Бел литерат - учебник 7 класс

на тым месцы, дзе суседзяць нашы земл³, мы з табой пацалавал³ святы крыж на вернасць ³ на дружбу.

—Добра, тэ¢тон, — згадз³¢ся Вячка. — Паехал³ на тое месца. Няхай Бог пам³рыць нас.

—Не едзь, князь! — адразу ж закрычала некальк³ воя¢. — Не вер псам! Як сокала ¢ клетку, цябе заманяць, ³ складзеш галаву ¢ тэ¢тонскай цямн³цы!

—Не едзь, князь Вячасла¢, — са слязам³ на вачах папрас³¢ Халадок ³ сх³л³¢ кален³ перад Вячкам. Яго шырокая, абв³тая кальчугай1 сп³на ¢здрыгвала.

Вячка ма¢ча¢, глядзе¢ на свой горад, на сва³х воя¢. Потым спыта¢ся ¢ рыцара Дан³³ла:

—Скажы, тэ¢тон, ц³ добры ваш Бог?

—Наш Бог добры, — з годнасцю адказа¢ Дан³³л. — За нас, рабо¢ сва³х, ¸н прыня¢ святыя раны.

Вочы ¢ Дан³³ла был³ вял³к³я, светлыя, з калю- чай ³скрынкай.

Вячка паглядзе¢ у гэтыя вочы, загада¢ Халадку:

—Няхай ойча Сцяпан вынесе з царквы святы крыж.

Прыйшо¢ заспаны поп Сцяпан з крыжам. Разгублена глядзе¢ на князя, на мечаносца¢.

—Ц³ можаш ты, рыцар, пацалаваць святы крыж ³ паклясц³ся святым ³мем, што мяне з ма¸й дачкой Соф’яй адразу ж адпусцяць назад пасля

_________

1 Кальчу´га — ваеннае абарончае адзенне, рубашка з метал³чных кольца¢.

таго, як на мяжы ¢ладання¢ Рыг³ ³ Кукейноса мы змацуем нашу дружбу ³ наша перам³р’е? — спыта¢ся Вячка ¢ Дан³³ла.

—Цалую крыж. Клянуся, — адказа¢ Дан³³л ³ пацалава¢ крыж.

—Усе бачыл³? Усе чул³? — гучна сказа¢ Вяч- ка. — I неба таксама бачыла. I неба таксама чула. I Бог ведае пра ¢с¸. А вам, во³, — ¸н н³зка паклан³¢ся, — дзякуй за клопат пра мяне. Усюды я бы¢,

çсям³ печа¢ хлеб е¢, шмат што бачы¢ ³ з Божай дапамогаю думаю вярнуцца назад. Едзем.

Зраб³лася так ц³ха, што было чутно, як вадзяныя кропл³ падаюць на пясок. Гэта з дрэ¢, з даха¢ скочвалася ран³шняя раса. Вячка л¸гка се¢ на Пе- чанега ³, узя¢шы з сабой трох воя¢ (першых, што трап³л³ся пад руку), узя¢шы папа Сцяпана з крыжам, паеха¢ паперадзе мечаносца¢ насустрач свайму л¸су. Н³хто з людзей — н³ тыя, што кал³сьц³ жыл³, н³ тыя, што с¸ння жывуць, — не ведае свой л¸с...

На беразе пагран³чнай рачулк³ злезл³ з коней. Рыцар Дан³³л ³ князь Вячка апусц³л³ся на кален³. Клял³ся зямл¸й, вадой ³ крыв¸ю. У вогн³шча, якое хуценька расклал³ мечаносцы, к³нул³ злепленыя

çзямл³ невял³к³я шары.

Перад гэтым поп Сцяпан кароценьк³м кордам1 зраб³¢ надрэз на вял³к³м пальцы левай рук³ ¢ князя ³ ¢ рыцара, кроплям³ ³хняй крыв³ расчырвон³¢ земляныя шары.

— М³р зямл³, вадзе ³ чалавечым душам, — сказа¢ Вячка.

_________

1 Корд — завостраны метал³чны стрыжань.

—М³р зямл³, вадзе ³ чалавечым душам, — па¢- тары¢ Дан³³л.

