Бел литерат - учебник 7 класс

зуюць Вячку як сапра¢днага героя, патры¸та, мужнага ³ смелага во³на.

3.Як характарызуюцца вораг³-крыжак³? Раскрыйце сэнс выраза¢: як груганы на трупы, крыжацк³я згра³ ³ ³нш.

4.Якую ролю ¢ творы адыгрывае вобраз каня князя Вячк³? Як гэты вобраз дапамагае паказаць самога князя? Прывядз³це радк³, дзе князь звяртаецца да свайго вернага баявога сябра.

5.Знайдз³це ¢ тэксце перавел³чэнн³, г³пербалы. З якой мэтай у кожным канкрэтным выпадку яны ¢жыты? Як³ пры гэтым дасягаецца эфект (узмацняецца напружанасць дзеяння, звяртаецца ¢вага на асобныя рысы характару ц³ нешта ³ншае)?

6.Якую ролю ¢ творы адыгрывае творчае ¢я¢- ленне, фантаз³я паэта? У чым яна выя¢ляецца?

7.Звярн³цеся да рэпрадукцы³ карц³ны У. А. Лукашыка «Вячка» (гл. форзац). Накольк³ ваша ¢яленне пра Вячку супадае з вобразам, створаным мастаком?

8.Якая асно¢ная думка, ³дэя гэтага твора?

Пытанн³ да раздзела

1.Што такое публ³цыстыка? Назав³це асно¢ныя в³ды публ³цыстычных твора¢.

2.Чым адрозн³ваецца публ³цыстыка ад мастацкай л³таратуры ¢ паказе жыцця? Што яна «запазычвае» з мастацкай л³таратуры для ¢змацнення свайго ¢здзеяння на чытача?

3.У некаторых сва³х творах мастацкая л³таратура цесна збл³жаецца з публ³цыстыкай. Прыкладам можа быць грамадзянская паэз³я, у прозе — жанр нарыса, да якога звяртаюцца ³ публ³цысты,

³п³сьменн³к³. Прывядз³це прыклады так³х твора¢

³пакажыце, што ¢ ³х ад мастацкай л³таратуры ³ што — ад публ³цыстык³.

4.Нап³шыце невял³к³ публ³цыстычны твор (артыкул або нарыс) пра сустрэчу з незвычайным чалавекам, ц³кавую экскурс³ю, спарты¢нае спаборн³цтва, прагляд к³наф³льма або з’яву прыроды, напрыклад, пра самае старое дрэва, пра якое людз³ расказваюць легенды.

5.У чым заключаецца гало¢ная розн³ца пам³ж мастацкай ³ навуковай л³таратурай у паказе жыцця? Прыгадайце выказванне Арыстоцеля з уступнага артыкула ³ растлумачце яго сва³м³ словам³.

6.Якая роля фантаз³³, вымыслу ¢ творы мастацк³м ³ ¢ творы навуковым? Пацвердз³це свае меркаванн³, пара¢на¢шы змешчаныя ¢ падручн³ку творы пра князя Вячку.

7.Як³я вобразы, карц³ны, эп³зоды ¢ рамане «Меч князя Вячк³», на вашу думку, з’я¢ляюцца цалкам вымышленым³? Пацвердз³це гэта сва³м³ разважанням³.

8.Як³я мастацк³я творы на г³старычныя тэмы вы чытал³?

КАРОТК² СЛО¡Н²К Л²ТАРАТУРАЗНА¡ЧЫХ ТЭРМ²НА¡

Адуха¢ле´нне — прыпадабненне нежывога прадмета да жывой ³стоты або чалавека, адз³н з в³да¢

метафары.

Алего´рыя — ³ншасказанне, мастацк³ пры¸м, кал³ абстрактная думка раскрываецца праз паводз³ны жыв¸л, асабл³васц³ расл³н, ³ншых прадмета¢ ц³ рэча¢: баязл³васць або безабароннасць — праз паводз³ны зайца, драпежнасць ³ прагнасць — праз паводз³ны ва¢ка ³ г. д.

