§ 35. Кругасказ.

ПРАВІЛА 14. 1) Кругасказ (пэрыод) звычайна складаецца з дзьвюх часьцін—з павышэньня і паніжэньня. Павышэньне ад паніжэньня найчасьцей аддзяляецца або двукроп’ем, або коскай з працяжнікам; напрыклад:

№ 1)

Ці коска зазвоніць ў лугох раніцою,

Ці песьню дзяўча запяе,

Ці конік ў дарозе праскочыць трусцою,

Ці вецер ў палёх зазлуе,

Ці гром гучнабежны пракоціцца ў хмарах,

Ці грукне над лесам пярун,—

Ўсё водгук знаходзіць ў бязьмежных абшарах,

Ўсё іх дакранаецца струн.

Я Колас.

2) Па ліку параўнальных думак кругасказы бываюць: а) двухсустаўныя, б) трохсустаўныя, в) чатырохсустаўныя і г. д. Суставы кругасказу аддзяляюцца адзін ад другога або коскай, або кропкай з коскай, у залежнасьці ад іх пашыранасьці; напрыклад, у кругасказе № 1 суставы аддзелены адзін ад другога коскамі, а ў наступным кругасказе больш пашыраныя суставы аддзелены кропкай з коскай, а рэшта—коскай:

№ 2)

Калі асеньнія навіны

Зьмянілі сад; калі з бяроз

Рваў лісьце вецер, а мароз,

Наліўшы ягады рабіны,

Траву губіў, і мы нагой

Ўзрывалі прэлых лісьцяў слой;

Калі патроху чырванелі

Чаромха, ліпа, стройны клён,

А гнёзды змрочныя варон

Між голага гальля чарнелі,

І грозны вечару пажар

Палаў між бурасівых хмар;

Калі асеньні вецер дзіка

Стагнаў і глуха па начах

Грымеў у наш залезны дах,—

Тады да лета Вераніка

Ад нас зьнікала ў інстытут.

М. Багдановіч.

№ 3)

Калі-ж сачыўся бледнаваты

Зор сініх сьвет праз небасхіл,

І улягаўся вулак пыл,—

Мы ўсе пяялі каля хаты,

І напаўняў нягучны хор

Маркотнай песьняй сьціхлы двор.

М. Багдановіч.

№ 4)

Ці куры ў хаце сваім дурам

Падымуць часам шурум-бурум;

Ці абярэцца з іх якая,

Зьнячэўку пеўнем засьпявае

Для большай важнасьці, вагі;

Ці дзесь крумкач разок, другі

У небе крумкне смутна, глуха;

Ці ў юшках песьню завіруха

Зацягне жаласна, нудліва;

Ці загугукае страхліва

Злы гэты дух—сава-начніца—

Ў кустох альховых над крыніцай,

Гугукне так, што сэрца ные,

Што аж сабака і той завые,—

Усё гэта—дрэннае злучэньне,

Праявы страшнай абвяшчэньне.

Я. Колас.

§ 36. Абагульненьне правіл аб ужываньні знакаў прыпынку.

1. Коска.

Коска ставіцца:

Для выдзяленьня прыдатка (§ 25), зваротка (§ 26), пабочных слоў і сказаў (§ 28 і § 33), пасьля выклічнікаў (§ 27), для выдзяленьня дапаўненьня з прыназоўнікамі “апроч” (апрача), “заместа” (Апроч ластавак, тут вадзіліся яшчэ шпакі. Заместа мяне, паслалі заграніцу майго брата), перад злучнікамі але, ды (=але), і, калі імі пачынаецца новы сказ (Жыта злажылі, ды не надоўга. Сонца прыгрэе, і сьнег растане), для выдзяленьня аднакіх членаў у зьлітым сказе (§ 29), залежных або даданых сказаў (§ 31), злучаных сказаў (§ 30), пры паўтарэньні якога-небудзь слова (Гэта быў стары, стары лес. Ідзеш, ідзеш ды спынішся супачыць), для аддзяленьня якой-небудзь даданай часьціны сказу, выражанай некалькімі словамі (Рабенькая круглая кароўка, увелькі з вераб’інае вочка, паўзла па гладзенькай былінцы), пасьля дапаможнікаў але, так, не, пастаўленых перад сказамі (§ 27, 5) для аддзяленьня членаў кругасказу (§ 35, 2).

Задачка 10-ая. У наступных прыкладах аб’ясьніць, чаму пастаўлены коскі.

Прыдзі пад вечар ты на поле ды палюбуйся ім, саколе! Усход жыве, гарыць, палае, слупы-праменьні падымае (Я. Кол.). Прывет табе, жыцьцё на волі! Там ня трэба ні шчасьця, ні ласкі; там няма ні нуды, ні клапот. Па-над белым пухам вішань, быццам сіні аганёк, б’ецца-ўецца шпаркі, лёгкі, сінякрылы матылёк. Гэй, варушэцеся, коні панурыя! Ад родных ніў, ад роднай хаты, у панскі двор дзеля красы яны, бяздольныя, узяты ткаць залатыя паясы. І тчэ, забыўшыся, рука, заміж пэрсыцкага узору, цьвяток радзімы васілька. І цягам доўгія часіны, дзявочыя забыўшы сны, свае шырокія тканіны на лад пэрсыдзкі ткуць яны. Мы сквапна цягнемся к старым поэтам, каб хоць душой у прошлым патануць (М. Багд.). Хоць усім братом ня соладка жылося, але меншаму брату выпала самая горшая доля (Т. Гушча). На прыгуменьні, поруч з садам, павець з гумном стаяла радам (Я. Кол.). Хоць віхры шалеюць, хоць песьні нямеюць, хоць страшна замучаны ты,—за добрую справу, за шчасьце і славу душу вырывай з цемнаты! (Я. Куп.). Лес гудзе, дрыжаць галіны, стогне бор хваёвы; глуха шэпчуць верхавіны, гнуць свае галовы (Я. Кол.). Не, не здаволіш чалавека, і будзе вечны ён калека (Я. Кол.).