Бел литерат - учебник 7 класс

Упартасць гэтая ва ¢с³м. У досыць бязлеснай мясцовасц³ пад Карэл³чам³ жанчына надумала сама, адна насадз³ць цэлы лес. I насадз³ла. Адусюль цягала саджанцы бярозы, дубу, кл¸ну. Старалася некальк³ год. Цяпер на гэтым месцы шум³ць густы, досыць ужо высок³, паверх³ на чатыры, лес.

Тая самая няшчодрая зямля прывучыла кал³сьц³ беларуса да разл³ку ¢ вядзенн³ гаспадарк³, да ашчаднасц³, да таго, што «н³што не прападае», ус¸ ³дзе ¢ справу, нават падабраны цв³к, нават ляс³на ц³ калода, прыпла¢леная ракой, ³, аднак, дужа памыл³¢ся б той, хто назва¢ бы яго скупым.

Беларус якраз адрозн³ваецца шчодрасцю, за¢- с¸днай гато¢насцю прыйсц³ на дапамогу ¢ бядзе. Кал³ раней у каго на в¸сцы здара¢ся пажар — в¸ска талакою ³шла красц³ панск³ лес, кал³ не было свайго, за пару дз¸н став³ла пагарэльцу новую хату, дзял³лася з ³м жытам: кожны адсыпа¢ са сва³х засека¢ кольк³ мог, каб чалавек дажы¢ да вясны ³ абсея¢ся. Потым з кожнай хаты несл³ рэчы: хто посц³лку, хто падушку, хто палатно, хто гаршк³. Памагал³ раб³ць тыя рэчы, што селян³н звычайна раб³¢ сам: хадак³, лыжк³, бале³ ³ г. д. Гэта не таму, што был³ так³я ¢жо добрыя. Без гэтага было — не выжыць. Дужа добра сказа¢ пра гэта адз³н з лепшых нашых паэта¢, вял³к³ Макс³м Багданов³ч:

Зно¢ змяшай муку з карой та¢чонай, Бо памерзла н³ва ¢ суседа.

Раней падчас голаду ³ншым разам людз³ з больш багатых мясц³н прыходз³л³ на Беларусь за дапамогай (у нас вымачыць дажджам³ жыта — уродз³цца бульба на пяску ³ ав¸с, не будзе бульбы — будуць

грыбы, рыба, не будзе й таго — паляванне выру- чыць): сапра¢днага голаду не бывала, кал³ не вымятала ¢сяго вайна або л³х³ пан ц³ чыно¢н³к, дый то за¢с¸ды ¢мел³ людз³ выкруц³цца, прыхаваць, скамб³наваць — на гэтыя выпадк³ яна ³ была, беларуская ашчаднасць. То вось я, прынамс³, не чу¢, каб галадаючага адпусц³л³ з хаты з пустым³ рукам³.

Часам праходз³ла нейкай в¸скай па пяцьдзясят на дзень ³ не бывала так, каб кожнаму не дал³ хаця вядзерца бульбы, хаця лусты хлеба ц³ жмен³ гароху

³не пакарм³л³. Сабе пак³дал³ тольк³, каб сам³м пратрымацца да вясны, да шча¢я, маладой крап³вы, да першай рыбы, да «грыба бедных», майскага смаржка.

Гэта ¢ час бяды. Але ³ ¢ звычайныя добрыя часы ¢се, хто прыязджае да нас, адзначаюць як адну з гало¢ных рыс — гасц³ннасць, почасту досыць цяжкую для госця. «Госць у хаце — Бог у хаце» — ³ ганьба таму дому, дзе не зробяць усяго, нават немагчымага, каб госць бы¢ задаволены. «Белорус отличается гостеприимством, склонностью к веселию и доверчивостью, хотя ее можно и не сразу снискать. Отсутствие злопамятности в белорусе резко бросается в глаза всякому, кто с ним сталкивается. Вообще он обладает кроткой натурой».

