17. Бақылаудың табиғаты мен мақсаты. Бақылау типтері. Бақылау үдерісі. Тиімді бақылау сипаттамасы

Бақылау қызметі өндіріс процесінің нақты барысын ұдайы бақылаудан, талдаудан және басқарудың келесі цикілінде қажетті іс-әрекеттерді айқындау мақсатқа оны белгіленген бағдарлама бойынша салыстырудан тұрады.

Бақылау – бұл ұйымның мақсатына жетуін қамтамассыз ету процессы. Бақылау бұл қолда не барын және де не болу керектігін ұдайы салыстыру, яғни бақылау тек қана тексеру емес.

  Бақылау қызыметі - Бұл проблеманы айқындауға мүмкіндік беретін әр туындаған проблеммалар ұшырамай тұрып ұйым қызыметіне тиісті өзгерістер енгізетін басқару сипаты. Осыдан 3 мың жыл бұрын қытайдың дана кітаптары И Цзинге (өзгеріс кітабы) басқару кітабы пайда болмай тұрып былайша жазылған: Ақылды адам табысқа қалай жеткенін білгеннен кейін, ол тағы да солай істейді. Егер қатесін сезіне, оны ол қайталамайтын болады.

Бақылау басқарудың маңызды әрі күрделі қызметі, еңбек өнімділігін қызметкерлердің ынта – жігерін артырудың басты құралы.

Бақылаудың басты принциптерінің бірі – бақылау тұтастай қамтылуы тиіс.әрбір басшы және оның көмекшілері өзінің тікелей жауапты міндеті ретінде бақылауды жүзеге асыруы тиіс.

Бақылаудың келесі принципі – ол басқару принципін негізгі элемент болып саналады.

Тиімді бақылаудың басты принциптері – жүйелік және жан-жақтылық

Бақылаудың негізгі 3 түрі бар

Алдын ала бақылау – Мұндай бақылауды жүзеге асырудың негізгі құралдары белгіленген ережелерді процедураларды және тұрыс-жүріс линиясын жүзеге асыру. Жүріс-тұрыс ережесі мен линиясы жоспарды орындауды қамтамассыз ету жасалатындықтан, оны мүлтіксіз сақтау – бұл жұмыстың белгіленген бағытта дамитындығына көз жеткізудің әдісі. Осы секілді егер қызмет міндеттері айқын жазылса, мақсат бағынышты қызметтерге нақты түсіндірілсе, басқарудың әкімшілік аппаратына білікті адамдар алынса осының барлығы кәсірорынның ойлаған мақсатта жұмыс істеуі мүмкіндігін арттыра түседі. Алдын ала бақылау 3 салада – адамдар, материалдық және қаржы ресурстары тарапында жүзеге асырылады.

Күнделікті бақылау – жұмыс барысында жүзеге асырылады, оның объектісі көбінесе бағынышты қызметкерлер ал мұны жүзеге асырушы тікелей басшы. Бағынышты адамдардың жұмысын ұдайы тексеру, белгіленген жоспарлар мен нұсқаулардан ауытқуға жол бермейді.

К.Б. нақты жұмысты орындаумен бір мезетте жүргізілмейді. Оның өзі орындалғаннан кейінгі нақты нәтиженің өлшемін білуге, ойланған мақсатқа жетуге негізделеді.

К.Б. жүзеге асыру үшін бақылау аппаратарына ақпараттар, яғни кері байланыс қажет.

Қорытынды бақылау – Мұның екі маңызды қызметі бар.

Бірінші қызметі – егер жоспарларға қажетті ұқсас жұмыстарды алдағы уақытта атқару ұсынылған жағдайда, Қ.Б. басшыға ақпаратты ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Екінші қызыметі мотивацияға – ықпал етеді. Егер ұйым басшысы мотивациялық көтермелеуді белгілі бір нәтижелік деңгейімен байланыстырған болса ондай жағдайда әрине, нақты қол жеткен нәтижені дәл әрі әділетті бағалау қажет.

Бақылауды жүзеге асыруыға басшы тікелей жауып береді. Бұл қызмет оның негізгі міндетіне жатады. Егер тікелей басшымен қогса тағы да өндіріс басшысы болса, онда олар, бақылау қызметін өзара бөліседі. Тікелей басшы жұмысқа адалдықты, дәлдікті, сенімділікті, жарлықтардың орындалуын бақылайды, ал өндіріс басшысы өнім сапасын оның жарлықтар мен нормаларға сәйкес келуін қадағалайды.

Бақылай білудің де зор маңызы бар. Кейде жөн-жазықсыз бақылау салдарынан басқа біреудің жұмысына кеміту наразылық туғызу кездеседі. Кейбір қызметкерді дұрыс-бұрысына қарамастан үнемі сынай беруден де асығатын нәтиже шамалы.

В. Зигер пен Л. Панг. Наразылық туғызатын 7 түрлі қатені атап көрсетеді.

 1.      Бақылау қақтығыспен шектелмеуі тиіс.

2.      Жаппай бақылау ұқыпсыздыққа ұшыратады.

3.      Жоспарын бақылау реніш тудырады.

4.      Тек жауапты учаскені бақылаумен шектеуге болмайды.

5.      Сенбегенің үшін бақылауға болмайды.

6.      Бақылауды сырт көзге көріну үшін істелмейді

7.      Өз қорытындыңды ішке сақтама

Мінез – құлық ғылымның өкілі Ньюмен бақылау тиімділігін арттару үшін менеджерлерге бірнеше ұсыныс айтады.

-         Қызметерлерге қолайлы ойластырылған стандарттарды белгіле.

-         Екі жақты қарым-қатынасты белгіле

-         Өрескел бақылауға жол берме.

-         Стандарттарды қатаң, бірақ жеткілікті белгіле.

-         Стандартқа жеткені үшін мазақта.