18.Тарифтік жүйе және оның элементтері.
Тарифтік жүйе – орындалатын жұмыстың күрделілігі мен еңбек шартындағы ерекшелік еңбек интенсивтілігі сипатына қарай еңбекақыны саралауды қамтамасыз ететін нормалар мен нормативтер жиынтығын айтамыз. Тарифтік жүйе келесі элементтерден тұрады:
1.Тарифтік біліктілік анықтамасы.
2.Тарифтік торлар.
3.Бірінші разрядтың тарифтік қойылымы.
4.Жалақының аудандық коэффициенті.
5.Тарифтік қойылымға қосымша төлем.
Тарифтік
біліктілік
анықтамасы
бірінші
разрядтың тарифтік қойылымы мен тарифтік
торларды қолдануды қарастырады. Еңбекақы
бойынша тарифтік қорлар әр түрлі топтағы
жұмысшылардың еңбегінің күрделілігіне
байланысты еңбекақыны саралаушы құрал.
Ол разрядтар саны және оларға сәйкес
тарифтік коэффициенттерден тұрады.
Тарифтік
тор
тарифтік коэффициенттердің разряд
бойынша абсолютті және салыстырмалы
түрде өсуін қамтамасыз ететіндей
құрылады. Тарифтік
қойылым –
жұмыс уақыты бірлігіндегі еңбекақының
ақшалай түрде есептелген абсолютті
мөлшері. Ол еңбекақы деңгейін анықтайды.
Себебі жұмысшының ең алдымен белгіленген
аз еңбекақы мөлшері және жұмыс уақытының
ұзақтығына байланысты есептелетін
бірінші
разрядтың тарифтік қойылымына
байланысты. Сәйкес біліктіліктегі
жұмысшының тарифтік қойылымы мына
формуламен анықталады: 
мұндағы:
бірінші
разрядтың тарифтік қойлымы.
сәйкес разрядтың тарифтік коэффициенті.
Бірінші разрядтың тарифтік қойылымы
сағаттық, күндік, айлық бола алады.
Бірінші разрядтың сағаттық тарифтік
қойылымы – еңбекақы мөлшерін бір
жұмысшының айлық қорына бөлу арқылы
анықтайды. Еңбекақының айлық мөлшері
ең аз жалақыға тең деп қабылданады.
Бірінші разрядтың сағаттық тарифтік
қойылымы келесі формуламен анықталады:
ЧТСст=ЧТСі*Кт.
мұндағы:
бірінші
разрядты кесімді жұмысшының сағаттық
тарифтік қойылымы.
19. Кесімді еңбекақы және жүйелері. Мерзімді еңбекақы және жүйелері
Мерзімді
еңбекақы
–жұмысшы жалақысы жұмыс уақытымен оның
біліктілік деңгейіне байланысты
разрядына сәйкес тарифтік қойылым
бойынша есептеледі. Жеке мерзімді
еңбекақы кезінде жалақыны есептеу
келесі формуламен көрсетіледі.
;
мұндағы:
мерзімді
жұмысшының сағаттық тарифтік қойылымы.
есепке алу мәліметтері бойынша нақты
жұмыс істейтін уақыт.Мерзімді-сый
еңбекақы
сандық және сапалық көрсеткіштерді
орындаған үшін сыйақы берудің арнайы
ережесі бойынша белгіленетін жай
мерзімді еңбекақы мен сыйақы төлеудің
үйлесімі ретінде келесі формуламен
анықталады. 
Аккордтық мерзімді еңбекақы жүйесінде
жұмысшының нақты жұмыс көлемін орындау
мерзімін қысқартуға деген материалдық
қызығушылығын арттыру керек болғанда
қолданылады. Осы мақсатта еңбекақы қоры
құрылады. Айлық ақы: 
мұндағы:
тарифтік
тор бойынша белгіленген айлық қызметақы.
кезеңдегі нақты жұмыс уақытының қоры.
Кесімді еңбекақыда жалақы мөлшері өндірілген өнім мен орындалған жұмыс көлемінің саны мен сапасына тікелей байланысты және кесімді белгілеу бойынша есептеледі. Тікелей кесімді еңбекақыны жұмысшылардың жалақысы мына формуламен есептеледі:
мұндағы: жеке кесімді баға белгілеу (тг/дана).