На гэтую «рахманасць натуры» часта разл³чва¢ вораг нашай зямл³. Вораг³, бо ³х за нашу г³сторыю бывала досыць. Адз³н з члена¢ нацысцкага ¢рада так проста ³ п³са¢, што беларусы, як народ ³нертны

³мякк³, добры, бязвольны ³ рахманы, пав³нны быць вын³шчаны або выселены раней за ¢с³х ³ што гэта будзе досыць л¸гкай акцыяй, бо на якое-небудзь больш-менш арган³заванае ³ зацятае супрац³¢ленне

разл³чваць не даводз³цца. Тут ¸н трох³-трох³ памыл³¢ся, крыху недаацан³¢ рахманага чалавека, як³ за гады акупацы³ заб³¢ цэлую кучу людзей дзейных, прадпрымальных, цв¸рдых, жорстк³х, валявых ³ здатных на ¢с¸, апранутых у ваенныя мундз³ры, у мундз³ры СС, фельджандармеры³ ³ гэтак далей, узброеных бязмерна лепшай зброяй. Сярод гэтых «людзей, як³я пройдуць па¢сюль», было 47 генерала¢, шмат вышэйшых чыно¢ адм³н³страцы³, нават га¢ляйтэр Беларус³. Я скажу аб гэтым у друг³м месцы, а тут даба¢лю тольк³, што «³нертны» ³ «бязвольны» мясцовы чалавек пусц³¢ пад адхон 11 128 састава¢ з надп³сам «Deutsche Reichsbahn». Так што рахманасць беларуса таксама да пары да часу. Пяройдзеш мяжу — ³ тва³м ворагам будзе страшны чалавек. Страшны асабл³ва тады, кал³ гне¢ яго спакойны ³ разл³чаны.

Гало¢нае ¢ нашым характары — гасц³ннасць добрага да добрых.

Так, мног³я старыя гасц³нныя звыча³ пакрысе вым³раюць, гарадск³ чалавек можа часам не ведаць чалавека з суседняга пад’езда, але ³ цяпер у нас рэдка знойдзецца хата, у якой не пастав³л³ б рубам апошняга рубля, кал³ ¢ доме госць. Часам гэта бывае нават смешна, ³ беларус кп³ць са сва¸й «празмернай» гасц³ннасц³ досыць злосна: «Госць, як нявольн³к: ляжа, хоць ³ ¢ пярыну паложаць», «Добра было ¢ гасцях, тольк³ прынук³ не было» (не прымушал³ настойл³ва, ледзь не с³лком, п³ць ³ есц³, а сам сароме¢ся), «Госць сядзе, куды скажуць, хоць на покуць, а гаспадар, як скула, дзе захоча, там ³ сядзе», «Пры м³лым госцю ³ гаспадар пажыв³цца», «Ноч якая месячная! Каб бы¢ госцем, да¢но б да-

хаты пайшо¢», «Госць першы тыдзень — золата, друг³ — серабро, а трэц³ — медзь, хоць ³ дадому едзь...»

Гэта, урэшце, жарты. Гасц³на ¸сць гасц³на. Уласц³ва нашым людзям знаходл³васць, нават

некаторая х³трасць. Вось першы прыклад, як³ прыйшо¢ мне ¢ галаву. Падчас па¢стання 1863— 1864 гг. за невял³чк³м атрадам, конн³ка¢ на 40, зраненым, выматленым у баях, знемагаючым — гналася карная ¢радавая часць у 200 шабля¢. Дзял³ла ³х гадз³на адлегласц³. Камандз³р зразуме¢: не ¢цячы. Будзе няро¢ны бой, смерць у ³м, а параненым — шыбен³ца. I тады ¸н свядома скарац³¢ гэтую гадз³ну. Спын³¢ атрад у лесе непадал¸к ад карчмы, прывяза¢ коней, загада¢шы аднаму па¢- станцу раб³ць так, каб тыя зрэдку г³гатал³. Астатн³я пайшл³ ¢ карчму, узял³ ¢ карчмара ¢се в¸дры «па³ць коней» ³ пачал³ цягаць ваду са студн³ ¢ лес. За палову гадз³ны перанесл³ каля трохсот в¸дра¢ ³ выл³л³ ваду пад дрэвы. Пасля пайшл³ далей. Зняс³леныя па¢станцы бурчал³ на свайго камандз³ра, але той веда¢ людзей ³ веда¢, што роб³ць...

Карная частка спын³лася ля карчмы. Аф³цэр спыта¢, ц³ не было тут «мяцежн³ка¢».

— Был³, паночку, коней па³л³.

Ужо гэта было нязвыкла: па³ць коней, кал³ табе наступаюць на пяты. Значыць, не баяцца.

—Äî¢ãà ïà³ë³?

