12. Айналым қорларын пайдалану көрсеткіштері:

Айналым қаражаттарын пайдалану экономикалық көрсеткіштермен сипатталады. Айналым қорларының айналым жылдамдығы айналым қаражаттарын тиімді пайдаланудың маңызды көрсеткіші болып табылады. Ол өзара байланысты келесідей көрсеткіштердің көмегімен анықталады: айналыс коэф-ті, Бір айналыстың ұзақтығы және жүктелу коэффициенттері.

- Айналым құралдарының айналыс коэф-ті. Бір жыл ішінде айналым қаражаттарымен жүзеге асырылған айналым саның көрсетеді:

К_айн ═ РП/Н_ж РП – бір жылдағы өткізілетін өнімнің көлемі (1жыл ішінде)

Бір айналыстың орташа ұзақтығы

Т_айн═ Т_кез/К_айн Т_кез- жоспарлы кезең уақыты, күн.

айналыс жылдамдығына кері шама өнім өткізу түсімінің 1 теңгесіне авансыланған айналым құралдарының көлемін көрсетеді. Бұл қатынас айналым құралдарының жүктелу коэф-ті деп аталады.

q _айн═ Н_ж/РП

Айналысттыңң үдеуі нәтиижесінде босаған айналым құралдарыныың сомасы:

∆бос═ РП/Т_кк*(Т¹₀-Т²₀) ═ ∆Т_о*РП/Т_кк

Т_кк – жоспарлы кезең ұзақтығы, күнтізбелік күндер; Т¹₀- бір айналыстың жоспарлы немесе базалық уақыты,күн; Т²₀- нақты айналыс уақыты, күн; ∆Т_о- бір айналыстық айналымның үдеуі, күн

Айналым құралдары абсолютті және салыстырмалы босауы мүмкін.Айналым құралдары абсолютті босауы: ∆абс ═ РП_ж/К_аж-РП_н/К_ан. РП_ж, РП_н – бір жылдағы жоспарлыы және нақты өткізілетін өнім көлемі

Айналым құралдары салыстырмалы босауы: ∆сал ═РП_н/К_{а баз}- РП_Н/К_ан

К_аж, К_ан, К_{а баз}- сәйкесінше, айналым құралдарының жоспарлы,нақты, базалық айналыс коэф-ті

14. Кәсіпорын персоналының құрылымы және өндірістік-өнеркәсіптік персонал функционалдық белгісі бойынша түрлері.

Кәсіпорын персоналы – кәсіпорын мен жалдау туралы келісіммен реттелетін қатынаста тұратын жеке тұлғаның жиынтығы. Келісім міндеттемелерін орындау үшін кәсіпорынға қажетті негізгі қызмет жұмысшыларын, сондай-ақ, мамандар, білікті мамандар, жұмысшылардың санын анықтау қажет. Жалпы, өнеркәсіптік-өндірістік персоналы д/з- өндіріс үдерісіне тікелей қатысатын және осы кәсіпорында қызмет көрсететін жұмысшыларды айтамыз. Кәсіпорынның персоналының сандық жоспарлануы 2-ге бөлінеді: тізімдік саны және орташа саны. Тізімдік саны д/з – кәсіпорын қызметкерлерінің жалпы саны, оған еңбек шарты бойынша бір немесе бірнеше күн тұрақты, мерзімдік, уақытша жұмыс істейтін жалдамалы жұмысшылар, осы мекемеде бұрын жұмыс жасап, жалақы алған меншік иелері соның ішінде іссапардағы, кезекті демалыстағы, қоғамдық, мемлекеттік міндеттерді орындауына б/сты , ауырып қалумен, әкімшілік рұқсатымен шықпай жүрген, оқып жүрген, нақты жұмыс жасайтын қызметкерлер жатады. Жұмысшылардың орташа саны: Жұмысшылардың орт. тізімдік саны; сыртқы қосымша жұмыс істеушілердің орт. саны; азаматтық-құқықтық сипаттағы шарттар б/ша жұмыс орындаушылар. Орташа саны форм/сы: _; мұнд.: Ч_і-берілген айдың әрбір і-нші күнтізбелік күніндегі жұмысшылардың тізімдік санының нормасы; Д_к-сол айдағы күнтізбелік күндер саны. Квартал н/е бірнеше айдағы жұмысшылардың орт. тізімлік саны – ұйымның жұмыс істеген айдағы орташа тізімдік санының сомасын осы кезеңдегі айлар санына бөлу арқылы анықталады. Кәсіпорын персоналының құрылымы: 1. Жыныс-жастық құрылымы; 2. Білімділік деңгейі б/ша; 3. Жұмыс тәжірибесі б/ша; 4. Кәсіпорын персоналының кәсіби құрылымы; 5. Персоналдардың квалификациялық құрылымы; 6. Ұйымдастырушылық құрылымы; 7. Функционалдық құрылымы; 8. Әлеуметтік құрылымы. Өндірістік-өнеркәсіптік персоналдық құрамы: 1. Мамандар-экономикалық, инженерлік-техникалық, заңи, және т.б. функцияларды орындайтын жұмысшылар; 2. Жұмыскерлер – материалдық игіліктерді өндірумен тікелей б/сты жұмысшылар; олар негізгі және көмекші болып бөлінеді. 3. Басшылар – ұйымды басқару функцияларын орындайды; 4. Қызметшілер – қаржылық есептік құжаттарды дайындау және рәсімдеу, есептілік пен бақылау, шаруашылық қызмет көрсету функцияларын орындайтын жұмысшылар.

