Тапсырма
1. Балаларда жыныстық дамудың ұқсастығында сюжетті-рөлдік ойындардың жүзеге асыру талдаңыз.
2. С.А. Козловой «Мен -адам» бағдарламасын оқыңыз (Теория и методика ознакомления дошкольников с социальной действительностью: Учебное пособие для студентов средних педагогических заведений. - М.,1998) және балаларда жанұя туралы түсініктің қалыптастыру бойынша педагогтар үшін нұсқауды қалыптастыру.
3. Тәрбиелеу механизмдері туралы материалдарды қайталыңыз (глава 4). Осы механизмдер арқылы балаларда жыныстық тәрбие бағыттарын қарастырыңыз.
4. Психология курсынан бала және қыз баланың өзіне тән психологиялық ерекшеліктерін еске түсіріңіз, және бала мен қыз баланы үйде тәрбиелеу үшін нұсқау құрастырыңыз.
5. Жанұяда баланың күнделікті өмірінде кездесетін, бесік жыры, тақпақ, өлеңдерді таңдаңыз, оның ойыны, оның даму жетістіктері (мысалы алғашқы қадамы). Оларды мұқият оқып шығыңыз.
6. Үлкен мектепке дейінгі жастағы балаларға мына тақырыптар бойынша сабақ конспектісін құрастырыңыз: «Жанұя күші-оның жақындары», «Жанұя қалай демалады», «Жанұядағы маман».
Практикалық сабақ №13
Тақырыбы: Жанұядағы педагог
Мақсаты: Жанұядағы педагогтың ролі мен манызы туралы мәлімет беру
Жоспары:
1.Жанұядағы педагог
2.Әлеуметтік ұстаз – жанұялық үлгі.
1. Жанұядағы педагог.
Кәсіби педагог күшіне негізделе отырып үиде тәрбиелеу ойын тудырған фактор ол халықтың көп бөлігі әсіресе қалталылардыңжалпы қоғамдық тәрбие жүйесіне деген оң көз қарасы болып табылды. Көптеген жанұя жалпы білім беретін мекемелерден бас тартады, олардың пікірінше мұндай мекемелерде балалар ауруының көрсеткіштерінің жоғары болуында деп есептейді. Басқа ата аналар балаларына сапалы білім бергісі келеді. Қазіргі таңда көптеген балалар жеке даму мен оқытуды қажет етеді: қиын бейімделетін, іс-әрекетінің баяулығы т.б.Арнайы оқыту мен дамытудың негізгі ерекшелігін дарынды балалар, ұзақ мерзімді ауруға шалдыққан балалар, және мүмкіндігі шектеулі балалар қажет етеді. Осыдан келе жанұялардың басым бөлігі дәстүрлі білім беруден бас тартып, өз балаларына альтернативті білім беру- тәрбиелеу жүйелерін іздестіреді. Жанұяда білім алу немесе мектепте білім алуды ата-ана мен мектептің келісімі бойынша таңдауға болады. Әрине әрбір отбасының мұндайға жағдайыкелмейді.Үйде оқытатын мұғалімнің жұмысына ,кәсіптік деңгейіне, жеке сапаларына қойылатын өзіндік талаптар бар. Жанұяға ену, ішкі әлемін бұзбау, сенімге кіріп бала жүрегіне жол табу керек. Бұл мұғалімнің психологиялық дайындығына байланысты,және жеке қасиеттеріне байланысты: мейірімділік, ұстамдылық,тәрбиелілік.Жанұядағы педагог түрлі жастағы баларға көп профильді білім беруге дайын болуы керек. Мееектепке дейінгі жастағы балалармен жұмыс мектепке дайындықпен, қандайда бір білім саласының тереңдетілген сабақтарымен қортындыланады. Тереңдетілген білім беру жұмыс мазмұнына әдетте ата-аналар тапсырыс береді, және соған сәйкес дайындығы бар педагогты шақыртады. Қазіргі уақытта көптеген ата-аналар өз балаларының шет тілі білімін, сурет салу, фортепьянода ойнау, ән айтуға т.б қалайды. Баланы шақырылған педагог арқылы жанұяда тәрбиелеу білім беру мекмелерінен автономды түрде жүргізілуі мүмкін ( бала бақша, мектеп, өнер мектебі т.б ) Бірақ жанұя педагогының басты міндеті ол баланың ата-анасына баланың үнемі басқа балалармен қарым қатынасының қажеттігі туралы ескеру қажет, себебі балада кедей немесе тежелген әлеуметтік тәжірибе қалыптасады. Сондықтан мақсатты түрде үй тәрбиесін спорт секцияларымен, шығармашылық студиялар, кружоктармен біріктіру керек. Сол кезде жанұя педагогының қызметіне Қосымша білім беру мекемелерінің педагогтарымен қарым қатынасы кіреді.