—До¢га. Трыста в¸дра¢ аднесл³ ¢ лес. Арыфметыка была простая. Вядро на каня, бо

раб³лася ¢с¸ ж наспех. Значыць, трыста шабля¢, стрэльба¢ або нават ³ проста кос. Аф³цэр адмов³¢ся ад пагон³.

²х аддзяляла тады ад па¢станца¢ дзве вярсты, бо кон³ тых ледзь ³шл³... Атрад ул³¢ся ¢ большы ³ до¢га яшчэ мужна ваява¢.

Беларус — вял³к³ аматар пажартаваць над суседам, але яшчэ больш над сам³м сабой. ¨н наз³ральны ³ таму падмячае тыповыя рысы характару людзей.

...Па агульным наз³ранн³, беларусам прыродна ¢ласц³вая павага да ³ншых народа¢ ³ памярко¢- насць да таго, хто думае ³начай. Бываюць, вядома, сумныя выключэнн³, але гэта сапра¢ды тольк³ выключэнн³.

Рэал³ст у рэальным жыцц³, беларус вял³к³ фантаст, рамантык ³ летуценн³к у марах. Ясна, што цяпер ужо н³хто не верыць у вадзян³ка¢, лесуно¢, лазн³ка¢ ³ ¢с¸ такое ³ншае, але раней верыл³. I расказвал³ так³я рэчы ¢ чо¢не на рыбалцы або на начлезе ля вогн³шча, што дыбарам уставал³ валасы. I пра ва¢калака¢-абертня¢, што бегаюць з ва¢- кам³, ³ пра тое, як на Дзяды (дзень пам³нання продка¢) можна ¢бачыць ус³х продка¢, аж да Адама, кал³ два дн³ не есц³ ³ не гаварыць з людзьм³ (³рон³я, пра¢да, ¸сць ³ тут, бо адз³н бачы¢ ³х ³, у прыватнасц³, свайго «святога жыцця нябожчыка-дзядзьку», як³ лез праз трубу, а яго не пускала ¢крадзеная пры жыцц³ барана — «³ папу не выспавяда¢ся», — то пляменн³к зарагата¢ — ³ ¢с¸, яны зн³кл³).

Менав³та таму зап³саныя фалькларыстам³ беларуск³я казк³ не ¢лезл³ б ³ ¢ сотню тамо¢. I, прычым, так³я казк³, як³я почасту не маюць адпаведных сюжэта¢ у суседзя¢. Вось, напрыклад, адна, што адказвае на пытанне, чаму верабей скача адразу дзвюма нагам³, чаму ¢ савы рознакаляровае пер’е ³ чаму

ледзь тольк³ птушк³ ¢бачаць тую саву, дык адразу навальваюцца на яе ¢с¸й хе¢рай ³ тое пер’е з яе скубуць.

Праштраф³¢ся верабей. Усе птушк³ пагнал³ся за ³м ³ загнал³ ¢ дупло. Але той бы¢ так³ х³тры, што выбра¢ дз³рку ¢ дупле якраз па сабе: большы за яго не ¢лезе, а меншы кал³ ¢лезе — ¸н яго вык³не. Вырашыл³ браць яго, як моцную крэпасць, на змор. Чакал³-чакал³, аж настала ноч, ³ ¢се захацел³ спаць. Каго пак³нуць на варце? Ясна каго, саву. Яна ¢начы не сп³ць. А сава была ¢ той час голая, як абшчыканая курыца. Ну ³ пастав³ла сваю ¢мову: «Усе ¢ пер’ях, то чаго я маю голая хадз³ць? Ск³дайцеся па перыйку». Ну, усе ³ ск³нул³ся. Адз³н шэрае пер’е да¢, друг³ — рудое, трэц³ — белае ц³ карычневае. Стала сава, як ³ ¢се, тольк³ што пер’е дужа рознае. Сядзела яна ¢сю ноч, сядзела. А ран³цай птушк³ заспал³, ³ яна, начная ³стота, пачала куняць. Верабей вылез ³ ¢ц¸к... Урэшце яго ¢с¸ ж спаймал³. I ¢ знак пакарання звязал³ ног³. Вось ¸н цяпер ³ скача адразу дзвюма. А птушк³ як тольк³ ¢бачаць саву, дык адразу кожная сва¸ пяро дзярэ з яе. З гвалтам: «Аддай мае перыйк³, бо няма чаго было браць, кал³ ¢сцерагчы не магла».