I ¢ гэты час граф П³рмонт з перакошаным ад нянав³сц³ тварам схап³¢ загадзя падрыхтаваную вял³кую палатняную торбу, у якую насыпаюць коням ав¸с, падбег да Вячк³ ззаду, уск³ну¢ яму на галаву торбу, рэзк³м ры¢ком павал³¢ князя на сп³ну.

—Здрада! — закрычал³ кукейноск³я во³ ³ адразу ж упал³ пад мячам³ тэ¢тона¢.

—Малайчына, граф, — сказа¢ П³рмонту Дан³³л, узн³маючыся з зямл³. — Л¸гка ж мы з табой упалявал³ гэткага звера.

Поп Сцяпан стая¢ побач. Крыж дрыжа¢ у ягоных руках. Вочы зал³ва¢ халодны смяротны пот.

—Клятваадступн³к³! — тонк³м голасам закры- ча¢ поп. — Ты цалава¢ святы крыж! Бог пакарае, страшна пакарае цябе!

¨н замахну¢ся крыжам, хаце¢ ударыць Дан³³ла, але рыцар спрытным рухам залама¢ яму руку, сказа¢:

—Дзе ты бачыш святы крыж? Гэтыя дзве жалезк³, як³я ты звяза¢ конск³м воласам?

¨н наступ³¢ нагою на крыж, усм³хну¢ся:

—Вось ³ ¢с¸. I няма твайго крыжа, дз³кун. ²сц³нны ³ адз³ны крыж — у Рыме. Запомн³ гэта наза¢с¸ды. А зараз я, рыцар Дан³³л, дарую табе жыцц¸. ²дз³, вяртайся ¢ свой Кукейнос.

I тут Дан³³л уздрыгну¢, м³жвол³ зраб³¢ крок назад — на ягоных вачах до¢г³я ц¸мныя валасы айца Сцяпана зраб³л³ся белым³-белым³, як студзеньск³ снег.

Вячка ляжа¢ з торбаю на галаве. Рук³ ³ ног³ ягоныя ¢жо зако¢вал³ ¢ кайданы. Потым Дан³³л наступ³¢ правай нагою князю на грудз³, урачыста абвясц³¢:

— Кароль Кукейноса, я, рыцар Дан³³л, аб’я¢ляю цябе сва³м палонн³кам.

«Як я мог паверыць ³м? — дума¢ Вячка, лежачы з торбаю на галаве на зямл³, у той час як мечаносцы, смеючыся, падс³лко¢вал³ся. — Пэ¢на, стам³¢- ся я. Рашы¢ трошк³ перадыхнуць, сабрацца з с³лам³, заключы¢шы перам³р’е... Дапамог³ з Полацка няма...»

У ланцугах яго везл³ па той самай зямл³, дзе ¸н няда¢на з мячом у руцэ на хутканог³м войск³м кан³ ³мча¢ся штурмаваць Гольм ³ Рыгу. «Чаму тут, на гэтых берагах, шмат бурштыну1? — падума¢ раптам зняволены князь. — Гэта сл¸зы людзей, як³я запякл³ся пад ветрам ³ сонцам».

Зно¢ дзяц³нства прыгадалася яму. Успам³нам³ пра дзяц³нства ахо¢ва¢, адгароджва¢ ¸н сваю душу ад жорсткай скрух³ ³ зняваг³ палону.

Люб³¢ ускочыць на каня ³, без сядла, ³мча¢ся ¢ луг³, на лясныя паляны.

Змрок стука¢ся ¢ грудз³. Кажаны в³л³ся над галавою. Спалоханыя зайцы ³ казул³ ратавал³ся, хто як мог. К³пе¢ над галавой нябесны блак³т. Уздрыгвала зямля. Чулася бушаванне ветру ¢ дал¸- к³х лясах. А ¸н ³мча¢ся, ³мча¢ся...

¨н рос ³ пачына¢ разумець сваю зямлю, свой край, людзей гэтага краю. Працав³ты, мужны, цв¸р- ды народ бачы¢ ¸н вакол сябе. Чалавек да чала-

_________

1 Буршты´н — акамянелая смала хвойных дрэ¢; янтар.

