Бақылау сұрақтары
1. Бала өмірдің алғашқы жылдарында өзіне тән ерекшеліктері қандай?
2. Жанұялық тәрбиенің ерекше маңызын анықтайтын алғашқы және ең маңызды факторын атаңыз?
3. Жанұяның өмірлік әрекет факторларын атаңыз.
4. Бір, екі (және одан да көп) балалары бар жанұяға тәрбиелік ситуацияға салыстырмалы талдау жүргізіңіз?
5. Егіз балаларды тәрбиелеу ерекшеліктері қандай?
6. «Қолайлы жанұяға қолайлы баланы»асырап алу принципін түсіндіріңіз?
Практикалық сабақ №8
Тақырыбы: Тәрбиелік институттар жүйесіндегі жанұя.
Мақсаты: Жанұядағы бала тәрбиесінің психологиялық-педагогикалық негізідгрі туралы мәлімет беру.
Жоспары:
1.Жанұя және басқада тәрбиелік институттар.
2.Жанұя мен мектепке дейінгі мекмелердегі жаңа философияның әсері
3.Педагогтардың және жанұядағы өзара әрекеттің психологиялық-педагогикалық негізі
4. Кейбір жанұя типтерінің өзара әрекет ерекшеліктері
5. Мектепке дейінгі мекемелерге баланы дайындау
6. Баланы мектепке дайындау
1. Естерінізде болса мектепке дейінгі педагогика курсында көп ғасырлар бойындағы адамзат тарихында өсіп келе жатқан ұрпақтардың тәрбиесінде екі бұтақ қалыптасты: жанұялық және қоғамдық. Бүгінгі күнде тұлғаның қалыптасуына қайсысы маңызды орын алатыны жайлы ешқандай талас жоқ:жанұялық қоғамдық тәрбие (балабақша,мектеп т.б. білім беру мекемелері) Қазіргі таңдағы ғылым бір ауыздан, жанұялық тәрбиеден бас тарту бала тұлғасынң дамуына зиян келтірмей кетуі мүмкін емес,өйткені оның күші мен әрекеттестігі өзге тәрбиенің қаншалықты маманданған екеніне қарамастан ештеңеге тең келмейді.
Қазіргі кездегі жанұя өз баласын басқа тәрбиелік институттардан бөлек тәрбиелей алмайды: бала мектепке дейінгі мекемеге барады, сонан соң мектепке, белгілі бір үйірмеге немесе көркемдік тәрбие студиясына,спорттық секцияға және т.б барады.
Барлық тәрбиелік институттар бір-бірінің көмегімен баланы максималды дамытуға бейімделген. Сондықтан тәрбиелік жұмыстардағы аспектілерді ескере отырып,өздерінің күштерін біріктіріп,мүдделі болып отыр. Ондай болса балабақша жанұяға қарағанда маманданған институттар, ол білімді іске асырады, баланың шығармашылық қабілетін дамытады, мектепке дайындайды және т.б. қосымша білім беру мекемелерінің мүмкіншіліктері басқаша. Мысалы, маман–жаттықтырушы жетекшілігімен бассейнде шомылу балаға жүзудің рационалды әдіс-тәсілдерінен иелнуге және уақыты мен күшін үнемдеуге көмек береді.Мектепке дейінгі балаларды сурет салуға үйрету әдістемесін білетін суретші, балада түрлі техникалық білімдерді қалыптастыра алады. Олардың шығармашалық әрекеттерге,бейнелеу өнеріне қызығушылғын тудыра алады. Кей жағдайларда жоғарыда айтылған білім және білу әлеміне баланы жанұясы да таныстыра алады. Бірақ ол қаншалықты педагогикалық сауатты бола алады. Тәрбие мен білімді дамыту әдістемесін дұрыс емес пайдаланудан балаға пайдасы емес зияны көп тиеді.
Дамыған елдерде үй және қоғамдық тәрбиенің қажеттілігін өте жақсы түсінеді, сондықтан баланы балабақшаға беру немесе бермеу деген сұрақтың қажеті де жоқ. Экономикасы дамыған (Франция, АҚШ, Канада т.б.) елдерінің көп жанұялары кәсіби педагог көмегінсіз баланы тәрбиелеуді тіптен ойлауға қорқады, сондықтан мектепке дейінгі мекемелерге байланысты айтарлықтай материалды шығындауға дайын. Біздің мемлекетімізде де бұл көрініс едәуір басқаша: мектеп жасындағы баланың жартысының тәрбиесімен ата-аналарының туыстары айналысады.1 сыныпқа қабылданатын баланы психологиялық зерттеуден өткізгенде үйде тәрбиеленген баланың оқуға психологиялық дайындығы мектепке дейінгі мекемелерге барған құрдастарына қарағанда төменірек (Г.Г.Кравцов). Қазіргі мектепке дейінгі қоғамдық тәрбиенің кемшіліктерін ескере отырып, балабақшада бала қарым-қатынас тәжіридесін алады, өзінің әрекеттестігіне дағдыланады, мәдени құндылықтарды түсіне бастайтынын айтпай кетуге болмайды. Балабақша балалық шақтағы суб мәдениетті сақтайды: ойын салт-дәстүрін, өзін-өзі ұйымдастыру әдістерін жеткізеді, ересек адамдар арасында өсетін жанұядағы жалғыз балалар мұндайға тап. Қазіргі заманғы мектепке дейінгі мекемелер жанұя мәдениетіне жағымды ықпал ететін мүмкіншіліктері бар, оқуға кітаптар ұсынады, мұражай, көрме, театрға баруға кеңес береді, балаға арналған үй ішілік мерекелер, туған күндерді өткізу әдістемесі мен мазмұнын таныстыру.