...Гэта казка жарто¢ная, а ¸сць тысячы фантастычных. Як змей абв³¢ся вакол горада, як хадз³¢ па свеце каток — залаты лабок, як х³тры селян³н абпа³¢ п³вам чорта ³ адабра¢ у яго душы добрых людзей, як зачараваны змя³ны кароль пакаха¢ дзя¢чыну... Ус³х казак не назавеш, не перал³чыш. ²х — безл³ч! Яны ³ дагэтуль складаюць неацэнны наш скарб, тым больш вял³к³, што яны был³ народу замест кн³г³ ¢ тыя часы, кал³ кн³га беларуская ³ нават мова беларуская был³ забаронены. Тады

тольк³ казка вяла дзяцей у дал¸к³ край, «за сем гор ³ мора¢, трошк³ бл³жэй да сонца ³ трошк³ далей ад месяца».

1.Як³я раздзелы гэтага праза³чнага твора вам

?найбольш спадабал³ся? Чым могуць ганарыцца беларусы?

2.Да якога в³ду прозы (мастацкай, публ³цыстычнай, навукова-папулярнай, дакументальнай) можа быць аднесены гэты твор?

3.Як п³сьменн³к сам вызначае в³д або жанр гэтага твора?

4.Што такое нарыс? Чым ¸н адрозн³ваецца ад мастацк³х праза³чных твора¢ — апавядання або аповесц³ — ц³ верша¢ (пара¢найце з вершам «Мы — беларусы» Р. Барадул³на)?

5.Звярн³це ¢вагу на рэпрадукцыю карц³ны Г. Х. Вашчанк³ «Мацярынск³я крылы». Што, на вашу думку, дазваляе суаднесц³ яе з творам У. Караткев³ча «Зямля пад белым³ крылам³»?

6.П³сьменн³к характарызуе змест свайго твора як этнаграф³чны (гл. пачатак раздзела «Каля хаты ¢ садочку»). Што такое этнаграф³я? Пацвердз³це вызначэнне зместам прачытанага твора.

7.Прачытайце яшчэ раз частк³-раздзелы нарыса «Зямля пад белым³ крылам³» ³ выберыце тыя, як³я вам найбольш бл³зк³я па змесце. Па так³м жа ¢зоры нап³шыце сачыненненарыс пра сваю або вядомую вам в¸ску, сад, хату, прадметы хатняга ¢жытку, звыча³, забавы ³ г. д. Выкарыстайце рэпрадукцыю карц³ны В. К. Жолтак «Нацюрморт з народнай керам³кай» (гл. уклейку).

8.Знайдз³це ¢ тэксце ³ зап³шыце прыказк³ ³ прыма¢к³, як³я ¢жывае а¢тар, характарызуючы жыцц¸ беларуса¢.

9.Падрыхтуйце паведамленне на тэму «Людз³ зямл³ беларускай». Выкарыстайце матэрыял не тольк³ нарыса «Зямля пад белым³ крылам³», але ³ верша «Мы — беларусы» Р. Барадул³на, працытава¢шы ³х асобныя радк³.

...² перанесц³ся ¢ дал¸кае м³нулае

Так³я ж бл³зк³я сувяз³ ¢ мастацкай л³таратуры ³ з л³таратурай навуковай. Вы, напэ¢на, чул³ пра навукова-фантастычныя раманы, г³старычныя аповесц³. Гэта якраз ³ ¸сць творы, як³я ¢зн³каюць на сумежжы мастацкай л³таратуры ³ навук³.

Але мастацкая л³таратура ³ навуковая л³таратура — вельм³ розныя па спосабу адлюстравання жыцця. I гэта трэба добра ведаць, бо самай частай памылкай неспрактыкаваных чытачо¢ якраз ³ з’я¢- ляецца тое, што яны на мастацкую л³таратуру пераносяць асабл³васц³ л³таратуры навуковай, дакументальнай: ус¸, пра што расказваецца ¢ мастацк³м творы, прымаюць за сапра¢дныя падзе³, здарэнн³, размовы пам³ж людзьм³.

Навуковая л³таратура строга прытрымл³ваецца дакладных факта¢, грунтуецца на дакументальным матэрыяле. Мастацкая л³таратура паказвае жыцц¸ праз карц³ны, створаныя пры дапамозе мастацкай фантаз³³.