Бірақ жанұя педагогының беделі осы уақытқа дейін анықталмағандығын, іс әрекетінің нормативті-құқықтық базасының жоқтығынан маман әлеуметтік тұрғыда қорғалмаған болып табылады. Соңғы жылдары гувернерлік қызмет көрсету жүйесінің құрылуы туралы ұсыныстар берілуде, бірақ мұның жүзеге асырылуы екі талай, себебі ол мемлекеттік қолдаумен материалды көмекті талап етеді.
2. Әлеуметтік ұстаз – жанұялық үлгі. Бұл еліміздегі салыстырмалы жас мамандық 1991 жылы енгізілген. Жанұялы әлеуметтік ұстаз жан ұядағы баланың әлеуметтік- пидогогикалық қорғанышын қамсыздандыру, әке-шешенің писхолого-педогогикалық мәдениетін жоғарылату. «Әлеуметтік жұмыс» ұғымы бүгінде барлық әлемде қолданылуда және адамдардың бір-бірімен адамгершілік қарым-қатынасын білдіреді, сонымен қатар шаралардың жүйесін қоғамның адамдарды қамтамасыз етуіне бағыттандырылған. Тауратты уақыт кезінде қайырымдылық сияқты тағы да сондай ру пайда болды, адамның діни міндеті сияқты және қызметтердің адамгершілікке мұқтаж болу жүйесі сияқты.
Ұзақ уақыт бойында әлеуметтік , жарым- жарты әлеуметтік көмек және балалардың қорғанышы және жанұяны әртүрлі жолдар арқылы алды. Себебі қоғам, тарих құрылып, қоғамның күштілерге емес, әлсіздерге адамгершілік көңіл бөлуі анықталды.
Ерекше рөл діни мекемелерде ойналды, олар қамтамасыз етілген жанұяларға көмектесті, бейшара, кедей адамдарға ас ішетін орындар ашты, сонымен қатар бала- бақша ашты. Көптеген халықтардың дәстүрлерінде әлсіздерге етжеңді және тілектес көңіл болды, сонымен қатар бақытсыздарға және ауруға ұшырағандарға. Дәл осылай орыс халықтарында қайырымдылық: риясыздық ғасырлар бойы айтылумен ғана емес әлсіздерге көмек көрсету жолымен тазалануда . сондықтан олар өздерінің мейірбан әрекеттерін айтуға тыйым салынған.
Классикалық педагогока – баланы қорғауға ұмтылу және оларға өмірге бекуге көмектесу. Ойшыл ұстаздар және әртүрлі қоғам қайраткерлері, Пестолоций мен Сухомлинскийдің уақыт аралықтарында бала шілігі үшін сөбен де, іспен де қамқорлық жасады, тәрбиеші тәрбиелеуде жанұяға интеграциялық көмек ұсынды, қоғам күштерінің , халық мәдениеттілігінің деңгейі жоғарлауда. Бұл бағытта Дистервек 19 ғ. Ортасында «әлеуметтік педагогика » деп атаған. Бірақ тек қана жүз жылдықта әлеуметтік жұмыс мамандықпен талап ететін арнайы дайындаумен ұнаған. Біздің ел үшін 20ғ. Таныс экономикалық-әлеуметік координаларына көңіл бөлуде. Сондай күйзелістер қоғам үшін өте күрделі. Соңғы 10 жылда жанұлардың, балалардың жағдайлары қиындап кетті, шешімдер олардың проблеммаларын қамтамасыз ете алмады. Жанұя және жанұялық тәрбие ауыр экономикалық байланысты сезінуде , жанұялардың табыс деңгейін күшейтулері аналық , баламалық жанұя иесінің өсуі, мінез-құлық нормаларының өзгеруі. Жанұялық және әлеуметтік жетіспеушілік балалармен қатал қарым-қатынаста болуын өсіруде, көбінесе үәден қашуға мәжбүрлеуде. Осындай және басқа да проблемалармен жанұя жеке орындай алмайды , оларға кәсіпшілік көмек, ең бірінші психологтардың көмегі, педагогтардың ; юристер мен дәрігерлердің көмегі керек . демек, әлеуметтік жұмыс жас-өспірім балалармен, қазіргі уақытта педагогикалық және мінез-құлықты алып жүру керек. Мұндай жағдайда жанұялық үлгіде әлеуметтік – педагогикалық мамандар қажет.