Соңғы жылдары жанұялар баланың мінез-құлқының дамуын түзететін мекемелерге көмекке келетін болды.Бұл психологиялық кеңес беру қызметі логопед кабинеттері, ПДК балаларға арналған мектепке дейінгі мекемелердегі топтар және т.б. Бала дамуының кемшіліктерін тік және жанама түрде жанұя және түзетілетін, емдеп білім беретін мекемелер туа пайда болатын, үйдегі қателіктерін қалыпқа келтіреді.
Мектепке дейінгі жастағы балалар өсіп келе жатқан көзге көрінбейтін жіптермен мектеппен байланысты: ата-аналар баланың қазіргі мектеп талаптарына қаншалықты дайын екеніне қорқынышпен қарайды және өз мүмкіншіліктеріне байланысты сол талаптарға негізделеді. Содан соң мектепті таңдау, сол мектепке оқытуға баланы дайындау кезеңі басталады. Ондай болса, қазіргі жанұялық тәрбие тұлға қалыптасуының автономды факторы болып қарастырылмайды. Керісінше, басқа қосымша тәрбиелік институттың жүйесімен үйдегі тәрбиелеу нәтижелілігі өседі.
2. Жаңа философиядағы жанұя мен мектепке дейінгі мекемелердің негізінде бала тәрбиесіне ата-ана жауапты деген идея жатады, сонымен қатар олардың тәрбиелік іс-әрекетін толықтыру болып табылады. Жанұядан қоғамдық ортаға көше тәрбиелеудің ескі көзқарасы, ескі марксизм-ленинизм ілімі: «балалардың ана назарынан кейінгі тәрбиесі мемлекеттік мекемеге тиесілі. Струменнің болжамына сүйенетін болсақ «әр кішкене сәби перзентханадан шыққаннан кейін балабақшаға,мектеп-интернаттарға жіберіледі,содан кейін өзіндік өмірге қадам басады». Бұл болжамның расталмағаны да жақсы.
Көп жылдар бойы жанұялық тәрбиеге кері әсер қалыптасты, педагогтың тарапынан ата-аналар дұрыс тәрбие бере алмайды деген ой қорытындыға келген. Педагогтар өздерін ата-аналарды дұрыс тәрбиеге үйретуші деп санаған. Мұндай ойлар көптеген қателіктерге әкеп соқтырды,педагогтармен ата-аналар арасында дау-жанжалдар қиындық тудырды. Педагогтардың қателіктері ата-аналарға қолайлы болып табылады. Мұғалім әрқашан да дұрыс әрекет жасауы қажет.Ол баланың әрекетін ата-ана білу керек және дұрыс тәлім-тәрбие беріп саналы әрекет етуі тиіс.
Жанұялық тәрбие мен мектепке дейінгі мекемелердің мәртебесі жоғарылата бастады. Мұндай жаңалық екі ұғымда түсіндірілді: «серіктестік және өзара байланыс»
Серіктестік бұл – тепе-тең қарым – қатынас, бұл жерде ешкі билік айтып, басқара алмайды.
Өзара байланыс – ортақ әрекет етуді көздейді,ол қарым – қатынас нәтижесінде нақты қарым – қатынас болып табылады, ол адамның бір-біріне қарым-қатынасына байланысты болады.
«Жанұя - мектепке дейінгі мекеме» контекстінде педагог пен ата-ананың қарым-қатынас сәттілігімен, қиыншылықтар кезіндегі түрліше жағдайға байланысты жүзеге асады. Бұл екі жақ бала тәрбиесі кезінде өзара байланыс негізінде көмек көрсетуді қарастыра алмайды.
Мектепке дейінгі мекемелерді ашық ету,бұл педагогтың тәрбие процесін тәуелсіз,бос дифференциялды ету деген сөз. Мұндай жағдайда балалар бір-бірімен ашық қарым-қатынас жасай алады, педагогтар мен ата-аналармен қарым—қатынас жақсарады, бұл кезде бала өзін-өзі ашуға дайын болады.
Мысалы: демалыстан кейін педагог баламен әңгіме ұйымдастырады, егер педагог әңгіме барысында ашықтық танытса, онда балаларда ашықтық танытып әңгімеге белсендік танытып отырады. Сондықтан педагогтың балаға деген «көзқарасты» қалыптастыру керек:оның дамуында,тұлғасынан жағымды белгілерді көріп, оларды ата-аналардың назарында болуына жағдай туғызу қажет. Ата-аналармен әңгімелескен кезде «сіздің балаңыз», «сіздің Сашаңыз» деген белгілеп көрсететін сөздерді қолданып бағалауға асықпай, баланың дамуы туралы қорытынды жасауға болмайды. Педагогикалық қызмет сөз, уайым, іс-әрекет түрінде парнерден жауапты реакцияны шақыратындай басқару разрядына жатады. Қазіргі педагогтар ата-аналармен жолыққанда баласына арызданып шешім қабылдаңыз деп айтпайды.