Яшчэ старажытнагрэчаск³ вучоны Арыстоцель, як³ жы¢ больш за дзве тысячы гадо¢ таму, гавары¢,

што розн³ца пам³ж г³сторыяй (навукай) ³ мастацкай л³таратурай у тым, што г³сторыя расказвае пра тое, што адбылося, а л³таратура пра тое, што магло адбыцца.

П³сьменн³к таксама можа звяртацца да сапра¢дных г³старычных падзей ³ героя¢, але ³ ¢ гэтым выпадку ¸н неабавязкова прытрымл³ваецца дакладнай перадачы факта¢. Побач з г³старычным³ асобам³ паказвае героя¢, створаных фантаз³яй. П³сьменн³к мае права даць волю сва³м пачуццям, эмоцыям. Г³сторык жа пав³нен гаварыць доказна, аб’екты¢на. Мастацкая л³таратура шырока выкарысто¢вае вобразна-выя¢ленчыя сродк³ — ярк³я метафары, эп³тэты, эмацыянальныя звароты. У навуковым творы яны сустракаюцца надзвычай рэдка. Мастацкая л³таратура, асабл³ва мастацкая проза, паказвае жыцц¸ ва ¢с¸й яго па¢наце ³ разнастайнасц³, з падрабязнасцям³, навуковая — перадае гало¢ны сэнс падзей ³ з’я¢.

Для таго каб зразумець гэтыя асабл³васц³, разгледз³м творы (або ¢ры¢к³ з твора¢), у як³х расказваецца пра адны ³ тыя ж падзе³ з дал¸кага м³нулага нашай Радз³мы, пра барацьбу нашых продка¢ з нямецк³м³ зава¸¢н³кам³ — крыжакам³, што вялася пад к³ра¢н³цтвам полацкага князя Вячк³ (Вя- часлава).

З мячом i крыжам

(З падручн³ка па г³сторы³)

Крыв³чам-палачанам, першым з усходн³х славян, давялося сутыкнуцца з грознай ³ небяспечнай навалай з Захаду — нямецк³м³ рыцарам³, як³х у

народзе называл³ крыжакам³. Крыжак³ был³ бязл³тасным³ ³ жорстк³м³ зава¸¢н³кам³. Яны дзейн³- чал³ пад выглядам распа¢сюджання катал³цкай веры сярод мясцовага насельн³цтва. Каб замацавацца ¢ новых месцах, крыжак³ хутка будавал³ невял³к³я мураваныя замк³-крэпасц³.

Тэрыторыяй барацьбы стала Усходняя Прыбалтыка. З да¢н³х часо¢ жыл³ тут балцк³я ³ ф³на-¢гор- ск³я плям¸ны.

Балты падзял³л³ся на а¢кштайта¢, жэмайта¢, яцвяга¢, пруса¢. Да ф³на-¢горск³х плям¸н аднос³л³ся л³вы, эсты.

У канцы XII ст. нямецк³я купцы, рыцары ³ святары высадз³л³ся ¢ вусц³ Заходняй Дзв³ны. Мэта ¢ ³х была захопн³цкая — прасо¢ванне на Усход, а значыць, захоп чужой тэрыторы³. У крыжако¢ было высло¢е «нац³ск на Усход».

Нямецк³м рыцарам у ажыцця¢ленн³ ³х плана¢ дапамагала катал³цкая царква. ²х сумесным³ намаганням³ ¢ 1202 г. бы¢ створаны ваенна-манаск³ Ордэн1 мечаносца¢. (¨н ³накш яшчэ называ¢ся Л³вонск³м ордэнам.)

Так³м чынам, у самым пачатку XIII ст. крыжак³, пабудава¢шы магутную крэпасць Рыгу2, стварыл³ ваенна-рэл³г³йную арган³зацыю — Ордэн меча- носца¢.

Зава¸¢н³цк³я планы крыжако¢ ушчыльную сутыкнул³ся з ³нтарэсам³ Полацка. Задо¢га да з’я¢- лення тут нямецк³х рыцара¢ плям¸ны л³ва¢ ³ лат-

_________

1 δрдэн — тут: арган³зацыя, абшчына з пэ¢ным статутам (манаская ц³ духо¢на-рыцарская, часам тайная).

2 Ðû´га — зараз стал³ца Латв³³.