Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
DUZALISh_OLAN_KITAB_Dag_mekhanikasy.doc
Скачиваний:
2
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
4 Мб
Скачать
☆

§ 6.2. Минералларын деформасийа олунма хцсусиййятляри вя механики хассяляринин эюстяриъиляри

Минералларын даьылма характери щям пластик, щям дя кювряк ола биляр. Кювряк даьылма щалында нцмунялярин сыхылмада мющкямлийи щямишя дартылмадакына нисбятян бюйцк олур.

Деформасийа олунманын характериня вя механики хасся эюстяриъиляриня, кристал гяфясляря дахил олан гарышыглар чох бюйцк тясир едирляр. Мясялян НаЪл гяфясиня азъа Ъа гарышыьы ахма щяддини бир нечя дяфя артырыр.

Бцтцн минералларда анизотроплуг хассяси юзцнц даща габарыг эюстярир. Анизотропийа тяк механики хассялярин эюстяриъиляринин мцхтялиф истигамятлярдя мцхтялиф олмасы иля дейил, щямдя даьылманын характеринин мцхтялиф истигамятдя мцхтялиф олмасы иля юзцнц бирузя верир. Беля ки, кристал бир истигамятдя кювряк даьылдыьы щалда диэяр истигамятдя пластик даьылыр.

Минерал

Йунг модулу

МПа

Сцрцшмя модулу МПа

Сыхылма модулу

МПа

Пуассон ямсалы

Ортоклаз

6,2

2,4

5,1

0,29

Нефелин

7,6

3,0

5,0

0,24

Калсит

8,2

3,2

7,1

0,28

Кварс

9,4

4,3

3,6

0,08

Авгит

14,1

5,7

9,2

0,24

Оливин

21,3

8,5

12,9

0,24

Минералларын механики хассяляринин эюстяриъиляринин тяхмини гиймятляндирилмяси мцхтялиф кристаллографик истигамятлярдяки гиймятлярин орталашдырылмасы йолу иля апарылыр.

Бязи сухурдаьыдан минералларын еластики эюстяриъиляринин орталашдырылмыш эюстяриъиляри 6.1 ъядвялиндя верилмишдир [15].

Минералларын пластики деформасийа олунма механизми щям кристал гяфясдяки ялагяляринин структуру вя типиндян, щям дя эярэинлик вязиййятинин нювцндян вя деформасийа олунма истигамятиндян асылы олур.

Яэяр пластик деформасийалар сцрцшмянин щесабынадырса, кристалларын сынаьы вахты сцрцшмянин изляри эюрцнцр. Сцрцшмянин мцстявиси вя истигамяти тясир едян гцввялярин истигамятиндян асылы олмайыб сцрцшмяйя мцгавимятин ян кичик олдуьу истигамят цзря эедир.

Я

Шякил 22

эяр сцрцшмя мцстявиси кристала тясир едян гцввянин истигамятиня нязярян ялверишли дейился, хариъи гцввялярин артмасы бюйцк еластики енержинин йыьылмасына эятириб чыхарыр вя бир сыра кристалларда бу гяфясин йени вязиййятя сычрамасына эятириб чыхарыр. Нятиъядя механики охшарлыг йараныр. Кристалын охшар щиссяси илкин кристалын щяр щансы охшарлыг мцстявиси адланан мцстявийя нязярян гурьу якси олур [13] (шякил 22).

§ 6.3. Даь сухурларынын еластики хассяляринин эюстяриъиляри

Цмуми щалда даь сухурлары еластики ъисим моделиня уйьун эялмир. Мясялян эярэинликлярин деформасийалардан асылылыьыны йцклянмянин сцряти тясир едир.

Минераллар вя бязи, даь сухурлары цчцн йцкцн йердяйишмядян асылылыьы хяттидир вя Щук гануну юдянир. Бу щалда еластиклик модулу (6.3) дцстуру иля щесабланыр. Гейри-хятти асылылыг щалында йцк-йердяйишмя диаграмыны йцкя эюря ейни аддымлара бюлцрляр, щяр бир аддым цчцн (6.3) дцстурунун кюмяйи иля модулун гиймятини тапырлар вя

(6.12)

дцстурунун кюмяйи иля модулун орта гиймятини тапырлар.