Ата-аналардың педагогқа деген сенімі неге негізделеді?
Тәрбие
мәселесіндегі педагогтың
біліміне,тәжірибесіне,ең маңыздысы
оның тұлғалық қасиеттеріне
негізделеді.Тәжірибеде өзара көмектесу
қажеттілігінде екі жақта көрінетінін
көрсетті- мектепке дейінгі мекемелер
мен отбасы. Алайда бұл қажеттілік әдетте
санасыз түрде болады, жанұя мен мектепке
дейінгі мекемелердің өзара әсер ету
мотивтері үнемі сәйкес келе бермейді.
Ата-аналар, педагогтар кеңес беру үшін
ұсыныс, сұраныстармен келуі мүмкін.
Мысалы,баланы қинап тамақтандырмау,
далағ
Жанұяға ықпал етудің тағы бір жолы бар. Ол-бала арқылы. Егер де топтағы омір қызықты, мағыналы, балаға эмоционалды ыңғайлы болса, онда ол міндетті түрде үй ішіндегілермен өз әсерін бөліседі. Мектепке дейінгі педагогика курсында сіздер балабақшамен жанұяның қызметтесінің формасын оқыдыңыз. Түсіндіріңіз:
а) неге қазіргі уақытта нақты отбасыға бағытталған формаларға назар аударылады.
б) жанұяға дифференциялды жақындау қандай мүмкіндіктерді ашады,мұндай жақындау қандай принциптерге сүйенеді?
Мектепке дейінгі тәрбиелеу өткен ғасырдың бірініші жартысынан болып келе жатқан қалаларда (Германия, Франция, Швеция т.б.) жанұя және балабақшаның қызықты дәстүрі бітіккен әтекеті құрылды. Болашақта баласын балабақшаға беретін ата-ана балабақша жұмысының негізгі юағыттарымен танысады, яғни күн тәртібі, балалар мінез-құлығының ережелері, олардың құқықтары мен міндеттері, осы жылы болатын мейрамдар жайлы мәліметтермен толық танысады. Бірақ ата-аналардың өздері де балбақшадағы балалар өміріне қызығушылық танытады, барлық шараларға белсенді қатысады, ата-аналар бір-біріне көмек көрсетеді. Жиналыстарда дәстүрлі сұрақтар қарастырылады. Жылына жалпы 1-2 рет мерекелер өткізеді.
1.Баланың өмірлік тәжірибесі аз және жаңа жағдайларға бейімделу қиыншылықпен бірге жүреді.Себебі, кез-келген жаңа жағдайға бейімделу ертеректе қалыптасқан кейбір байланыстардың жаңа білімдерінің қалыптасуының бұзылуына алып келеді. Бала керек десеңіз ата-анасымен, өзінің үйімен іс-әрекеттерімен уақытша айырылысудың өзін қиын қабылдайды:ол балада алаңдаушылық, қорғансыздық, тастанды сезім пайда болуы мүмкін.
Басында балабақшада балаға балрығы үйреншіксіз болады. Оны жаңа жағдай алаңдатады,кейде қорқытады.Алғашқыда балабақшадағы өмір үйреншікті бола бермейді. Мысалы, басқаша күн тәртібі, балабақшадағы тамақтың үйдегіден айырмашылығы, топта белгіленген ережені сақтау қажеттілігі т.б. И.И.Павлов айтқандай балалар өмірден мұндай өзгерістерге наразылық білдіру немесе сақтану арқылы жауап береді. Мысалы, олар мынандай болуы мүмкін: қырсықтық, мазасыз жылауық болуы мүмкін.
Мектепке дейінгі мекемеге бейімделу бала, жанұя т.б. мүшелері үшін де қиын кезең болып табылады. Ауыр уайымның әсерінен балалардың жеке іс-әрекетінен ерте жастағы балаларға тән белгілер пайда болуы мүмкін.
Ата-аналар баласының мектепке дейінгі мекемелерге үйрену жағдайына әсер ететін факторларды білуі маңызды. Ең алдымен баланың жасына байланысты: 5-6 айлық бала жаңа жағдайларға оңай бейімделеді. Сонымен қатар, мектепке баруға жасы жетпеген балаларда жаңа жағдайларға оңай бейімделеді. Ал 10 айлық баладан 1 жасқа дейін, 6айдан 1жылға дейінгі балалар, 7 айлықтағы балалар жаңа жағдайларға бейімделу қиын болады.
Тек ата-анасымен қарым-қатынасқа түсуге ғана үйренген балалар бейімделу кезеңінде қиналады. Жанұя өмірінің тұйықтылығы ата-аналарының айналадағы адамдарға рақымсыз қарым-қатынасы олардың себептері таныс емес ересек адамдармен қарым-қатынасқа түсу икемділігінің тежелуі т.б. Бұл дегеніміз балабақшаға келген алғашқы күндері бала тәрбиешіге жағымсыз қатынас танытады.Егер де баланың өзініңтілектерін тежеуге үйретіп жаттықтырмаса, онда бала бақшаға келген күннен бастап, қарым-қатынастың, іс-әрекеттің ережелерін қиын орындап, меңгереді.
Бейімделу кезеңінде осы әдеттерді жағымды мінез түрлерімен орнын басу тек стресті құбылысты күшейтеді.
Сонымен педагог пен жанұяның міндеті-балабақша өміріне мүмкіндігінше ешбір қиындықсыз енуге көмектесу. Ескере кететін жайт, көп жағдайда ата-анада, кәсіби педагогтарда баланың бақшаға алғашқы түсуіндегі сәттің қаншалықты маңызды жауапкершілікте екендігін ескере білмейді. Баланаң балабақшаға дайындалу кезеңінде ата-ананың отбасының қандай орында болатыны маңызды. Мұның қалыптасуы балабақшаның меңгерушісі психолог,медициналық қызметкерлер,сонымен қатар тәрбиешілер ықпал ету керек.
Ортақ күш саоумен бірақ жеке байланыс арқылы олар балабақшаға қатысты ата-аналарды не алаңдатады және уайымдатады, мектепке дейінгі мекемеге оларда қарсы теріс ұғым бар ма, олардың немен байланысты пайда болатынын анықтау қажет. Жаңа келген баланың ата-анасымен келесі әдіс мынаған бағытталу керек, мүмкігдігінше олардың қобалжуымен үйреніп алып тастап, олардың баласы қамқор қолда қалатынына сендіру қажет, оған барлық коллектив қызметкерлері қамқорлық көрсететінін – аспазшыдан бастап меңгерушіге дейін, бірақ ол үшін маңызды адамдар тәрбиешілер болады.
Ата-аналар мен бірлікте бала үшін мектепке дейінгі мекемеде болудың бірінші аптасында аяушылық тәртіп жасалады. Бірінші күндерде баланы бірнеше сағатқа әкелген дұрыс,таңғы асты үйде ішкізіп, өйткені жаңа тамақ пен оны қабылдаудың жаңа түрі психотравмалық фактор болмауы үшін.
Баланы тәрбиелеуде біркелкі дағдылануға амалы, үйде және мектепке дейінгі мекемеде оған келісілген ықпал жасау- оның өмір образының ауысуына бейімделуіне жеңілдететін шарт.
Жаднама- мектепке дейінгі мекеме жас педагогтары үшін. Есіңізде сақтаңыз сіздерге баланы тапсырған ата-аналар мынаған сенеді:
Сіз оған мейірімді және ұқыпты боласыз
Үй тәрбиесінде сіз мейірбан көмекші және ақылшы боласыз.
Сіз баланың физикалық және психикалық денсаулығына қамқорлық көрсетесіз, оның тәрбиесін өзіне тән ерекшеліктермен, қызығушылықтарымен жүзеге асырасыз, сізді оның мінез-құлқында не алаңдататыны жайлы мәлімет бересіз.
3. Бала бақша шынайы болуы үшін ата-ана мен педагогтар өздерінің қарым- қатынастарын психологиялық сенімде құруы тиіс. Қызметтестіктің табысты болуы жанұя мен бала бақшаның өзара жағдайына байланысты. Егер екі жақ балаға әсер етудің мақсаттылығын қажеттілігін түсінуі және бір-біріне сенуі негізінде жүзеге асады. Ата-ана педагогтың қарым-қатынасы жақсы екеніне сенімді болуы тиіс. Сондықтан педагог өзіне «мейірімді көзқарасты» бала үшін өңдеуі керек. Ата-ана мен әңгіме барысында бала дамуы туралы нәтижені, балаға баға беруге асықпауы керек. Ата-ананың педагогқа деген сенімі қандай негізде болуы керек? Педагогтың білімінің құзіреттілігінің тәжірибесінің тәрбиелеу сұрақтарына деген көзқарасына, ең бастысы оның жекелік салаларының күшіне сену (адамдарға деген мейірімділігі, сезгіштігі).
Ата-ана педагогқа кейбір кеңес, ұсыныс, өтініштер айтады. Мысалы: баланы күштеп тамақтандырмау, серуенге шығарда оның қалай киінінетіне қарау. Ол педагогтарды отбасы бала туралы білім көзі ретінде қарастырады: үйде күн тәртібін сақтай ма, баланы үйде өз бетінше жүруге үйрете ма, үйде ол қандай тамақты жегісі келеді.
Бала балабақшадағы, бала өмірітуралы ақпараттық мәліметті ата-ана топтағы стент арқылы кеңейтеді, бұл мәлімет динамикалық, өтпелі жағдайды бейнелейтін немесе нақты білімді алып жүретін болуы маңызды.
Ашық бала-бақша жағдайында ата-ана бос уақытында топқа келіп баласын бақылап, онымен ойнауға мүмкіндік алады. Педагогтар мұндай еркін, жоспарланбаған, ата-аналар «келуін» қабылдамайды, Олар мұны өз әрекетін істерін тексеру, бақылау деп қабылдайды. Бірақ ата-аналар бала-бақшадағы өмірді бақылай отырып, көптеген қиындықтар обьективтілігін түсіне бастайды (ойыншықтардың аздығы, жуыну бөлмесінің тарлығы ), осы кезде ата-ананың педагогқа сын айтпай керісінше көмектесу тілегі пайда болады. Ал бұл қызметтестіктің бірінші белгісі.
Педагог және ата-ана қарым-қатынас формасы мен позитивті тәсілдерін іздестіру керек, олар өз серіктесінің ойлауға өзара әсерін оята білу, бірге уайымдауы керек. Қазіргі білімді педагогтар кейде әңгімелесу барысында ғылыми мәндерді жиі қолданады, ал бұдан түсініспеушілік арақашықтығы басталады.
Бала-бақша және жанұя қызметтестігінің балаға байланысты, оның дамуы туралы айтатындары ортақ. Бұдан әрбір жанұямен бірге өзара әрекеті жұмыстық жекелік формасын қарастырады (жекелік әңгімелесу, кеңес беру). Бірақ ата-ананың көз алдында педогог әрқашан үй тәрбие жоспарында құзыретті болып көрінбейді. Бұл әсіресе жас педогогтарға қатысты. Олардың кәсіби білімі, әлеуметтік тәжірибенің жетіспеушілігін түсініп, оның қызметтегі тиімділігін төмендетеді. Мысалы, педагог анаға қырсық қызымен өзін қалай ұстауға кеңес береді. Берген кеңес педагогика жағынан сауатты, бірақ ана оларды өзінің өмірлік тәжірибесіне елемейді: дүкенге жүр қызым, Лиза балмұздақ алып беруін сұрайды, мен алып бермеймін, ол жылап, аяғын жерге ұрып, мені ұялдырады. Мен қалай үндемей тыныш тұраламын? Онымен қоса ол еденге жатып алады, ал мен үндемей тұрып көндіремін бе? Жоқ, сіз әлі жассыз Ирина Васильевна, сіздің балаларыңыз жоқ, сондықтан білмейміз. Бұл жағдайда, педагог ата-ана өзара әрекеті орындалмайды. Жанұяға әсер етудің тағы бір жолы бар - ол бала арқылы. Егер топтағы өмір қызық, мазмұнда, балаға ыңғайлы болса ол өзінің әсерлерімен үй ішімен бөліседі.
4. Бірқатар уақыт бұрын мектепке дейінгі мекемелердің педагогтары қажетті білімдері мен дағдыларын меңгерген, тәжірибесі жоқ жас жанұяларға көп назар аудару керек деп санады. Мұндай жанұядағы ата-аналар үй шаруашылығына тиімді уақытты дұрыс бөле алмайды немесе жанұядағы дұрыс қарым - қатысты құру баланы тәрбиелеуді тежейді. Жас жанұялар разрядына ата-ананың 30-жастан асуы, үйленгеніне 5 жыл толуы баланы алғаш тәрбиелеуіне жатады.
Қазіргі кезде ерлі-зайыптыларының көбісі 1 баламен шектелетінің айтуымыз керек, оның көпшілігің жастар құрайды. Педагогтың міндеті баланы тәрбиелеуде ата-ананың жауапкершілігін, сәйкесінше білімі мен дағдылары арттыру. Жас ата-аналарға өзінің баласын түсінуге оның жас ерекшелігін ескертуді үйрету қажет.
Жас жанұя педагогтар мен психологтарының қолдауы мен, назар аударуының білікті көмегімен қажет етеді, бірақ олар қазіргі қоғам ауруы емес. Толық емес жанұялар көп көңіл бөлуді талап етеді, балалар мекемелерінде балалар немесе оның жанұяның қажеттігін мүмкіндігінше толық қанағаттандыру, ата-анаға қолдау көрсету әлеуметтік катанлизмдегі түрлі дағдарысты жағдайда көмектесу қажет. Жалғыз басты аналардың диапозоны, ата-аналық көзқарасты әртүрлі, педагог олармен өзара әрекеттістікте икемді тактиканы қолдануы тиіс. Толық емес жанұяда анасы ата-аналық міндетін дұрыс көңіл бөлмейді, барлық тәрбиелеу міндетін бала баршаға жүктейді, педагог көңіл бөлуді және спецификалық әрекет тәсілдерің қолдануды талап етеді. Жағдайы төмен үйдегі балалардың мінез құлқын зерттеу оның эмоционалды жағдайымен анықталады. Баламен әңгімелесуде оның жанұя жағдайлары, мамасымен қатынасы, үй тәрбиесінің әдістері мен құралдары бақыланады. Әдетте бала нашар қаралған, ауа райына сай емес жағымсыз киінген, бірақ онда қымбат заттары мен ойыншықтары бар. Мұндай балалар педагог жағынан мейірімді қатынасты, қамқорлықты, көңіл бөлуді талап етеді. Бала мінез құлықтарының барлық ауытқулары оның толық дамуымен жанұяның қолайсыз жағдайымен байланысты деп қарастырамыз. Сондықтан педагогтың негізгі обьектісінде анасы тұрады: бала ажырасу салдарынан жарақаттанған, келіспеушілік, әкесінің жоқтығын уайымдау, махаббат пен жылулықты қажет ететінің анасының санасына құйып, жүрегіне «жеткізу» керек.