Àìô³áðà´х³й — трохскладовая стапа з нац³скам на сярэдн³м, друг³м складзе: — —´ —; вершаваны памер, утвораны з так³х стоп. (Гл. верш «Роднае слова» Д. Б³чэль.)

Àíà´пест — трохскладовая стапа з нац³скам на трэц³м складзе: — — —´ ; вершаваны памер з так³х стоп. (Гл. паэму «Курган» Я. Купалы, верш «Ру- чэй» Я. Коласа.)

Апавяда´нне — невял³к³ праза³чны твор, у як³м расказваецца пра асобную падзею, здарэнне ¢ жыцц³ чалавека, героя твора.

Àðòû´ кул — жанр навуковай або публ³цыстыч- най ц³ крытычнай л³таратуры, у як³м став³цца ³ вырашаецца пэ¢нае пытанне. (Гл. артыкул «Шануйце роднае слова!» Ц¸тк³.)

Àðõà³´змы — устарэлыя словы, як³я выйшл³ з ужытку, хоць у мастацк³х творах могуць выкарысто¢- вацца для паказу жыцця да¢н³х часо¢. (Гл. урывак з рамана «Меч князя Вячк³» Л. Дайнек³.)

Áàëà´да — сюжэтны верш гера³чнага, легендарнага зместу, часта з элементам³ фантастык³ ¢ сюжэце. (Гл. «Балада пра Вячку, князя людзей простых» У. Караткев³ча.)

Âî´браз маста´цк³ — форма паказу жыцця ¢ мастацк³м творы. Гэта можа быць ³ герой твора (чалавек), ³ мастацкае ап³санне прадмета¢, рэча¢, з’я¢ прыроды.

Âû´ мысел — выдумка, фантаз³я, да якой звяртаецца п³сьменн³к у сва¸й творчасц³ для стварэння вобраза¢, карц³н, сюжэта¢, важнейшы сродак мастацкага паказу жыцця.

Ãåðî´й — дзейная асоба, персанаж, вобраз чалавека ¢ творы.

óïå´рбала — мастацк³ пры¸м, моцнае перавел³чэнне ¢ласц³васцей, якасцей ц³ памера¢ прадмета або з’явы з мэтай большай мастацкай выразнасц³.

Ãó´кап³с — гукавыя па¢торы ¢ мастацкай мове, як³я ¢змацняюць яе м³лагучнасць ³ сэнсавую выразнасць. (Гл. верш «Ма¸вая песня» М. Багданов³ча.)

Ãó´мар, гумарысты´чны — паказ жыцц¸вых з’я¢ у смешным (кам³чным) выглядзе; нязлосны, добразычл³вы смех. (Гл. твор «Дзядзька-кухар» Я. Коласа.)

Äà´ктыль — трохскладовая стапа з нац³скам на першым складзе: —´ — —; вершаваны памер, утвораны з так³х стоп.

Драматы´ зм — крайняя напружанасць, вастрыня с³туацы³, падзе³, эп³зоду, сюжэта.

Дыяло´г — размова дзвюх або некальк³х асоб. Дэта´ ль маста´цкая — падрабязнасць у ап³санн³ пэ¢ных аб’екта¢ у творы (пейзажу, партрэта, дзеян-

ня, персанажа ³ г. д.), якая з асабл³вай с³лай абуджае ¢я¢ленне ³ творчую думку чытача ³ нясе значную эмацыянальную ³ сэнсавую нагрузку.

Жанр — в³д мастацкага твора (апавяданне, аповесць, паэма, байка ³ г. д.).

Зваро´так — мастацк³ пры¸м, кал³ а¢тар у вельм³ эмацыянальнай форме звяртаецца да чытача, да свайго героя, да роднага краю, з’я¢ прыроды.

²äý´я маста´цкая — асно¢ная думка твора, якой прасякнуты яго вобразы ³ карц³ны, паэтычны сэнс твора, агульная ацэнка тых з’я¢, як³я паказаны ¢ творы.

