8. Негізгі өндірістік қорларының экономикалық мәні, олардың құрамы және құрылымы

Негізгі қорлар (негізгі капитал) айналыстан тыс активтерге салынған кәсіпорын мүлкінің бір бөлігі болып табылады.Негізгі құралдар деп өнім өндіруде (қызмет көрсетуде) немесе ұйымның қажеттіліктері үшін 12 айдан артық пайдаланатын, қайта сатуға арналмаған және пайда алып келетін құралдарды айтамыз. Негізгі құралдарға ғимараттар, ғимараттар, жұмыс және күш машиналары, есептеуіш техника, көлік құралдары, құралдар, инвентарь т.б. нысандар жатады. Негізгі құралдардың құрамында жалға алынған негізгі құралдар, жер телімдері, табиғатты пайдалану нысандарына (су, жер қойнауы және басқа ресурстар) капитал салымдары есепке алынады. Материалдық емес активтер деп өнім өндіруде (қызмет көрсетуде) немесе ұйымның қажеттіліктері үшін 12 айдан артық пайдаланатын сатып алынған немесе интеллектуалдық қызмет нәтижесінде жасалған және басқа интеллектуалдық меншік нысандары (оларға ерекше құқық). Сонымен бірге материалдық емес активтер экономикалық пайда әкеліп, тиісті рәсімделген құжаттары мен интеллектуалдық қызмет нәтижесіне ерекше құқығы болуы керек. Материалдық емес активтерге жататындар:– патент иесінің шығармашылық, өнеркәсіптік үлгі, пайдалы модельге ерекше құқығы;– ЭЕМ, мәліметтер базасы үшін бағдарламаларға ерекше авторлық құқық;– тауарлық және қызмет көрсету белгісі, тауардың шығу орнының атауына ерекше құқық.Материалдық емес активтерге іскерлік репутация және ұйымдастыру шығындары да жатады.Капитал салымдары бухгалтерлік есепте негізгі құралдар және материалдық активтер (аяталмаған құрылыс, жөндеуді қажет ететін құрылғылар, жер телімдері және т.б.) ретінде қабылданатын нысандардың шығындарынан тұрады.Ұзақ мерзімді қаржылық салымдар – бұл мемлекеттік бағалы қағаздар, басқа ұйымдардың акция, облигация, қарыздары.Қолданылып жүрген топтастыруға сай нег.қор–ң құрамына өндірістік ж/е өндірістік емес объектілер кіреді. Біріншіге жататындар өндіріс/ң. құрылыс/ң, ауыл шаруашылығының, автомобиль көлігінің, байланыстың, сауда/ң ж/е басқа да материал/қ өндіріс түр–ң нег.қор–ы. Өндірістік емес нег.қор–р тұрғын–үй, коммуналдық шаруашылық, денсаулық,білім беру,мәдениет,спорт сала–на арналған.Өнеркәсіп/ң негізгі өндірістік қор–ы бұл өз/ң біркелкілігіне қарамастан мақсатты ж/е қызмет ету мерзімінен ерекшеленетін еңбек құрал–ы б.т.Табиғи зат/қ құрамына байланысты нег.қор–р мына–дан тұрады: ғимарат–р,құрылыс–р,қондырғы–р,жұмыс ж/е күш машина–р жабдық–р,өндіріс/к шаруашылық құрал сайман–р,жұмыс істейтін ж/е өнім беретін мал, көп жылдық егістер, шаруашылықтың ішкі жол–ы,мекеме–ң меншігіндегі жер телімдері.Өндіріс процесіне қатысу дәрежесінде нег.қор–р актив ж/е пассив боп бөлінеді. Актив бөлігі тікелей өндіріске ықпал етеді.Пассив элемент–р өндіріс/к процес–р үшін қажетті жағдай жасайды.

9.Негізгі қорлар амортизациясы және оны есептеу әдістері. Негізгі құралдар деп өнім өндіруді (қызмет көрсетуде) немесе ұйымның қажеттіліктері үшін 12 айдан артық пайдаланатын, қайта сатуға арналмаған және пайда алып келетін құралдарды айтамыз. Амортизация - өндірілген өнім есебінен негізгі қорлардың тозған бөлігін толықтыру. Амортизацияланатын мүлікке 12 айдан артық уақыт пайдаланылатын кәсіпорынның мүлкі жатады. Жер және басқа табиғатты пайдалану нысандары,материалдық қорлар, тауарлар, аяқталмаған өндіріс, бағалы қағаздар, жеделкелісімдердің қаржылық құралдары амортизацияланбайды.Амортизацияланатын мүлік амортизациялық топтар бойынша тиімді пайдалану мерзіміне сәйкес бөлінеді. Нысандардың тиімді пайдалану мерзімі деп негізгі құралдар мен материалдық емес активтердің кәсіпорынға экономикакалық тиімділік әкелетін кезеңді айтуға болады. Амортизацияланатын мүлік нысандарына қатысты амортизация аудару келесі әдістердің бірі арқылы жүргізілу ұсынылады:

1.сызықтық әдіс;

2. сызықтық емес (төмендейтін қалдық әдісі);

3.тиімді пайдалану мерзімі сандарының сомасы бойынша құнын есептен шығару әдісі;

4.өнім көлеміне пропорционалды құнын есептен шығару әдісі.

ҚР Салық кодексі сызықтық және сызықтық емес әдістерді ұсынады.Сызықтық әдісті қолданған кезде амортизацияның жылдық сомасы (A) келесі формуламен есептеледі:

немесе . мұндағы Н_а– тиімді пайдалану мерзіміне қатысты есептелген жылдық амортизация нормасы. Жылдық амортизация нормасы мына формуламен есептеледі: ; мұндағы t_mn-тиімді пайдалану мерзімі. сызықтық емес (Төмендейтін қалдық) әдісінде жылдық амортизация сомасы келесі формуламен есептеледі:

; мұндағы К_үд– ҚР заңына сәйкес белгіленген үдету коэффициенті.Ағымдық жыл ішінде негізгі құралдар нысандары бойынша амортизациялық аударымдар қолданылатын әдіске тәуелсіз ай сайын айлық соманың 1/12 мөлшерінде төленеді.Негізгі құралдар нысандары бойынша амортизация төлеу пайдалануға берілген мерзімнен кейінгі айдан басталып, істен шығу уақытынан кейін келетін айда тоқтатылады.Кәсіпорын бұрын қолданыста болған мүлік нысандарын сатып алған жағдайда амортизация нормасы мына формуламен анықталады: