5.Операциондық тәуекел және оны басқару

Операциондық тәуекел – қызметкерлер тарапынан болатын ішкі процестерді жүргізу барысында жіберілген кемшіліктер мен қателіктер, ақпараттық жүйемен дұрыс жұмыс істемеу, сондай-ақ сыртқы оқиға салдары нәтижесінде п/б шығын- қатер. О.т. п/б себептері бәрі адам-ң қызмет-мен б/ты. Мыс-лы, тікелей ж/е жанама зияндар банк қызм-ң ішкі тәртіпті, рәсімдерді сақтамаудан, басқару шешім-ден кеткен қателіктерден , ұрлықтардан, лауазымды асыра пайд-дан біліктіл-ң төмендігінен б/ды.

О.т п.б себептерінің бәрі адамның қызметімен байл, мысалы тәкелей және жанама зияндар банк қызметкерлерінің ішкі тәртіпті және басқару рәсімдерді сақтамудан, басқару шешімдерінде кеткен қателіктерден ұрлықтардан, лауазымын асыра пайдаланудан, кадрлар біліктілігінің төмендігінен болады. О.т болуының негізгі мақсаты: банкте п.б мүмкін келеңсіздіктердің шығындардың салдарынан алдын алу және бизнес прцестерді бақылауды нығайту б.т

Банктерде опер.тәуекеді басқаратын тәуелсіз болу қажет. О.т бөлімі келесілерге жауап береді: банк аумағындағы жекелген операцияларының кодталуына және о.т ді бақылауға; аталған банктің о.т бағалау әдістерін жасауға және оны іске асыруға; о.т б:ша есеп беру жүйесін жасауға және іске асыруға; о.т айқындау, бағалау, бақылау стратегиясын жасауға жауап береді. О.т басқару жүйесі: тәуекеді анықтау, бағалау, мониторинг, бақылау сондай ақ о.т салдарынан азайтуға байл. Шараларды жасау және қолдану тәсілдері жатады.

6. Операциондық тәуекел классификациясы

Операциондық тәуекел – қызметкерлер тарапынан болатын ішкі процестерді жүргізу барысында жіберілген кемшіліктер мен қателіктер, ақпараттық жүйемен дұрыс жұмыс істемеу, сондай-ақ сыртқы оқиға салдары нәтижесінде п/б шығын- қатер. О.т. п/б себептері бәрі адам-ң қызмет-мен б/ты. Мыс-лы, тікелей ж/е жанама зияндар банк қызм-ң ішкі тәртіпті, рәсімдерді сақтамаудан, басқару шешім-ден кеткен қателіктерден , ұрлықтардан, лауазымды асыра пайд-дан біліктіл-ң төмендігінен б/ды.

О.т пайда болу жолдарының критериилері негізінде былай жіктеледі. 1.Басқару сапасына қарай: Шешім қабылдауда қателіктер, керек мәліметтер жетіспеуі, ескерту сигналына назар аудармау, персоналдың квалификация деңгейінің төмендігі. 2. Тәуекел жүйесіне байланысты: ескі техникаларды қолдану, жүйелердің төменгі нәтижесі, жүйеге деген сенімділіктің жеткіліксіздігі, жүйенің біркелкілігі. 3. Адам факторына байл.: алдау, кадрлардың жетіспеушілігі, персоналдың біліктілік деңгейінің төмендігі. 4. Процестерге байл: бағалы қағаздарды бағалау, ақша аудару, жеткізу тәуекелі, контрагенттік тәуекел. 5. Форс мажорлық жағдайлар: су тасқыны, жер сілкінісі, көтеріліс, соғыс, жабдықтаушылармен келіспеушілік.