16. Еңбекті нормалау. Еңбек өнімділігі, оны арттыру жолдары. Еңбек өнімділігі деп жұмыс уақыты бірлігінде өндірілген өнім санымен немесе өнім бірлігін өндіруге жұмсалған уақыт мөлшерімен анықталатын нақты еңбек өнімділігін айтамыз. Тірі және қоғамдық еңбек өнімділігін бөліп көрсетуге болады. Қоғамдық еңбек өнімділігі – тірі және заттай шығындарымен анықталып, барлық халық шаруашылықтарына қатысты материалдық өндіріс салаларындағы бір жұмысбастыға келетін ұлттық табыс ретінде есептеледі. Тірі еңбек өнімділігі - әрбір жеке өндірістегі жұмыс уақыты шығындарын анықтайды. Тірі еңбек өнімділігін өлшеу өндірілген өнім көлемі түріндегі еңбек нәтижесін еңбек шығындарымен салыстыру жолымен жүргізіледі. Өндірім жұмыс уақыты бірлігі өндірілген немесе бір орташа тізімдік жұмысшыға келетін өнім санын білдіреді және белгілі бір уақыт мерзіміндегі натуралдық құндық өлшеуіштердегі өндірілген өнім санының осы өнімді өндіруге кеткен жұмыс уақыты шығындарының қатынасымен есептеледі. Еңбек өнімділігін өлшеу екі жағдайға алып келеді:

1)Абсолютті деңгейде анықтау, яғни жұмыс уақыт бірлігінде өндірілетін өнім саны.

2)Қандай да бір кезеңдегі осы деңгейдің өзгерісін анықтау.Еңбек өнімділігінің деңгейін мына формуламен есептейміз.

мұндағы: салыстырмалы бағадағы тауарлық өнімнің жылдық көлемі.Еңбек өнімділігінің өсуі келесі формуламен анықталады.

мұндағы: жеке фактор бойынша есептелген босатылатын жұмысшылардың мүмкін саны (адам). барлық фактор бойынша есептелген босатылатын

жұмысшылардың мүмкін саны. базалық кезең өнімі бойынша жоспарлы уақыттағы өнім көлеміне есептелген жұмысшылар саны. Жекелеген факторлардың еңбек өнімділігіне әсерін өндіріс үрдісін механизациялау және автоматтандыру жаңа технология мен жабдықтарды енгізумен байланысты қандай да бір шаралар жүргізу нәтижесінде жұмысшылар санының өзгеруін есептеу жолымен анықталады. Жұмыс уақыты шығынын қысқарту есебінен жұмысшылар санының өзгеруі абсолютті шамада келесі формулламен есептеледі:

мұндағы: жоспарлы кезеңдегі жұмысшылар саны.

