн³ваецца мастацк³ паказ падзей ад ап³сання ³х у навуковай кн³зе:

а) дзе адлюстраванне жыцця маля¢н³чае, зрокава-нагляднае, по¢нае бытавых падрабязнасцей, дэталей? Дзе яно перадае тольк³ сутнасць таго, што адбылося?

б) ц³ мог п³сьменн³к ведаць пра гэтыя падрабязнасц³? Кал³ не мог, то як³м чынам ¸н ус¸ гэта ¢зна¢ляе, паказвае? Якая тут роля фантаз³³?

в) дзе ап³санне падзей больш дакладнае —

у навуковым творы ц³ ¢ мастацк³м?

г) ц³ разыходз³цца мастацк³ паказ з навуковым у выя¢ленн³ гало¢най сутнасц³ падзей, што адбыл³ся ¢ дал¸к³м м³нулым?

Ó÷ûì?

4.Дайце характарыстыку гало¢ным вобразам твора: князю Вячку ³ яго дружынн³кам, з аднаго боку, ³ персанажам з лагера тэ¢тона¢ (рыцар Дан³³л, граф П³рмонт, еп³скап Альберт) — з другога.

5.Пара¢найце, як характарызуюцца прадста¢- н³к³ гэтых двух лагера¢ у навуковым творы — падручн³ку па г³сторы³.

6.Якую ролю адыгрываюць пейзажныя зама- л¸¢к³, успам³ны, сны князя ¢ стварэнн³ яго вобраза?

7.Якое значэнне ¢ творы мае вобраз дачк³ князя Вячк³ Соф’³? Як праз гэты вобраз характарызуецца князь Вячка — як чалавек, як бацька? На што разл³чвал³ тэ¢тоны, захап³¢- шы Соф’ю ¢ палон?

8.Прывядз³це прыклады арха³зма¢ ³ раскрыйце ³х значэнне.

УЛАДЗ²М²Р КАРАТКЕВ²Ч

Балада1 пра Вячку, князя людзей простых

Як груганы на трупы з высокае гары, Крыжак³ наляцел³ на в¸ск³ ³ бары. Няшчасная кра³на тры до¢г³я гады

Нагбом хлябтала трунак2 смярцей ³ злой бяды. Цягнул³ па кавалках яе ва ¢се бак³, Заг³нул³ геро³, ³ здрадз³л³ князьк³.

Агонь любов³ мужнай у брудных душах згас, Адз³н не здрадз³¢ Вячка, сумленны хлопск³ князь. Параненым ³ слабым яны яго ¢зял³, У кайданы ног³ скул³ ³ ¢ лагер прывял³.

Ад раны, непрытомны, ачну¢ся ¸н тады, Кал³ был³ дал¸ка айчыны гарады.

Ме¢ с³лы, каб змагацца ³ з сотняй вараго¢, Але шлях³ да вол³ замкнул³ для яго...

Па вул³цы смярдзючай, дзе скупчанасць ³ бруд, Вядуць яго на плошчу. А там чакае суд.

А ¢ галаве чамусьц³ ¢стае чырвоны снег, Пажары чорных замка¢ ¢ апошн³ ³х набег...

¡ агн³ наперад з ³м³ ляцел³ б³твы дн³, Парчу ³ аксам³ты таптал³ ¢ бруд яны.

За подзв³г³ у б³твах супроць крыжацк³х зграй, За мужнасць ³ за гонар трымай адказ, трымай!

_________

1 Áàëà´да — сюжэтны твор гера³чнага легендарнага зместу, часта з элементам³ фантастык³ ¢ сюжэце.

2 Òðó´нак — тут: атрутнае п³тво.

Тут, як на браме пекла, магла б п³саць рука: «Пак³ньце спадзяванн³ — адсюль выводз³ць кат». Але сканаць пакорным ³ мякк³м, быццам пух, Як бык дурны на бойн³, папа¢шы пад абух?

I прос³ць перад стратай ¸н путы развязаць, Каб рук³ на ³мгненне замлелыя размяць.

I ¢ гэты час апошн³ перад канцом сва³м Каня яму прывесц³, каб разв³тацца з ³м: «Са мною разам знос³¢ ¸н дождж ³ халады, Нас³¢ мяне на б³тву тры до¢г³я гады, Тапта¢ нагам³ лона сталочанай зямл³».

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

I вось каня на плошчу два кнехты прывял³. I Вячка грыву гладз³ць, цалуе ¢ мякк³ нос

I кажа, кажа сябру пра свой жахл³вы л¸с: «Мой конь, мой конь, мой любы.

Як будзеш жыць цяпер?

Канец лясной свабодзе, мой добры, моцны звер. Ты грэбава¢ зямл¸ю, што слалася ¢ нагах; Ня¢жо нас³ць ты будзеш чужога, варага? Якому не пасуе ³ назва: «чалавек», ¡ якога твар, як пятка, не чырванее век.

Не роднае, чужое ¢с¸ нам тут з табой:

Не так, як на Радз³ме, кабылы йржуць вясной, Не так гамоняць дрэвы, не так зв³няць луг³, Не так куюць падковы для конскае наг³. Дапамажы мне, косю, мой бездыханны труп Не проста дол чакае — ганьба, ганебны слуп». I, выпраста¢шы рук³, меч ката вырва¢ ¸н

I сс¸к дубовы чэрап з крутых яго рам¸н, I на каня ¢зв³¢ся, ³ ¢ стрэмя горда ста¢,

I зно¢ для б³твы волю ¢ апошн³ час даста¢. Меч бл³сну¢ у паветры над лютаю гурбой.

Адз³н супроць дзясятка¢ — ³ ¢с¸ ж не прэнг1, à áîé!

Конь вараго¢ хапае зубам³ ³ храп³ць. Па¢сюль пануе пекла ³ трупы, як снапы. О, лепей дн³ пакончыць на пол³ баявым, Н³ж век глытаць у кайданах

чужынск³х вогн³шч дым! Вось уцякаюць суддз³, вось кро¢ плыве ракой: «Я ¢ Мар’енбург2 з’яв³¢ся ³ ¸н на час, ды мой. Пакуль туг³я лук³ на вежах не зв³няць, Пакуль да¢г³я стрэлы адтуль не паляцяць». Але слабеюць с³лы, але дрыжыць далонь.

I вось аб труп запну¢ся яго люб³мы конь. «О конь, не давядзецца табе ¢ лугах ³ржаць, I ¢ пол³ нам з табою ¢жо болей не гуляць. Я ¢ стрэлах, быццам вожык.

Бывай, мой конь, бывай!

Мы болей не пабачым луг³ ³ родны край». Аленя абступ³л³ са зграяй злых сабак. ²рвуць ³ раздз³раюць, сякуць на дробны мак.

I вось з крыв¸ю гордай змяша¢ся пыл ³ гразь.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Так у ба³ няро¢ным заг³ну¢ Вячка-князь.

1.Пра як³ эп³зод з гера³чнага жыцця Вячк³

?расказваецца ¢ вершаваным творы?

2.Падрыхтуйце пераказ, ужываючы асобныя выразы (цытаты) з твора, як³я характары-

_________

1 Прэнг — момант пакарання з прымяненнем катавання.

2 Ìàð’åíáó´рг — крэпасць (зараз Алукснэ — горад у Латв³³).