Педагог осындай жағдайларда араша түседі, анаға өз баласын түсінуге, ажырасудан кейінгі уайымдауда көмектеседі. Егер анасының өзгертіп жатса, оның бала тәрбиелеудегі жауапкершілігін жоғарлатса, оған көмектесуге ұмтылса, бұл кезде педагогты шебер деуге болады.
Жалғыз басты анамен қарым қатынаста бала тәрбиелеуде жұбатуға тырысады. Ол тиімді болу үшін педагогқа келесі тактикалар керек болады; жалғыз басты ана өз баласын жақсы тәрбиелеу үшін өз қолдауын көрсету; басқа ата-аналардаң педагокикалық жетістіктеріне көңіл аудару; бала дамуындағы оң өзгерістерді байқау, қуану; баланың әрекетіне, мінез-құлықына баға беруде анасының жаралығының ескеруде, сақ болу қажет.
Жалғыз басты ана өзінің тәуелсізділігін қызметтегі табысын айналасына білдіріп, оның ажырасуына және жалыздығы—оның өмір баянындағы мәнсіз факт екенің білдіреді. Мұндай ананы түрлі мәселелермен жүктеу қажет: оның баласының жеке жанұяның қарым-қатынасы қандай болмасын? Саған әкенің қажеті жоқ, мен сенің әкенсіз өмір сүре алмаймын ба? Балаға ашық және шын әңгімені айтып, оған жағдайды түсінуге үйрету. Балаға әкесінің бейнесін бұзып көрсетуге, ана өзінің беделінде төмендетеді. Бала бақшадағы нақты мәселе – бұл ажырасқан аналардың баласының әкесінің тәрбиелеуге қатысуына қарсылығы, ал әкелер өз баласын жиі болса да көруі үшін бала бақшаға келіп, кездесуіне талап етеді. Мұндай жағдайға әке жағынан атасы мен апасы да түседі. Егер әкесі, апасы, атасы балаға негативі әсер етпесе, онда басқарушының баламен кездесуге қарсыласуға негіз болмайды. Бірақ ананың бұл жағдайға реакциясы және балаға әсері қандай болмақ? Сондықтан алдымен анамен пайда болған мәселе жайында сөйлесу қажет.
5. Баланы бала-бақшаға беру немесе бермеу деген сұрақ кішкентай баласы бар әрбір жанұяда тұрады. Кейбір жанұялар мұны өздері жұмыста болып өздері баланы ешкімге тастайтын адам болмағандықтан істейді. Ал басқа жанұялар қазіргі бала өзімен жасты әуелметтік ортаға өзін ұстауға және мектепке баруын жеңілдетуі үшін береді.
Бала-бақша мекесіне деген жанұя көзқарасы ата-ананың балаға деген уайым, қайғы, денсаулығына деген қамқорлығына шақырады. Бұл уайымдау мен қайғыру заңдылық, себебі бала-бақшаға түсу мектепке дейінгі кезеңдегі баланың күрделі кезеңі және оның психикасы мен денсаулығына түрлі емтихан.
Баланың бала бақшаға түсуі бала үшін күші стрестік қайғырумен байланысты, оларды жалпы жанұя және кәсіби педагогтар көмегімен жеңілдетуге болады. Баланың көңіл-күйіндегі терең өзгерістер себебі, мінез - құлқының өзгерістері күнделікті өмір стреотипінің бұзылуымен сипатталады, себебі бала тұрақты өмір шарттарына дағдыланған.
Үлкен адамдар үшін жағдайдың өзгеруі жаңа адамдармен кездесу - әдетті тірлік. Ал бала мектепке дейінгі оқушы. Оның өмірлік тәжрибесі көп емес және жаңа жағдайларға бейімделуге қиналады уақытша айырылысуда қиын көтереді. Онда үрей сезімі, өзіне сенімсіздік, қорғансыздық, тастап кету сезімдері пайда болады.
Бала бақшада алғашқы кездері балаға барлығы әдеттегідей болмайды, оны жаңа жағдай толғандырады; үлкен бөлме, бейтаныс балалар, бөтен үлкендер педагогтар, медбике, музыка жетекшісі.
Мұндай бала өміріндегі өзгерістер И.П.Павлов айтқандай сақтық реакциясы немесе қарсылықта балалар тұйық, икемді, жылауық, қырсық, қыңыр, тынымсыз болады. Олар жиі үйден шығарда әр түрлі ауруды (ішім ауырып тұр) ойлап, ал бала бақша есігінде қорқыныштан анасының қолын ұстап алады. Бала бақшаға бейімделу кезеңі-бала, жанұя және төп персоналы үшін күрделі кезең.
