8. Мадальнасць публіцыстычнага маўлення: персаніфікацыя журналісцкай дзейнасці, суб’ектывізацыя тэксту. (49)

Прэдыкатыўнасць – катэгорыя, якая ўказвае на агульную аднесенасць зместу сказа да рэчаіснасці. Прэдыкатыўнасць выяўляецца ў трох асноўных граматычных катэгорыях сказа:сінтаксічнай мадальнасці, сінтаксічнага часу,сінтаксічнай асобы. Катэгорыя прэдыкатыўнасці – гр. зн. сказа,якое рэалізуецца праз сінтакзічныя формы часу і ладу, што ў сукупнасці складаюць сінт. парадыгму сказа.

Мадальнасць - гэта адзнака зместа размаўляючым з пункту гледжання рэальнасці, пэўнасці, магчымасці. Асноўным мадальным значэннем сказа з'яўляецца рэальнасць - ірэальнасць як вынік аб'ектыўнай адзнакі зместа размаўляючым. Значэнне рэальнасці абапіраецца на формы абвеснага ладу дзеяслова і на інтанацыю паведамлення. Значэнне ірэальнасці перадаецца з дапамогай дзеяслоўных формаў уладарнага і ўмоўных ладаў, інтанацыі пытання, волевыяўленні, а таксама мадальных часціц бы, хай, няхай.

Суб'ектыўная адзнака зместа складаецца з мадальных значэнняў пэўнасці-верагоднасці, якія выяўляюцца з дапамогай водна-мадальных кампанентаў вядома, верагодна, можа быць і г.д. Мадальныя значэнні магчымасці, належнасці, пажаданасці, немагчымасці выяўляюцца адмысловымі лексічнымі сродкамі ў складзе выказніка: Бацька жадаў вярнуцца. Бацька не мог вярнуцца. Бацька павінен быў вярнуцца.

Катэгорыя сінтаксічнага часу выяўляе стаўленне выказвання да моманту гаворкі і абапіраецца на марфалагічныя дзеяслоўныя паказчыкі часу. Стаўленне выказвання да моманту гаворкі не заўсёды выяўляецца ў формах вызначанага часу, яно можа быць прадстаўлена як вневременность (Тут не прайсці), часавая абагульненнасць (мужчыны не плачуць), часавая нявызначанасць (Хутчэй бы лета).

Персанальнасць (асобавасць) – семантычная катэгорыя,што характаразуе ўдзельнікаў абазначаемай сітуацыі ў адносіназ да удзельнікаў сітуацыі маўлення – перадусім да моўцы.Катэгорыя сінтаксічнай асобы паказвае на стаўленне выказвання ці яго элементаў да размаўлялага. Гэта стаўленне можа быць прадстаўлена як супадзенне суб'екта з размаўляючым, з суразмоўцам ці з трэцяй асобай. Акрамя таго, асоба можа быць прадстаўлена нявызначана (Цябе сёння шукалі) ці абагульнена (Ад дабра дабра не шукаюць). Сінтаксічная асоба выяўляецца з дапамогай асабістых дзеяслоўных формаў, асабістых займеннікаў, але можа атрымліваць у сказе і іншыя праявы: у выразе аўтарства мадальна-ацэнкавага значэння звязкі (Кніга здалася мне цікавай) ці ва ўказанні на тую ці іншую асобу як крыніцу інфармацыі з дапамогай уступных кампанентаў (па-мойму, па меркаванні шматлікіх).

9. Граматычныя катэгорыі часу, асобы і іх структурная роля ў афармленні сказа (50)

Прэдыкатыўнасць – катэгорыя, якая ўказвае на агульную аднесенасць зместу сказа да рэчаіснасці. Прэдыкатыўнасць выяўляецца ў трох асноўных граматычных катэгорыях сказа:сінтаксічнай мадальнасці, сінтаксічнага часу,сінтаксічнай асобы. Катэгорыя прэдыкатыўнасці – гр. зн. сказа,якое рэалізуецца праз сінтакзічныя формы часу і ладу, што ў сукупнасці складаюць сінт. парадыгму сказа. Тэмпаральнасць(часавасць) – гэта семантычная катэгорыя, што адлюстроўвае ўспрыняцце і асэнсаванне чалавекам часу абазначаемай сітуацый і іх элнментаў у адносінах да моманту маўлення моўцы ці іншага пункту адліку. Катэгорыя сінтаксічнага часу выяўляе стаўленне выказвання да моманту гаворкі і абапіраецца на марфалагічныя дзеяслоўныя паказчыкі часу. Стаўленне выказвання да моманту гаворкі не заўсёды выяўляецца ў формах вызначанага часу, яно можа быць прадстаўлена як унечасавасць (Тут не прайсці), часавая абагульненнасць (мужчыны не плачуць), часавая нявызначанасць (Хутчэй бы лета).