15.Сувязь дзейніка і выказніка, яе віды і рэалізацыя ў двухсастаўным сказе. Каардынацыя дзейніка і выказніка. (56)

Дзейнік і выказнік у сказе ўзаемасуадносяцца: па сэнсе, граматычна, фармальна.

Дзейнік і выказнік звязаны паміж сабой прэдыкатыўнай сувяззю, якая рэалізуецца ў трох разнавіднасцях: каардынацыі, прыцягненні, суразмяшчэнні. Каардынацыя – узаеманакіраваная сінтаксічная сувязь галоўных членаў двухсастаўнага сказа, пры якой адбываецца фармальнае прыпадабненне пэўных словаформ дзейніка і выказніка, пры гэтым ніводная з іх не з'яўляецца ні галоўнай, ні залежнай: Гудзе вецер па-за вокнамі. (І. М.) – дзейнік і выказнік каардынуюцца ў форме адзіночнага ліку; Я люблю часіну навальніцы... (Панч.) – дзейнік і выказнік каардынуюцца ў форме 1-ай асобы адзіночнага ліку. Прыцягненне – сінтаксічная сувязь, пры якой з дзейнікам праз пасрэдніцтва дзеяслова-звязкі суадносіцца выказальнае слова састаўнога іменнага выказніка: Дзянёк быў ціхі і вясёлы. (К-с) – поўнае прыцягненне; Неба стала чыстым і высокім. (Панч.) – няпоўнае прыцягненне. Суразмяшчэнне – сінтаксічная сувязь, пры якой ўзаемаабумоўленасць дзейніка і выказніка выяўляецца лагічна: Схіснуўся дзядзька наш на дрэўку і мімавольна – хоп за сук! (К-с); Зіма ў разгары…(Агн.) Калі ў якасці дзейніка выступае абрэвіятура, неабходна ведаць апорнае слова ў ей, каб правільна сагласаваць выказнік. Запазычаныя нязменныя словы, што абазначаюць неадушаўленныя прадметы належаць да ніякага роду, таму выказнік мусіць мець адпаведную форму.У геаграфічных назвах выказнік каардынуецца з родавым паняццем(Волга-рака). Выказнік мае форму м.р., пры абазначэнні роду заняткаў, прафессіі і г.д.

16.Даданыя члены сказа. Значэнні і функцыі ў сказе. (57)

Член сказа — граматычна значны элемент, на якія падзяляецца сказ падчас сінтаксічнага аналізу. Уяўляе сабою слова ці спалучэнне сінтаксічна злучаных слоў.

Даданыя члены сказа звязваюцца з галоўнымі членамі сказа ці паміж сабой сувяззю падпарадкавання. Як залежныя словы яны паясняюць, удакладняюць або дапаўняюць іх значэнне. Даданымі членамі сказа з'яўляюцца: азначэнне (яго разнавіднасць – прыдатак), дапаўненне і акалічнасць.Азначэнне – даданы член сказа, які абазначае прымету суб'екта, аб'екта ці акалічнасці.Дапаўненне(прамое(вінавальны склон без прыназоўнікаў) і ўскоснае(усе ускосныя склоны з прыназоўнікамі і без іх) – даданы член сказа, які абазна-чае аб'ект; адказвае на пытанні ўскосных склонаў.Акалічнасці – даданыя члены сказа, якія абазначаюць розныя абставіны, у якіх адбываецца дзеянне, або даюць якасную характарыстыку дзеянню. Дэтэрмінант – член сказа, які адносіцца да ўсяго састава сказа, што распаўсюджвае яго ў цэлым і не злучаны ні з якім асобным яго членам. напрыклад, Дарога ў нецярпенні здалася яму надзвычай доўгай. Мне вельмі падабаюцца спевы ляснога жаваранка.

Дапасоўвацца да назоўніка, г. зн. прымаць яго формы склону, ліку, роду, могуць і залежныя назоўнікі: беларус-партызан, беларуска-партызанка,ружа-кветка,ружы-кветкі. Такія азначэнні-назоўнікі атрымалі назву «прыдатак».

У большасці выпадкаў прыдаткі дапасуюцца ў склоне, родзе і ліку (як і ў вышэйпрыведзеных прыкладах): (Я. П.). Часам дапасаванне адбываецца толькі ў склоне і адсутнічае ў родзе ці ліку (чыр-вань-кветкі, горад Баранавічы, веска Лавы). Гэ­та значыць, што прыдаткі паслядоўна дапасуюц­ца толькі у формах склону і непаслядоўна ў фор­мах роду і ліку. Таму фармуліроўка прыдатка наступная: гэта азначэнне, выражанае назоўнікам і дапасаванае да азначаемага слова ў склоне.