века падб³ра¢ся тут, як каменьчык да каменьчыка. Нязломнай сцяною ¢става¢ полацк³ люд на шляху прыблуда¢-тэ¢тона¢, хц³вых ненажэрца¢, як³я чорным³ вужакам³ хацел³ прапа¢зц³ на Усход па берагах Дзв³ны. I кал³ спо¢н³лася Вячку шаснаццаць сонцаварота¢1, пакля¢ся ¸н у Полацку, у святой Саф³³, што да апошняга дыхання будзе баран³ць сваю зямлю.

У Рызе Вячку павезл³ на еп³скапскае падвор’е. Выйшл³ з капэлы Альберт з Генрыхам, ³ Альберт, нал³ваючыся жорсткай чырванню, закрыча¢ кнехтам2:

— Раскаваць!

Падбег да князя, сам паспрабава¢ зняць з яго ланцуг³, але жалеза ¸сць жалеза, ³ давялося чакаць каваля. То¢сты нетаропк³ каваль прыйшо¢ з ус³м сва³м ³нструментам, выцер мякк³м кулаком бл³скучы ад поту лоб, н³ разу не гляну¢шы Вячку ¢ твар, раскава¢ яго.

Кукейноскага князя павял³ ¢ пако³ еп³скапа. Вячка расц³ра¢ знямелыя ад халоднага жалеза рук³, у як³х, здавалася, спын³лася кро¢. ¨н бы¢ як у нейк³м сне, ³шо¢, дыха¢, бачы¢ людзей ³ бачы¢ в³нтавую лесв³цу перад сабою, бачы¢ высок³я дзверы, на як³х был³ выразаны крыжы ³ ан¸лы. ¨н бачы¢, як нямы служка еп³скапа няло¢ка спатыкну¢ся на парозе, ледзьве не ¢па¢, ³ еп³скап так гляну¢ на служку, што той пабяле¢, зм³зарне¢ ростам.

Вячка се¢ на мякк³ пуф. Альберт, Генрых ³ тлумач Фрэдэрык стаял³ насупраць. Свечак не пал³л³, бо яркае дз¸ннае святло шырок³м³ струменям³

_________

1 Сонцаваро´т — мера часу, ро¢ная аднаму году. 2 Кнехт — тэ¢тонск³ на¸мны во³н.

¢рывалася ¢ пакой праз вокны, зашкл¸ныя каляровым венецыянск³м шклом. Тольк³ там, дзе на глухой сцяне в³села распяцце Хрыста ¢ цярновым вянку, было змрачнавата, бо прамен³ сонца не далятал³ датуль, расквечвал³ бл³скуча нац¸ртую воскам дубовую падлогу.

—Рыцар Дан³³л горш за язычн³ка, — сказа¢ еп³скап. — Парушы¢ клятву, дадзеную на святым крыжы. Наш кап³тул1 пакарае яго. Мы адбяром яго лен2, як³ ¢ручыла яму рыжская царква.

Генрых ³ Фрэдэрык згодна к³¢нул³ галовам³. Вячка ма¢ча¢.

—Кароль Кукейноса, пэ¢на, стам³¢ся? — падышо¢ да Вячк³ Альберт ³ пакл³ка¢: — ²ману³л!

На парозе з’яв³¢ся нямы служка.

—Дзе мая дачка? — гляну¢ у шэра-стал¸выя вочы еп³скапу Вячка. Гэта был³ першыя ягоныя словы за до¢г³ час палону.

—Няхай манашка Эльза прывядзе княз¸¢- ну, — загада¢ Альберт ²ману³лу.

Цяпер ужо Генрых адчу¢, як падступае да сэрца нясцерпнае хваляванне. Хутка пав³нны был³ прывесц³ Соф’ю. Як сустрэне яна бацьку? Як гляне на яго? Што скажа?

Больш года выкарчо¢ва¢ ¸н, Генрых, з дз³цячай няспелай душы валуны язычн³цтва, святым словам здз³ра¢, выпальва¢ з яе каросту крыв³цкай мовы.

Увял³ Соф’ю. Манашка Эльза ³ абац³са3 Марта

стаял³ побач з дзя¢чынкай.

_________

1 Êàï³òó´л — рада, нарада к³ра¢н³ко¢ царквы.

2 Лен — спадчыннае зямельнае ¢ладанне ¢ эпоху феадал³зму.

3 Àáàö³´са — к³ра¢н³ца катал³цкага кляштара, манастыра.

—Дочачка мая, — парыв³ста ¢зня¢ся Вячка. Соф’я паглядзела на яго, потым на абац³су Марту, потым на Генрыха.