²нсцэн³ро´¢ка — перапрацо¢ка праза³чнага або паэтычнага твора для пастано¢к³ на сцэне.

²нтана´цыя — тон, характар выма¢лення фразы, як³я выя¢ляюць пачуцц¸, настрой, душэ¢ны стан, аднос³ны чалавека да таго, пра што ³дзе размова.

²ðî´н³я — мастацк³ пры¸м, спосаб кам³чнага або сатырычнага паказу, у аснове якога ляжыць схаваная, стоеная насмешка.

Êàì³´чнае — смешнае ¢ жыцц³ ³ ¢ мастацк³м творы.

Кампаз³´цыя — будова мастацкага твора, размяшчэнне ³ спалучэнне асобных частак, эп³зода¢, карц³н.

Ëàã³´÷íû íà´ц³ск — выдзяленне голасам слова ¢ сказе, фразе, якому надаецца асабл³ва важнае значэнне.

Л³тарату´ра маста´цкая — сло¢на-вобразная мастацкая творчасць.

Ìåòà´фара (гл. таксама адуха¢ленне, увасабленне) — мастацк³ пры¸м ³ спосаб паказу жыцця, у аснове якога ляжыць схаванае пара¢нанне.

Íà´рыс — мастацка-дакументальны твор, у як³м ап³саны падзе³, што сапра¢ды здарал³ся ¢ жыцц³,

а персанажы маюць рэальных прататыпа¢ ³ выступаюць пад сва³м³ прозв³шчам³.

Падтэ´кст маста´цк³ — прыхаваны сэнс якоганебудзь выказвання, эп³зода ц³ твора ¢ цэлым.

Ïàìå´р вершава´ны — паняцце, якое ¢жываецца для вызначэння рытм³чнай канвы верша ³ паказвае колькасць ³ характар стоп у вершаваных радках.

Ïàðà¢íà´нне — мастацк³ пры¸м характарыстык³ аднаго прадмета, з’явы пры дапамозе супаста¢лення ³х з ³ншым³.

Партрэ´т — такое ап³санне знешнасц³ персанажа, якое характарызуе яго як чалавека.

Ïà´¢за — адз³н з элемента¢ ³нтанацы³, большы ц³ меншы па працягласц³ прыпынак голасу ¢ час чытання л³таратурнага твора.

Ïàý´з³я — адз³н з асно¢ных в³да¢ (побач з прозай) мастацтва слова, эмацыянальна-вобразная вершаваная творчасць.

Ïàý´ма — вял³к³ вершаваны твор, у як³м расказваецца пра важныя падзе³ народнага жыцця, выя¢ляюцца глыбок³я перажыванн³ а¢тара ³ яго героя¢. (Гл. «Курган» Я. Купалы.)

Пейза´ж — ап³санне прыроды, якое мае важнае значэнне для характарыстык³ дзеяння, душэ¢нага стану героя.

Персана´ж — дзейная асоба, герой твора. Про´за — адз³н з двух асно¢ных в³да¢ (побач

з паэз³яй) сло¢на-мастацкай творчасц³, заснаваны на праза³чнай мове.

Ïóáë³öû´ стыка — асабл³вы в³д л³таратуры, як³ ¢ паказе жыцця грунтуецца не на выдумцы-фан- таз³³, а на адлюстраванн³ сапра¢дных, рэальных падзей ³ факта¢.

Ðûòì, ðûòì³´чнасць — ра¢намернае па¢тарэнне, чаргаванне нац³скных ³ ненац³скных складо¢, стоп у вершы.

Ðû´ фма — сугучнасць канчатка¢ вершаваных радко¢.

Ðý´кв³ем — урачыста-жалобны л³таратурны або музычны твор, прысвечаны памяц³ заг³ну¢шых.

Рэфрэ´н — слова, радок або некальк³ радко¢, як³я па¢тараюцца пасля кожнай страфы або абзаца.

Ñàòû´ ра — в³д кам³чнага, смешнага; вострае, бязл³таснае высмейванне, выкрыцц¸ адмо¢ных з’я¢.