Ата-аналар бала бақша мекеме шарттарына бала дағдылануына әсер ететін маңызды факторларды білуі керек. Ең бастысы бала бойы.
Бала бақшаға бейімделу кезеңіндегі белгілі қиындықтарды тек ата-анасымен қарым-қатынасына үйренген балаларда болады. Жанұяның басқа адамдармен араласуы, себептері, балаларының бейтаныс адамдармен қарым-қатынасы жасау мүмкіндігін тежейді. Ал бұл балалардың бала бақшалардағы алғашқы күндерінде тәрбиешілігіне негативті қарым-қатынасты оған деген қарым-қатынасты, қамқорлықты қиындатады. Көңілді, қонақжай, ынтымақты балаларда бейімделу кезеңі бірнеше күнге ғана созылады, олар әрекетшіл, көңілді, үлкен және балалармен көп ойнайды.
Ұжымдық балалар өміріне жанұяда тым жоғары ерекшкленетін, өзіндік әрекеті жоқ, ата-аналық «жоқ» дегенді білмейтін балалар қиындықтармен бейімделеді. Бала бақшада сонымен қатар үйдегі дұрыс берілмегенің тәрбие нәтижесінен теріс қылықтар пайда болған балалар (өз тілегіне айқай немесе жылаумен орындату, тербету арқылы ұйықтау немесе соска беру, тамағын кітап оқып беру арқылы жегізу) қиналады. Бейімделу кезіңде бұл әдеттерді жақсы әдетпен алмастыруда балалар стресстік құбылысты басынан өткізеді. Сондықтан педагогтар баланың алғашқы күндерінде баланың бала-бақшадағы теріс қылықтарын «байқамауға, көрмеуге» тырысады.
Баланың бала-бақша өміріне қиындықсыз кіру мүмкіндігіне көмектесудегі жанұя мен ата-ананың жалпы міндеттері.Көптеген жағдайларда ата-ана мен педагог баланың бала-бақшаға келу кезеңіне онша мән бермейді, ал сол түрлі салдарға әкелуі мүмкін.
Баланы бала-бақшаға дайындауда ата-ананың позициясы маңызды. Бұл позицияның қалыптасуына бала-бақша меңгерушісі, психолог, медициналық ұжым және топ тәрбиешісі әсер ету керек. Жекелік байланыста олар топ тәрбиешілері ата-ананың бала-бақшаға деген көзқарасын,не уайымдататын мәселелерді анықтап алу керек. Олардың келесі тактикасы жаңадан келген баланың ата-анасына оның баласына жақсы қаралатының, оған барлық қызметкерлердің көмегімен іске асыратынын,тіпті аспазшыдан меңгерушіге дейін олардың баласына көңіл бөлетінін айтып уайымдамауын сейілту. Ата-ананың көптеген сұрақтары, уайымдары, егерде оларды топтың бөлмесімен, күн тәртібімен тамақтану мерзімімен,ұйымдастырылған ойындармен таныстырса шешіледі. Ал педагогтар өз негізінде ата-анадан баланың әдеттері, ұйықтау ерекшеліктерін сұрастырып алады. Жанұямен алғаш танысуында келесі сұрақтар маңызды:үйде баланы қалай шақырады,қандай кітаптар оқылады,онымен қандай ойындар ойналады,оның сүйікті ойыншықтары бар ма, толық.
Алғашқы баланың бала-бақша күндерінде анасы баласымен топ бөлмесінде қалуына болады, баласымен және де басқа балалармен ойнап оларды серуендеуге шығаруға көмектеседі. Серуеннен кейін анасы баланы үйге алып кетеді. Күн сайын осылайша балның бала бақшадағы күнін ұзартамыз. Бала жаңа тамаққа үйренбей кейбірін жемей қояды. Педагог мұны анасына ескертіп үйде тағы тамақтандыруды айтады. Екінші немесе үшінші аптада бала түскі ұйқыға қалуға болады. Педагог балаға алдын-ала оны төсегі «күтіп» отырғанын айтады. Бала өзінің сүйікті ойыншығымен төсек орнына жатып: Мен әшейін жатамын,бірақ ұйықтаймын», деп шарт қоюы мүмкін, ал педагог бұл шартқа келіседі. Алғашқы түскі ұйқы ең маңызды, сондықтан педагог баланың киімін шешіп, оны өзі жатқызады.
Баланың бала бақшадағы алғашқы күндерінде бала педагогтың мейірімдігін қорғауға дайындығын, көмектесетін сездіруі керек. Бала тәрбиешіге сенімін тез сезсе, онымен байланысқа, өмірдегі өзгерістерге, үймен айырылысуына үйренеді. Ал ата-ананың бала-бақша қызметкерлеріне сыпайы қатынасы баланың олармен тез араласуға көмектеседі.
Бала бақшадағы барлық кезең барысында бала ерікті міне-құлығын қалыптастырады:үлкенің айтқан талабы, ережелері мен норманы сақтау, өзін тәртіпті ұстау,тәрбиесін ұйымдастыру. Ал егер мектеп алдында бала өзін еркін реттей алмаса, оның ерте кездегі жіберілген қателіктері анықталады. Үлкендердің міндеті- балаға өз міндетін, жауапкершілігін, ұқыптылығын үйрету.