жоспарлы кезеңдегі жұмыс уақытының пайыздық шығыны.

базалық кезеңдегі жұмыс уақытының пайыздық шығыны.

17.Кәсіпорындағы еңбекақы түрлері мен жүйелері. Кәсіпорындарда қабылданған еңбек шараларына б/сты еңбекақының бірнеше түрлері мен жүйелерін бөліп көрсетуге болады. Оның негізгі түрлері: кесімді және мерзімді.

Кесімді еңбекақыда жалақы мөлшері өндірілген өнім мен орындалған жұмыс көлемінің саны мен сапасына тікелей байланысты және кесімді белгілеу бойынша есептеледі. Тікелей кесімді еңбекақыны жұмысшылардың жалақысы мына формуламен есептеледі:

мұндағы: жеке кесімді баға белгілеу (тг/дана). есепті кезеңдегі нақты орындалған жұмыстардың саны (дана). орындалған жұмыстың атауы немесе түрі. Жұмыс бірлігіне жеке кесімді баға белгілеу келесі формулалардың бірі арқылы есептеледі: ; мұндағы: сағаттық тарифтік қойылым. жұмыс бірлігіне кететін уақыт нормасы (норма-сағат). уақыт бірлігіндегі өндірім нормасы (дана/сағат). Жеке кесімді –сый еңбекақы кезінде жұмысшы тікелей кесімді жалақыға қоса белгіленген көрсеткіштерге қол жеткізгені үшін сыйақы алады. Бұл жүйе бойынша жалақы келесі формуламен есептеледі:

мұндағы: сыйақылық үстеменің белгіленген мөлшері. Жеке кесімді прогрессивтік еңбекақы кезінде жұмысшы еңбегі белгіленген бастапқы база шегінде тікелей кесімді, ал оның үстіне жоғары баға белгілеу бойынша төленеді.

мұндағы: бастапқы норма.

Жанама кесімді еңбекақы өндірістік телімдерге қызмет көрсететін қосымша және көмекші жұмысшыларды қолданады және жалпы жанама кесімді бағаны қызмет көрсететін жұмысшылардың нақты өніміне көбейту арқылы есептеледі.

Мұндағы: қызмет көрсететін жұмысшылардың сағаттық өндірілім нормасы

қызмет көрсету нормасы.

Мерзімді еңбекақы –жұмысшы жалақысы жұмыс уақытымен оның біліктілік деңгейіне байланысты разрядына сәйкес тарифтік қойылым бойынша есептеледі. Жеке мерзімді еңбекақы кезінде жалақыны есептеу келесі формуламен көрсетіледі.

мұндағы: мерзімді жұмысшының сағаттық тарифтік қойылымы. есепке алу мәліметтері бойынша нақты жұмыс істейтін уақыт.Мерзімді-сый еңбекақы сандық және сапалық көрсеткіштерді орындаған үшін сыйақы берудің арнайы ережесі бойынша белгіленетін жай мерзімді еңбекақы мен сыйақы төлеудің үйлесімі ретінде келесі формуламен анықталады.

Аккордтық мерзімді еңбекақы жүйесінде жұмысшының нақты жұмыс көлемін орындау мерзімін қысқартуға деген материалдық қызығушылығын арттыру керек болғанда қолданылады. Осы мақсатта еңбекақы қоры құрылады. Айлық ақы:

мұндағы: тарифтік тор бойынша белгіленген айлық қызметақы. кезеңдегі нақты жұмыс уақытының қоры. Жалпығ кәсіпорындағы еңбекақы тарифтік жүйе негізінде белгіленеді. Тарифтік жүйе – орындалатын жұмыстың күрделілігі мен еңбек шартындағы ерекшелік еңбек интенсивтілігі сипатына қарай еңбекақыны саралауды қамтамасыз ететін нормалар мен нормативтер жиынтығын айтамыз.

Бірінші разрядтың сағаттық тарифтік қойылымы келесі формуламен анықталады:

мұндағы: бірінші разрядты кесімді жұмысшының сағаттық тарифтік қойылымы.