—Я твой бацька, — падышо¢ да яе, пагладз³¢ даччыны светлыя валасы Вячка. — Х³ба ты не пазнала мяне? Х³ба не помн³ш?

¨н з такой надзеяю, з так³м болем паз³ра¢ на дачку, што ¢ абац³сы Марты нечакана пав³льгатнел³ вочы. Генрых нешта шапну¢ Соф’³, ³ маленькая княз¸¢на, гледзячы па¢з бацьку ¢ вузкае, асветленае жо¢тым сонцам акно, сказала некальк³ незразумелых сло¢. Голас бы¢ ро¢ны ³ сух³, быццам дра¢ляны.

—Што яна гаворыць? — разгублена гляну¢ на тэ¢тона Вячка.

—Княз¸¢на Соф’я сказала, што яна дачка апостальскай рымскай царквы, — растлумачы¢ Фрэдэрык.

—Рымскай царквы? — здз³в³¢ся, паблядне¢ Вячка ³ аж зраб³¢ крок назад. — Але ж яна мая дачка. Мая! I княг³н³-нябожчыцы Звен³славы. Можа, яна хворая? Соф’я, Соф’ечка! Я прыйшо¢ па цябе. Успомн³ла мяне? Успомн³ла Кукейнос?

¨н схап³¢ бледную ³ тонкую даччыну руку, пагладз³¢ яе, потым пацалава¢. Княз¸¢на раптам заплакала, срэбныя ручайк³ сл¸з густа ³ нястрымна пакац³л³ся з вачэй. Яна затрымцела ¢с¸й сва¸й ³стотаю, сказала:

—Татачка, вось гэтая Эльза прымушае мяне гаварыць па-³хняму... Б’е мяне...

—Я скручу табе шыю, чорная сава! — ³рвану¢ся Вячка да Эльзы.

Манашка з абац³саю, быццам бура ³х падхап³ла, вылецел³ з еп³скапск³х пакоя¢.

—Выведз³це княз¸¢ну! — закрыча¢ служкам Альберт ³ нават нагам³ затупа¢.

Тыя спалохана схап³л³ пад рук³ Соф’ю, зн³кл³ за дзвярам³. У пако³ наступ³ла ц³шыня, халодная, гня¢л³вая.

Другую сядм³цу1 бы¢ Вячка ¢ Рызе... На Вял³кдзень Альберт шчодра частава¢ кукейноскага князя. Праз дзень да Вячк³ прыводз³л³ дачку, але тольк³ на некальк³ ³мгнення¢ ³ адразу ж зно¢ заб³рал³ ¢ манастыр. Часцей сустрака¢ся з князем Генрых. Прыходз³¢, шнурава¢ няспынна па пако³, гавары¢ пра любо¢ да бл³жняга, пра вял³к³я м³ласц³, як³м³ асыпае Бог сва³х верных сыно¢. Вячка ма¢ча¢.

«Як я мог паверыць ³м?» — дума¢ Вячка бяссонным³ начам³.

М³ну¢ Вял³кдзень, ³ Альберт, пав¸¢шы сва¸ войска на по¢дзень ад Рыг³, прыгна¢ у горад нато¢п змардаваных палонных пруса¢2. Гэта был³ высок³я светлавалосыя людз³ з прамым³ буйнаватым³ насам³. ²х адразу ж прымус³л³ працаваць на буда¢- н³цтве гарадской сцяны. Прусы пад наглядам латн³ка¢ еп³скапа капал³ ямы, б³л³ каменне, мяс³л³ гл³ну, спла¢лял³ па Дзв³не плыты. Адз³н з пруса¢ упа¢ са сцяны ³ злама¢ нагу. Нагу яму вылечыл³, ³ Аль-

_________

1 Ñÿäì³´ца — тыдзень, сем дз¸н.

2 Ïðó´сы — балцкае племя, заваяванае крыжакам³.

берт прыстав³¢ пруса як служку да палоннага кукейноскага князя.

Напачатку яны не разумел³ адз³н аднаго — палонны палачан³н ³ палонны прус. Ма¢чал³, думал³ кожны сва¸. Але няволя збл³жае самых розных людзей, ³ паступова яны адкрыл³ся адз³н аднаму, ³ аказалася, што ¢ ³хн³х мовах нямала падобных сло¢.