есепті кезеңдегі нақты орындалған жұмыстардың саны (дана). орындалған жұмыстың атауы немесе түрі. Жұмыс бірлігіне жеке кесімді баға белгілеу келесі формулалардың бірі арқылы есептеледі: ; мұндағы: сағаттық тарифтік қойылым.
жұмыс бірлігіне кететін уақыт нормасы (норма-сағат). уақыт бірлігіндегі өндірім нормасы (дана/сағат). Жеке кесімді –сый еңбекақы кезінде жұмысшы тікелей кесімді жалақыға қоса белгіленген көрсеткіштерге қол жеткізгені үшін сыйақы алады. Бұл жүйе бойынша жалақы келесі формуламен есептеледі:
мұндағы: сыйақылық үстеменің белгіленген мөлшері. Жеке кесімді прогрессивтік еңбекақы кезінде жұмысшы еңбегі белгіленген бастапқы база шегінде тікелей кесімді, ал оның үстіне жоғары баға белгілеу бойынша төленеді.
мұндағы: бастапқы норма.
Жанама кесімді еңбекақы өндірістік телімдерге қызмет көрсететін қосымша және көмекші жұмысшыларды қолданады және жалпы жанама кесімді бағаны қызмет көрсететін жұмысшылардың нақты өніміне көбейту арқылы есептеледі.
Мұндағы: қызмет көрсететін жұмысшылардың сағаттық өндірілім нормасы
қызмет көрсету нормасы.
20. Өндірістік шығындар және олардың топтамасы. Кәсіпорын шығындары жай ж/ә ұдайы өндіріс процесі кезіндегі өнім өндіру мен өткізуге б/ты материалдық ж/е ақшалай шығындардан тұрады. Осы шығындардың көп бөлігін өнім өндіру ж/е өткізу шығындары құрайды. Өзіндік құн ұдайы өндірісті қамтамасыз ететін ағымдық шығындар мөлшерін құрайды және тұтынылған өндіріс факторларының орнын толтырудың экономикалық түрі б.т. Өнд.шығындар топтамасы: 1.шығындар сметасы; 2.шығындар калькуляциясы; 3.шығынды өнімнің өзіндік құнына аудару әдісіне б/ты; 4.Өндіріс үрдісімен байланыс дәрежесі б/ша; 5.шығындардың біркелкілік дәрежесі б/ша; 6.өндіріс көлемімен байланыс дәрежесіне б/ты. Осы жерде шығындар сметасы – шығындар түрлі өлементтерге топталады. Мақсаты – қаржылық нәтижелер мен салық салынатын нысандарды анықтау; шығындар калькуляциясы – мұнда шығындар салалары б/ша топталады. Өнімдердің қызметтерінің және жұмыстарының жеке түрлері бойынша калькуляциясы жасалады. Мақсаты – өнім түрлері б/ша шығындар мен бағаны анықтау, материал, еңбек және ақша шығындарын бақылау. Шығындардың біркелкілік әдісі б/ша топтамасының мақсаты – шығындар түрлері мен элементтері арасындағы б/сты анықтау. Түрлері: элементтік (яғни 1 ғана элементтен тұрады) және кешенді (бірнеше элементтерден құралады). Өндірістік көлемімен б/сты дәрежесі б/ша топтама мақсаты – шығын статьясы мен өндіріс көлемі арасындағы б/сты сипаттау және кәсіпорын қызметінің шығынсыздығын анықтау. Түрлері: өзгермелі (шығындар өндіріс көлеміне тікелей б/сты және пропорционалды өзгереді) және тұрақты (өндіріс көлеміне байланыссыз). Шығынды өнімнің өзіндік құнына аудару әдісі б/ша топтама мақсаты – шығындарды салалар және олардың п.б. көзі арасындағы байланысты анықтау. Түрлері: цехтық (кәсіпорынның жалпы шығындары) және тікелей (яғни өнімнің 1 бірлігіне кететін шығындар). Өндіріс үрдісі мен б/с дәрежесі б/ша топтама, түрлері: негізгі (яғни технологиялар мен өндірісті ұйымдастырумен б/сты тікелей шығындар) және қосымша (өндірістік үрдісте қызмет көрсетумен б/сты шығындар). Эк-қ элем-рі б/ша шығ-р жіктемесі өнд/гі шығ-ң сметасын жасағанда қолд-ды.Бұлай жікт-ң маңызд-ғы, шығ-ң әрбір элем. өзіне, жиынт-да ӨӨҚ құр-тын шығ-ң біртекті эк-қ сипатын қосады, Осыған сәйкес, шығ-ң келесі элем-рі ажыр-ды:- матер-қ шығ-р (қайт-ған қалд. құнын шегерг-гі); - еңб-ыға шығ-р; - әлеум. сақтанд-ға ауд-р; - мемл-ң жұмысбаст-ы қолдау қорына ауд-р; - амортизация; - басқа да шығ-р. Шығ-р қараст-ған тобы өнім өнд-гі барлық шығ-р сомасын анықт-ға, заттанд-ған ж/не қол еңб-ң арақат-ын орнатуға мүмк. бер/ді.Шығ-ң бұл тобы өз кез-де таза өнімді есептеу үшін қажет, матер-қ шығ-ң сомасын анықтау мен айн-м қорларын жоспарлау үшін қолд-ды.