Сонымен әлеуметтік маман - тәрбиешілердің жанұя үлгісі болып табылады, адамның өз әрекеттестестігінің рөлін ойнаушы , әке-шешелердің жоғарлатуға жағдай жасаушы және балалар мен жанұяларға әлеуметтік педагогикалық қорғанышын қамтамасыздандыру. Оның мақсаты- адам аралық айқын жлдарды жөндеу және оның жанұясымен , бір жағынан қоғаммен , әлеуметтік ортамен және басқалармен де.
Жанұлы әлеуметтік ұстаз- жанұяға және балаларға көмек беру орталығында жұмыс істейді. Жеке мекемелерде жанұяға және балаларға жеке көмек беру 1993 ж. бастап қалыптасты. Балаларға арналған шапшаң көмек , олардың өмірі үшін зиян және даму жағдайының . оларға әлеуметтік паналар көмек орталықтары ашылды, ата-ананың қамқорынсыз қалған балаларға әлеуметтік реабиалитациялық орталықтар ашылды. Бұл барлық уақытша мекемелер, балалардың бір жанұяға араласуына дейін , мекеме , мектеп- интернаттарына әлеуметтік медбике дайындықтары құрылды.
Ал осындай әлеуметтік қызметтерді ең алдымен жанұя орын алды «емдеуде » мұқтаж болғандар жанұяны «тәуекел топтары,» осындай және де басқа көрсеткіштерде бастан өткізген күй-жағдай. Бұлар мүгедектер жанұясы , көп балалы ; толықсу аналық , кедейлер жанұясы ерекше назар мынадай жанұяларға аударылады, ата-аналары туу өмір салтымен жүргізіледі, жұмыс істемейтін жанұяға; сонымен қатар тәуекел факторлы жанұяға , салмақ салынған тұқым қуалаушылық, ауыр аурумен ауыратын жанұяларға . жанұялық , әлеуметтік ұстаздарға балалар үйінің бітірушілері, және мектеп интернаттары, әке-шешесінің қмқорынсыз қалған балалар , көп балалы аналар, сонымен қатар дағдарыстағы жанұялар уақыт ұзақ жұмыссыздар, әйелдер және балалар , сәтсізх оқиғалар, таяу адам өлімі жатады .
Әлеуметтік жанұя ұстаз мақсатына « диагноз» қою керек болады , жанұяның өмір жағдайы, тәрбиеге арналған мүмкіншіліктер , қандай көмек көрсету қажет. Бұл үшін жастардың және есецген адамдардың ерекшеліктері әлеуметтік-жанұяның тұрмыс шарттары, оқытылады. Негізінде «диагноздың» мақсатына бағытталған жанұялы ұстаз балалардың мінез құлығына ықпал жасауын қамсыздандырады. Ересектерге әсер етуін маман олардың жауапты ата-ана болуына тәрбиелейді, жанұлы тұрмыс жөндеуінде мектепке деген мекемемен, мектеппен байланысын тәрбиелейді. Мамандар мынадай жағдайды өздері жалғыз орындай алмайды. Олар барлық күшін жұмылдыру керек, білім беру мекемелері емханамен, бұқаралық хабар құралдарымен , еңбекті ұжымдармен.Жаұялы әлеуметтік ұстаз жұмыстары әртүлі: балалардың тәрбиелеуіндегі жетіспеушіліктер , оларды күту және аурулар жанұядағы.
Жанұялық ұстаздың маңызды және сыпайы қызметтері, психотерапиялық мағына алушы, көңіл бөлу жаұяның өзіндік қарым-қатынысы. Жанұяның проблемалары және ұрыс керістері тұрмыс жағдайына байланысты көтеріледі, материялдық қиындықтардан, адамдардың мінез-құлық ерекшеліктерімен, жаман әдеттер мен құмарлықтан. әсерлі көмек тек қана жанұялы ұстаз ғана көрсете алады, негізгі конфликтарға ие болу үшін.