ѳ´мвал — слова ц³ выраз, як³ ¢жываецца ¢ пераносным сэнсе ³ абазначае нейкую жыцц¸вую ц³ грамадскую з’яву — дружбу, цв¸рдасць, смеласць.

Стапа´ — група складо¢ з адным нац³скным, як³я ра¢намерна па¢тараюцца ¢ вершаваным радку. Стопы бываюць двухскладовыя (ямб, харэй) ³ трохскладовыя (дактыль, амф³брах³й, анапест).

Страфа´ — частка верша з пэ¢най рыфмо¢кай радко¢, якая рэгулярна па¢тараецца на працягу твора.

Ñþæý´т — с³стэма падзей у апавядальным творы, раскрыцц¸ дзеяння твора ³ праз яго — характара¢ героя¢. Сюжэт у разв³цц³ праходз³ць ад завязк³ праз кульм³нацыю да развязк³.

Òðàã³´чнае — вельм³ вострая, напружаная с³туацыя або разв³цц¸ дзеяння, якое заканчваецца г³беллю героя ¢ барацьбе за важныя для народа ³дэ³.

Òðî´пы — словы або выразы, як³я маюць пераноснае значэнне, дадатковы мастацк³ сэнс (эп³тэт, пара¢нанне, увасабленне, г³пербала, ³рон³я ³ ³нш.).

Òý´ма — тое, пра што ³дзе размова ¢ мастацк³м творы, жыцц¸вая з’ява або кола жыцц¸вых з’я¢, як³я прыцягнул³ ¢вагу а¢тара, зац³кав³л³ яго.

Увасабле´нне — мастацк³ пры¸м, разнав³днасць метафары, прыпадабненне з’я¢ прыроды да паводз³н чалавека. (Гл. адуха¢ленне.)

Фанта´стыка — карц³ны жыцця, створаныя ¢я¢леннем з дапамогай выдумк³, неверагодныя або малаверагодныя ¢ жыцц³, але ц³кавыя ³ змясто¢- ныя ¢ творы.

Õàðý´й — двухскладовая стапа з нац³скам на першым складзе: — —´ ; вершаваны памер, утвораны з так³х стоп. (Гл. «Ма¸вая песня» М. Багданов³ча, «У яго бы¢ свет ц³кавы...» Я. Коласа.)

Ýï³´граф — выказванне, якое змяшчаецца адразу пасля загало¢ка ³ перадае асно¢ны сэнс зместу твора.

Ýï³çî´д — пэ¢ны момант у дзеянн³ (здарэнне, выпадак), сюжэце мастацкага твора, важны для разумення, характарыстык³ дзейных асоб.

Ýï³ëî´г — заключная частка твора, у якой паведамляецца пра тое, што адбывалася пасля асно¢- нага дзеяння.

Ýï³´тэт — мастацкае азначэнне, якое адыгрывае важную ролю ¢ характарыстыцы жыцц¸вых з’я¢, чалавека. (Гл. верш «Роднае слова» Д. Б³- чэль.)

Ямб — двухскладовая стапа з нац³скам на друг³м складзе: — —´ ; вершаваны памер, утвораны з так³х стоп. (Гл. «Дзядзька-кухар» Я. Коласа.)

ДАВЕДН²К ПРА А¡ТАРА¡

Макс³м Багданов³ч (1891—1917). Славуты беларуск³ паэт, клас³к беларускай л³таратуры, а¢тар зборн³ка «Вянок», перакладчык, крытык, г³сторык л³таратуры.

Рыгор Барадул³н. Нарадз³¢ся ¢ 1935 г. на В³цебшчыне. Народны паэт Беларус³, а¢тар шматл³к³х зборн³ка¢ верша¢, гумарыстычных твора¢, твора¢ для дзяцей, перакладчык.

Данута Б³чэль. Нарадз³лася ¢ 1938 г. на Гродзеншчыне. Вядомая паэтэса, а¢тар зборн³ка¢ верша¢ («Е¢фрас³ння Полацкая», «Замест запавету»).