Ашаьыда мцхтялиф сухурларын бирохлу сыхылмадакы Йунг модулларыны ( МПа) эюстяряк [13].

Эилли

1,5-2,5

Доломит

2,1-16,5

Гумсал

3,3-7,8

Гранит

<6,0

Gilli-гумсал

1,3-3,5

Bozalt

9,7

Мярмяр

3,9-9,2

Кварс

7,5-10,0

Експериментляр эюстярир ки, сыхылмадакы , яйилмядяки я вя дартылмадакы Йунг модуллары арасында ашаьыдакы ялагя вар

я

Яйилмядяки Йунг модулу дартылмадакындан 1,1-1,3 дяфя бюйцкдцр вя сыхылмадакынын 0,25-0,35 щиссясини тяшкил едир.

Сухурларын Йунг модулу онлары ямяля эятирян минераллардан, онларын мясамялилийиндян, тябягявари гурулуша малик олмасындан вя с. асылыдыр.

Бцтцн диэяр шяртляр ейни олдугда сухурларын нямлилийи артдыгъа Йунг модулу кичилир. Мясялян эилли сухурларын нямлилийи 3-14% артдыгда Йунг модулу 716-314 МПа азалыр. Нямлилик 14-23% артарса Йунг модулу 314-29 МПа азалыр.

Ашаьыда мцхтялиф сухурлар цчцн Пуассон ямсалларынын гиймятляри эюстярилмишдир [13].

Пластик эилляр

0,38-0,45

Даш дуз

0,44

Эилляр

0,25-0,35

Гумсал

0,30-0,35

Gilli сухурлар

0,10-0,20

Гранит

0,28-0,22

Ящянэ

0,28-0,3

Пуассон ямсалына да Йунг модулуна тясир едян факторлар тясир едир. Сухур ня гядяр дяринликдя оларса бир о гядяр сых олур, йашы чох олур вя Пуассон ямсалы кичик олур. Яэяр Йунг модулу вя Пуассон ямсалы мялум оларса,

дцстурунун кюмяйи иля сцрцшмя модулуну щесабламаг олур. Лакин даь сухурлары цчцн эярэинлик вя деформасийалар арасындакы асылылыгларын гейри-хятти олмасындан вя иля арасында фяргин бюйцк олмасындан нин гиймятляндирилмяси чох тягриби олур. Она эюря дя ни бурулма вя йа кясилмя сынагларындан тапмаг даща мягсядяуйьундур.

Йухарыда гейд етдийимиз кими сухурларын Йунг модулу вя Пуассон ямсалы онларын йцклянмя сцрятиндян чох асылыдыр. Динамик еластики характеристикалары тяйин етмяйин ян эениш йайылмыш цсулу узунуна вя ениня йайылан дальаларын сцрятляринин юлчцлмясиня ясасланыр. Узунуна вя ениня йайылма сцрятляри мялум олдугда динамик Пуассон ямсалыны вя Йунг модлуну

(6.13)

(6.14)

дцстурлары иля щесаблайырлар.

Сцрцшмядя деформасийанын динамик модулу билаваситя ениня дальаларын сцряти иля тяйин олунур

(6.15)

Ашаьыдакы ъядвялдя бязи даь сухурларынын статик вя динамик еластики характеристикалары эюстярилмишдир [13].

Ъядвял 6.2

Даь сухуру

МПа

МПа

Ангидрит

162

0,27

594

3,66

Ящянэ

133

0,34

472

3,52

Доломит

263

0,31

800

3,04

6.2 ъядвялиндян эюрцндцйц кими динамик Йунг модулу статик Йунг модулундан бир нечя дяфя йцксякдир. Бу ону эюстярир ки, даь сухурларынын рийази модели еластики ъисим моделиндян чох мцряккябдир. Практики мясялялярин щяллиндя еластики моделдян истифадя едиляркян щюкмян йцклянмя сцрятинин еластики характеристикалара тясирини нязяря алмаг лазымдыр.

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]