—Я жы¢ на беразе мора, — павольна, каб Вячка яго разуме¢, гавары¢ прус. — ²мя ма¸ табе, князь, ведаць не трэба. Зав³ мяне Прусам. У мяне была жонка Данутэ ³ трое дзяцей. Прыйшл³ псы

çРыг³, ³ мая сям’я, як ³ ¢се нашы суседз³, схавалася ¢ зямной пячоры, пад караням³ свяшчэннага дуба. Але рыжск³я псы каля ¢вахода ¢ пячору расклал³ вел³зарнае вогн³шча, у якое к³дал³ яловыя лапк³, мухаморы, шышк³, мох... Дым заб³¢ ус³х. Я нават не ¢бачы¢ трупы ма³х дзяцей ³ ма¸й жонк³. Як я хачу адпомсц³ць тэ¢тонам!

—Я таксама хачу, Прус, — даверы¢ся Вяч- ка. — Давай думаць разам, што нам раб³ць.

—Добра, князь, — адразу ж згадз³¢ся Прус. — Мы не можам справ³цца з тэ¢тонам³ с³лаю. Нас двое... Мы ¢ палоне... Тольк³ розум ³ х³трасць могуць нам памагчы. Х³трасц³ ж нам трэба вучыцца ¢ тэ¢тона¢.

Пасля гэтай размовы Вячка до¢га не мог заснуць. ¨н бы¢ цалкам згодзен з прусам. Так, х³трасцю бяруць тэ¢тоны. А яшчэ бяруць сва¸й дысцыпл³най, арган³заванасцю.

Князь Вячка з кожным дн¸м ус¸ больш ц³шэ¢. Вочы памякчэл³, сц¸рся з ³х метал³чны халодны водсвет. Аднойчы князь нават папрас³¢ся паслу-

õàöü ìåñó1, ³ святыя песн³, в³дно было па ¢с³м, ураз³л³ яго, ашалам³л³. Некальк³ дз¸н ¸н хадз³¢ задумл³вы, ц³х³, тольк³ слабая ¢смешка набягала зрэдзь часу на твар. Яму дазвол³л³ адлучацца на падвор’е,

³¸н блука¢ каля шэрых каменных сцен, разглядва¢ шчыл³ны ¢ сценах, мох, што вырас у гэтых шчыл³нах. Напатка¢ лужок з аксам³тна-зял¸най травою, се¢ на траву, апусц³¢ у яе рук³. Потым, аз³рну¢- шыся на¢кола — ц³ не ц³куюць чужыя вочы, па самую шыю апусц³¢ у траву галаву, нешта до¢га нюха¢, да нечага прыслухо¢ва¢ся. I кал³ зно¢ узня¢ твар, на вачах был³ сл¸зы.

«²сц³нны Бог уваходз³ць у скамянелую душу», — дума¢ Генрых, як³ ¢весь час крадком сачы¢ за князем праз вузкае акно еп³скапскай чытальн³. Яго радавал³ змены, што адбывал³ся з князем Кукейноса. Князь увачав³дк³ раб³¢ся спакойным, памярко¢ным, ручным.

Кал³ скончыл³ся дзве сядм³цы, Вячка папрас³¢ пакл³каць еп³скапа ³ аб’яв³¢ Альберту, што аддае рыжскай царкве палову сва³х уладання¢, прымае ленныя сцяг³2 ³ гато¢ пусц³ць у Кукейнос дойл³да¢

³рыцара¢ Альберта, каб узвял³ яны каменны храм. Адразу сабрал³ кап³тул, на як³м сам еп³скап уру- чы¢ Вячку ленныя сцяг³, абня¢ яго, пацалава¢, падары¢ дзесяць баявых коней ³ дзесяць стал¸вых рыцарск³х даспеха¢. Вял³кая радасць была ¢ Рызе...

Адслужыл³ месу, ³ Вячка, разв³та¢шыся з дач- кою, Альбертам ³ Генрыхам, у суправаджэнн³ дваццац³ рыцара¢ еп³скапа нак³рава¢ся ¢ Кукейнос.

_________

1 Ìå´са — богаслужэнне.

2 Ëå´ííûÿ ñöÿã³´ — çíàê³ ¢ëàäû.