Мектептің жоғарғы талаптарымен тек физикалық күшті, денсаулығы жақсы еркін бала ғана орындай алады.
6. Соңғы жылдары мұғалімдер мен ата-аналар баланың мектеп білімінің жағдайына бейімделудің қиыншылықтырын көп айтуда. Осы тек дауысты өкініші емес, шынайы ақиқат. Көрсетілген қиыншылықтар – тек сыртқы жағдай негізінде ғана емес, сонымен бірге, ішкі де, ол мектепке түскелі отырған баланың даму ерекшелігін бейнелейді. Қалайша бала – бақшасындағы оқушылар мен ата-аналар баланы мектепке дайындалумен айналыспайды ма? Ия, дайындайды, бірақ онда екпінді дұрыс қоймағаны. Негізгі зейін мидың дамуына, оқуға, есептеуге,кішігірім жазуға тұрақталады. Көбінесе, ата-аналар тәжірбиесі төмен оқушыларын кездестіреді, соның салдарынан мектепте баланы қайта оқытуға мәжбүр.
Оқушының пайымдауынша, бірінші сынып баласына жаңа нәрсені үйрету қиынға соқпайды, ал оның зейінін бүкіл сабақ уақыт бойы ұстап тұру оңай емес, неге олай болады? Балада озбырлықты тәртіп формасы әлі толық дамымаған, ол өз зейінін басқара алмайды. Мұндай жағдайда оқыту және оқуда өте қиын. Мектептегі оқыту құрылған озбырлықты қажет етеді. Бала сабақта тыныш отырып тыңдау керек және айтылған нәрсені еске сақтау қажет.
Тәртіп озбырлығы мектеп алды кезең бойы дамиды, әртүрлі бала өмірлік кезеңде: ересектер талаптарын орындауда, ережелерді сақтауда және тәртіп заңында тәртіпті ұйымдастыруда. Егер бала мектеп табалдырығында өз тәртібін, әрекетін реттей алмаса, онда ерте тәрбиелеуде біраз қателіктің болғанын көрсетеді. Мүмкін, баланы шектен тыс қамқорлыққа алған немесе қажетінше назар аударылмаған. Мұндай бала қай кезде болса да, өзін басқара алмайды және өз тәртібіне ие бола алмайды. Егер бала қандай да бір затқа қызықса, онда ол зейін мен шыдамдылықты көрсетуі мүмкін. Осы қасиеттерді тек ата - анамен деген қатынаста ғана үйрене алады. Ересектің тапсырмасы – ол баланың сабаққа деген қызығушылығын қоштап, оның аяқталуына жете білуі. Тағы бір бастысы, күнделікті өмірде баланы оқытуды аяғына жеткізіп, орындалуына дейін. Мысалы: ойыншықтарды жинау, ұқыпты бөлшектеу және орнына жинақтау, өз аяқ – киімдерін реттеу. Ересектер тапсырмасы – балаларды өз міндеттерін ұқыпты, жауапты етіп орындауына үйрету. Жиі ойын ережелеріне жүгіну керек. Леонтьевтің айтуынша, ойын ережелерін игерген адам - өз тәртібін де игере алады дегені. Осы ойындарда жеңісіне жетуге, күшін, жігеріне жетуге, сонымен бірге жеңілуге де үйрету. Осылай: шыдамдылық, зейінді тұрақтандыру басқа заттарға көңіл аудармау қалыптасады.
Қазіргі мектеп өмірінің жоғарғы талаптарына тек физикалық жағынан мығым, шыңдалған, шыдамды бала ғана шыдайды. Баланың көру, есту жағдайының әсері тиеді. Баланың мектепке физикалық жағынан дайындығын оның дүниеге келмей тұрып ойлану керек.
Көбінесе ата – аналар баланың мектепке оқу ынтасын ынталандыру қажетілігін ойламайды. Әрине баланың өзі шынайы өскенін сезіне білу қажет. Бұл оның мектепке дайындық, жұмыс істеу орын позициясын мығымдайды.
Тұлғаның дамуына тану мінезі өте маңызді, бұл туралы ата – аналар іске асуына қамжынуы керек. Көп жағдайда бірінші сынып оқушыларында оқу ынтасы болмайды. Бұл ата – ана әдісінің дұрыс еместігін. Баланы алдын ала оқуының қиын деп үркіту себебі. Балаға мектепте оқу оңай іс емес, бірақ еңбектенсең қиыншылықтарды жеңуге болады - деп айту керек. Бірақ көп білген және істеген қандай жақсы!
Ата – аналар мынаны естен шығармау керек: оқып,жазып,санау ол ең бастысы емес. Басты тапсырыс мынада, балаға оқуға деген бүкіл жағдай жасау, бүкіл оқу процесі бойынша. Осындай өмір, баланы адам мәдениетінің әртүрлі аймақтарына қатыстырып, болашақ бірінші сынып оқушысына қажетті мектеп білім мен істей алу негізінде керекті қасиет пен құрылымдық құрылуына жағдай жасайды.