21. Шығындарды калькуляциялау. шығындар калькуляциясы – мұнда шығындар салалары б/ша топталады. Өнімдердің қызметтерінің және жұмыстарының жеке түрлері бойынша калькуляциясы жасалады. Мақсаты – өнім түрлері б/ша шығындар мен бағаны анықтау, материал, еңбек және ақша шығындарын бақылау. Шығындарды калькуляция баптары б\ша жіктеу, олардың өнімді өткізу мен-өндіру үдерісіндегі пайда болу орнына, өндірістік тағайындалуы б\ша топтасуын көрсетеді. Экон\сы дамыған елдердің тәжірибесінде, әсіресе АҚШ-та, өнд\к шығындарды жіктеу шығын баптарына топтастырумен шектеледі, ал эконом\қ элемент\рі б\ша топтастыру оларда жоқ. Бұл өнд\к шығын\ды каль\я бап\ры б\ша құрастыруға мүмкіндік беретін, шығын\р орталығы б\ша есеп жүргізуге негізделуімен б\ты. Каль\я бап\ры б\ша шығын\ды жіктеудің мәні, мұнда тікелей шығын\р біртекті эконом\қ элемен\р түрінде шығын баптарында өз бетінше жеке бөлінеді, ал жанама шығын\р –шығын баптарында кешенді түрде көрсетіледі:
Шикізаттар мен материалдар;
Технолог\қ мақсаттағы қосымша матери\р мен жарт\фабрикаттар, сатып алынағн қосалық бұйым\р;
Қайтарылатын қалдық\р (шегеріледі);
Технолог\қ мақсаттағы жылу мен энергия;
Негізгі ж\е қосымша өнд\к жұмысшылар\ң еңбекақысы;
Әлеуметтік сақтандыруға аударым\р;
Өндірісті даярлау мен игеруге шығындар;
Цех шығындары;
Жылпы өнд\к шығын\р;
Жалпы шаруаш\қ шығын\р;
Коммерциялық шығын\р;
Шығын\ды каль\я баптары б\ша топтастырудың тағы бір ерекшілігі, оның негізінде әр түрлі өнім түрлерінің бірлігінің өзіндік құн есептеледі. Ол әр түрлі өнд\с аумағындағы өзіндік құнды азайтудың резервтерін айқындауға мүмкіндік береді. Өнімге баға белгілеудің бастапқы нүктесі, өзіндік құнды калькуляциялау б\т. Шығынды есептеу мен калькуляциялау тәсілін кәсіпорын өз бетінше таңдайды, өйткені жеке жағдайлардың бірқатарына: саланың кімге тиесілілігіне, қолданылатын технологияға өнім ассортиментіне және т.б. байланысты.
Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әртүрлі тәсілдермен жүзеге асады. Калькуляция тәсілі – калькуляциялық бірліктің өзіндік құнын есептеп шығару үшін қолданылатын әдістердің жүйесі. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау тәсілін талдау өндіріс түріне, оның күрделілігіне, бітпеген өндірісі бар-жоғына, өндірістік циклдің ұзақтығына шығарылатын өнімнің номенклатурасына және т.б. байланысты.
Шығынды есептеу мен калькуляциялау тәсілдерін 3 белгі бойынша топтастыруға болады:
шығын есебі объектілері бойынша:
- процестік;
-бөлістік;
-тапсырыстық;
шығын есебінің толықтығына қарай:
- толық өзіндік құнды калькуляциялау;
- толық емес өзіндік құнды калькуляциялау;
шығындар есебі мен бақылаудың оперативтілігі бойынша:
-нақты өзіндік құн есебі;
-нормаға сай шығындар есебі.