Жанұялы әлеуметтік ұстаздың жұмыстарының бірі ұстаздар дайындығы , мақсаты ата-ананың мәдениетін жоғарылату, өз балаларын түсінуге де деген тілектері оянуда. Кеңес жүргізу кезінде жас маман ересек адамдармен контакт орнатуға ұмтылады, жаұялы себептің ұғынуына көмектеседі, тәрбиедегі мінез-құлық қасиеттерін түзетіеді.
Жанұямен жұмыс кезінде адамгершіліксіз өмір салты жүргізіледі, балаларды соған қарай тартады., көбірек «қатал» әрекеттер жасалынады, көбінесе мұндай жанұяларға мынадай мінездемелер береді: тұрмыс жағдайының төмендегі, қанағатсыздандыратын тамақ, айналадағы жақын адамдардың маскүнемдігі, адамгершіліксіз өмір салты; жанжалдар және төбелестер; туған ауру туысқандармен бірге тұру өте қиын. Әсіресе мұндай жанұяларда мына проблемелар бойынша балалармен қатынас жасыу қажет (физикалық нәпсі, қызу зорлық-зомбылық). Мұндай жанұядағы балаларға ата- анасының махаббаты оларды жалықтырмайды, ұйымшыл (балалар бақшасына, мектепке) қатыспайды, бұл олардың үйден кетуіне әкеліп соғады.
Оларға соншалықты тәрбиелеудің қажеті жоқ, мұндай өлшемдердіе жанұялы әлеуметтік ұстаз алға шығады. әлеуметтік ұстаз жанұялардың құрылуына көмектеседі, яғни ата- аналардың өздерінің балаларымен дұрыс қарым-қатынасты болуына көмек береді. Олар өз баласының қауіпті өмір сүруіне ; зорлық-замбылыққа ұшырауына әкеліп соғады. Мұндай жағдайда жоғары сот органдары өздерінің «ата-ана» деген құқығынан айырады. Олардың орнына педагогикалық ұстаз жауап береді. Сот шешімі ата-ананың балаға деген құқығын жарты жылға шектейді. Мұндай уақыт ішінде олардың жұмысын педагогикалық ұстаз жүргізеді және баланы қайтаруға арналған шарттарды жасайды. Егер бұл сәтті болса, онда жанұя биологиялық орта дамуына арналады. Қарсы келген жағдайды сот қайта шешім қабылдап, әке-шешесінің құқығынан айырылады және бала өзінің жанұясын жоғалтады. Жанұялы ұстаз әрбір жанұяға өзіндік өмір сүруіне көмектеседі, жанұялы кәсіпкерлік дамуда және әлеуметтік өзара жәрдемге көмектеседі. Адамдарға өздерінің проблемасын шешуге көмектеседі, әлеуметтік қызметтер жанұяларға мүмкіндікте береді, жанұяның ересек адамына айналысатын жаңа үлгілі ұсыныс жасайды, қандай да болмасын оқуларға бағыттар беріледі. Бұл әсіресе мүгедек адамдармен, көп балалы аналарға маңызды. Жанұялы ұстаздардың жұмысы – жанұядағы үлкен адамына өз жолын таңдауға көмек беру, жанұяны ұстап тұруға деген міндеттерін- тілегін және балалардың тәрбиесіне деген тұрмыс шарттарын жасауға көмек береді.
Әлеуметтік жанұя ұстазының тағы бір сферасы мектеп, бала –бақшаны қамқорлыққа алу, жанұялы ұстаз тәрбиешілерге, мұғалімдерге өздерінің асырындыларын түсінуге көмек береді әсіресе «қиын тәрбиешілерге», оларға мінездерін жете ұғынуға, оларға жақсы көзбен және көңілмен қарауға көмектеседі. Жанұялы педагогикалық ұстаздың оларға көмегі және қамқарлығы жанұялы тәрбиенің жетіспеушілігіне көмек береді.
Әлеуметтік ұстаздың орталық шеңберінде және әлеуметтік тұрмыс салтқа , еңбек және демалысқа, аудандардың сәулеттендіруге, үлкендермен жұмыс істеуге және жас жанұяға қамқор жасайды. Әлеуметтік жанұялы ұстаздың басқа адамдар ара- қатынасы; түсінушілікке жол және көмектесуге ұмтылуда.
Көптеген әлеуметтік ұстазға шыдам, мәдени қатынас, психологиялық мадақтаулар, сенушілік қажет. Ұстаз қоршаған ортаға көңіл беру, әрбір адамды бірегейлік етіп қабылдау, олардың құқықтарын және мүмкіншіліктерін талқылау қажет.