7. Банктік тәуекел түсінігі, мәні, катнгориялары

Жалпы тәуекелдің тұжырымдамасы адамзатқа ежелден-ақ таныс. Өйткені тәуекел біздің өміріміздің ажырамас бөлігі болып келеді. Тәуекел деп оқиғаның болу немесе болмау мүмкіндігін жүз пайыздық нақтылықпен болжай алмауын айтамыз. Кез келген адам тәуекел деңгейін төмендетуге тырысады. Өйткені жағымсыз оқиғаның болу жағдайында тәуекелге ұшыраған адам міндетті түрде шығын шегеді. Тәуекел деңгейін төмендету мақсатында біз екі немесе одан да көп баламалардың бар болуын қалаймыз. Яғни, таңдау құқығына ие болғымыз келеді. Тәуекел деңгейі мен табыстылық деңгейі өзара пропорционал болып келеді. Яғни, тәуекел деңгейі неғұрлым жоғары болса, табыстылық деңгейі де соғұрлым жоғары болады. Керісінше тәуекел деңгейі төмен болса, табыс та төмен болады. Сондықтан кез келген кәсіпорын табыс пен тәуекел деңгейлерінің арасынан ең тиімді немесе альтернативті ара-қатынасты таңдайды.

Бүгінгі таңдағы нарықтық экономикада жағдайында банк саласында бактер әртүрлі банктік операцияларды жүзеге асыру барысында мойнына алатын кедергілерді дұрыс бағалай білудің маңызы зор.

Тәуекелділік кез келген банктік операцияларда болады.Олардың ауқымы әртүрлі. Сондықтан да банк қызметтерде тәуекелдің мүлде болмауының маңызды емес, оны ең аз шамадағы деңгейіне жеткізу, кеміту маңызды. Сондықтан, кез келген банк өзінің қаражаттарын табысы жоғары және тәуекел деңгейі төмен іс-әрекеттерде жұмсауға тырысады.

Банктік тәуекелдер деп – несие мекеменің жүзеге асыратын, банк операциясының ерекшелігімен туындайтын шығын қатері, яғни банк өз ресурстың, табыстың бір бөлігінен айырылып қалу қаупін немесе қаржылық операцяларды жүзеге асыру барысында қосымша шығын шығару қаупін айтамыз.

Тәуекел банктің берілген несиелері бойынша төлемсіздік туындаған жағдайда, ресурстық базасы жеткіліксіз болғанда жалпы міндеттемелері бойынша жауап беру мүмкіндігі азайғанда пайдасынан айырылып қалу ықтималдылығын белгілейді.

Банктік тәуекел категориясы экономикалық теорияның тану обьектісі ретінде әртүрлі бағыттағы нәтижелер мен ақпараттардың анықталмағандығы және оссиметриялылығымен тығыз байланысты.

Банк қызметі залалсыз болуы үшін шығын, ысырап, залал сенімді категорияларға бағдарланып, оларды қолдану керек.

-Ысырап - банк қызметіне тән, тәуекелділікті сипаттайтын қорытындылаушы көрсеткіш тұрғысынан банк пайдасының болжанбаған кемуі ретінде ұғынылады.

Бұл көрсеткіш өзіне шығын мен залалды ұштастырады. Сол себепті де, қатердің деңгейін басқа көрсеткіштерге қарағанда анық сипаттай алады.

Қатер мен Ысырап ұғымы бір бірімен өзара байланысты. Осыған қарай қатерді ысырап категорияларын пайдалана отырып сандық тұрғыдан сипаттауға болады. Бұл тәсілдеме тәуекел теориясын дамытудың базасы болып табылады.

-Шығын- банк өз қызметінде белгілі бір шығындар жұмсайды. Оларға: салымға төленетін пайыздар, өзге де қаржы институттарынан алынған кредит ресурстары үшін төлем, есеп айырысу операцияларымен, бағалы қағаздармен байланысты шығын ,жұмыскерлерге, қызметкерлерге, үй-ғимаратқа кететін шығындар жатады.

-Табысты ала алмауда немесе белгіленген шығыннан да көп шығын шығару жағдайы залал деп аталады. Залал алдағы кезеңнің операцияларының жеткілікті дәрежеде таңдалмаған кезде, жарамсыздыққа ұрынған жағдайда және хал-ақуалды болжауға келмейтін жағдайда болады.