56. Философиядағы адам, жеке адам, тұлға

Адам дегеніміз еңбек әрекетімен шұғылдана алатын, әлеуметтік қатынастар жасайтын өзара байланыс жасауға толық қабілетті тіршілік иесі деп анықтама беруге болады. Бұдан адам мәнінің тек қоғамдық, әлеуметтік жағы шамадан тыс баса көрсетіліп, оның биологиялық, психологиялық жақтарының мағызы төмендетіліп жоққа шығарып отыр деген ой тумауы тиіс. Шынына келгенде, адамның үш түрлі: биологиялық, психологиялық ж/е әлеуметтік өлшемі бар. Биологиялық өлшем – адам организімінің түр бейнесімен құрылымын, атқаратын қызметін, генетикалық негізін, ми жоғарғы жүйке жүйесін т.б. қамтиды. Психология ұғымына адамның ішкі жандүниесі, онда жүріп жататын саналы ж/е санадан тыс құбылыстар мен процестер, адамның еркі мен сипаты, темпераменті т.б. кіреді. Жеке-жеке алып қарағанда бұл екі компоненттің бірде бірі адам ұғымын тұтас тұлға ретігнде ашып бере алмайды. Адамның биологиялық организімінен оның психологиялық қасиеттерін түсіну мүмкін емес. Жоғарғы жүйке жүйесі қызметінің белгілі қатысы болғанымен оларды тудырушы себеп, әрине, әлеуметтік ортаның, тәрбиенің ықпалы. Адамды елжанды етіп те, баққұмар етіп те тәрбиелейтін қоғам. Ендігі мәселе осы аталған ұғымдарды қайда жатқызуға болады? Адамның әлеуметтік өлшеміне ме, әлде психологиялық өлшеміне ме? Бұл олардың екеуіне де жатады. Олай болса, бұл екі өлшем бір бірімен астасып жатады.

Адамның жеке басының қалпын сипаттағанда оның өзі өмір сүретін қоғамдық ортаның ғана әсерімен қалыптасқан ерекшеліктер мен қасиеттері есепке алынады. Бұларға адамның көзілдірік киетіні, аяғында протез болуы, ашушаңдығы, ақырын сөйлейтіндігі сияқты ерекшеліктері жатпайды, ал егер оладам іскер не ұры болса, біз одан осы қоғамдағы орны мен қызметінің адамшылық қалпынан қандай екеніні аңғарамыз, яғни әлеуметтік өлшемнің сипаттамасын білеміз. Дара адам – көптің бірі жалпы адамзаттың нақты өкілі, дара. Көртің бірі болуы үшін оған жалпы адамзатқа тиісті қасиеттер, келбетке ие болса, болғаны. Оның санасы жоғары ма, жоқ па, елмен сөйлесе ала ма, әлде сөйлесе алмайма, бұлардың оған қажеті аз. Әлемде қанша миллиард адам бар, соның әрқайсысы жеке адам. Адамның әлеуметтік қасиетінің келесі бір жо,ары деңгейдегі сипаттамасы оның тұлғаға айналуы болып табылады. әлеуметтік индивидуалдылық, әрине бос жерде пайда болмайды. Адмның нақты тарихи уақытта ж/е әлеуметтік кеңістікте, тәрбие мен практикалық әрекет барысында қалыптасады. Тұлғаның қалыптасуына қандай факторлар ықпал етеді ж/е тұлғаның қарапайым адамдардан қандай айырмашалығы бар? әрине, мұндай факторлар өте көп, бірақ оның қалыптасуындағы негізгі рөл әлеуметтік ортаға, ата-анаға тиесілі екендігін атап өту маңызды. Тұлға бос кеңістікте емес ұжымда, қоғамда әрекет ететіндіктен, ол белгілі дәрежеде оларға тәуелді. Мұндағы қоғамның рөлі тұлға пайда болуына ж/е оның мүмкіндіктерін жүзеге асыруға қажетті алғышарттар қалыптастырумен қатар осы жолда кедергілер жасаумен көрінеді. Философиядағы тұлға ретінде адамның мәні –оның әлеммен тарихындағы орны мәселелеріне түсіндіріледі. Тұлға бұл жерде адамдар әрекетімен қарым-қатынастарының, қоғамдық қатынастардың, қоғамдық идеялдардың,құндылықтардың индивидуалдық көрінісі және субьект ретінде қарастырылады.Тұлғаның тағы бір маңызды сипаттамасы-оның адамгершілік рухани мәні.Тұлға мазмұнының және бағалануының маңызды компоненті ретінде оның санасының дүниетаным,адамгершілік және жауапкершілік деңгейімен сипатталатын тұлғалық бағдарлары көрінеді.Әрине тұлғаның қалыптасуы мен қылығына әлеуметтік ортаның айрықша ықпал етері сөзсіз.Бірақ тұлға бағдары мен қылығы да сол деңгейде негізінен адамның ішкі рухани әлеміне бағынышты.Сонымен\,тұлға болу қиын. Нағыз тұлға еркіндігімен жауапкершілігі үнемі шығармашылықты,көңіл күй сілкінісін,уайым-қайғыны талап етеді.Тұлға не құрлым жоғары және маңызды болған сайын,оның өзімен өзгелер алдындағы жауапкершілік дңгейіде жоғары.