Янка Брыль (1917—2006). Народны п³сьменн³к Беларус³, а¢тар аповесцей, апавядання¢, невял³к³х замал¸вак-м³н³яцюр, рамана «Птушк³ ³ гн¸зды», твора¢ для дзяцей. Крытык ³ публ³цыст, пераклад- чык з рускай, польскай ³ ¢кра³нскай мо¢.

Вас³ль Быка¢ (1924—2003). Нарадз³¢ся на В³цебшчыне. Народны п³сьменн³к Беларус³, а¢тар шматл³к³х аповесцей ³ апавядання¢ на тэму Вял³кай Айчыннай вайны («Жура¢л³ны крык», «Альп³йская балада», «Знак бяды» ³ ³нш.), сцэнарыя¢ к³наф³льма¢, публ³цыстычных выступлення¢.

Зм³трок Бядуля (сапр. Саму³л Пла¢н³к; 1886— 1941). Вядомы беларуск³ п³сьменн³к. Праза³к, паэт, а¢тар апавядання¢, аповесцей, твора¢ для дзяцей.

Анатоль Вярц³нск³. Нарадз³¢ся ¢ 1931 г. на В³цебшчыне. Паэт, а¢тар зборн³ка¢ верша¢ ³ паэм, драматычных твора¢ для дзяцей, перакладчык.

Леан³д Галубов³ч. Нарадз³¢ся ¢ 1950 г. на Случчыне. Паэт, а¢тар зборн³ка¢ верша¢.

Н³л Г³лев³ч. Нарадз³¢ся ¢ 1931 г. на Лагой- шчыне. Народны паэт Беларус³, а¢тар зборн³ка¢ паэз³³, рамана ¢ вершах «Родныя дзец³», гумарыстычных ³ сатырычных верша¢, твора¢ для дзяцей, тэкста¢ для песень, перакладчык са славянск³х мо¢, даследчык беларускага фальклору, публ³цыст.

Леан³д Дайнека. Нарадз³¢ся ¢ 1940 г. на Маг³- л¸¢шчыне. Паэт, праза³к, а¢тар паэтычных зборн³ка¢, рамана¢ на г³старычную тэму («Меч князя Вячк³», «След ва¢калака»).

Вас³ль Зу¸нак. Нарадз³¢ся ¢ 1935 г. на М³н- шчыне. Паэт, а¢тар зборн³ка¢ верша¢ (цыкл паэм «Пяц³рэчча»), праза³чных твора¢, крытычных артыкула¢, перакладчык са славянск³х мо¢.

Уладз³м³р Караткев³ч (1930—1984). Нарадз³¢- ся ¢ Оршы. Вядомы беларуск³ паэт, праза³к, драматург, а¢тар зборн³ка¢ верша¢, рамана¢ ³ аповесцей, апавядання¢, драматычных твора¢ на г³старыч- ную тэму («Каласы пад сярпом тва³м», «Хрыстос прызямл³¢ся ¢ Гародн³», «Чорны замак Альшанск³», «Дз³кае паляванне караля Стаха»). П³са¢ творы для дзяцей, выступа¢ як публ³цыст ³ крытык.

Якуб Колас (сапр. Канстанц³н М³цкев³ч; 1882—1956). Клас³к беларускай л³таратуры. Народны паэт Беларус³. А¢тар шматл³к³х верша¢, паэм («Новая зямля», «Сымон-музыка»), аповесцей, трылог³³ «На ростанях», твора¢ для дзяцей ³ юнацтва. Выступа¢ як публ³цыст, крытык, перакладчык.

Янка Купала (сапр. ²ван Луцэв³ч; 1882—1942). Клас³к беларускай л³таратуры. Народны паэт Беларус³. А¢тар шматл³к³х верша¢, паэм («Курган», «Маг³ла льва»), драматычных твора¢ «Па¢л³нка», «Раск³данае гняздо», твора¢ для дзяцей ³ юнацтва.