Цаһан Сарин авъяс

Цаһан Сарин байр сәәхн авъяста. Өрк болһн байрин өмн өдр гертән күңшү һарһна. Олн зүсн янзта боорцг кенә. Боорцгудт эдлҗ йовсн юмна янзс орулна. Үлгүрнь: хуцин толһа, темән боорцг, мөрнә кит, шор, мошкмр, җола, һалун, хорха боорцг болн нань чигн. Онц чинртә боорцг – целвг. Орчлңгин гегән – нарн целвг боорцгт орна.

Хуцин толһа, целвг, мөрнә кит, җола болн цөөкн тоһш боорцгудар дееҗ өргнә. Өдгә цагт дееҗд балта-нуһл, улан, цаһан деншгүд болн цаасн мөңг тәвнә.

Тәәлвртә туульс

Тәәлвртә туульс хальмг улсин җирһлд онц орм эзлнә. Кезәнәс нааран хальмг күн хамг үзсн юман шинҗләд, терүгән юн чигн юмнла дүңцүләд, тәәлвртә туульс тогтаҗ йовсмн. Тер шинҗлсн тоотан бүтүһәр, сәәхн олмһа келәр айслулҗ келдг бәәсмн. Тәәлвртә туульс юмна темдг теҗгәр зааҗ медүлнә. Эн туульс йир олн. Тәәлвртә туульстан йиртмҗин, малын, аң-шовудын, күүнә эдлврин тускар келдг бәәсмн. Күн болһн олн тәәлвртә тууль чееҗәр меддг билә.

Элст балһсна делгрлт

Хальмг Таңһчин цутхлңгнь – Элст хотл балһсн. Элстд зәңгллһнә цутхлң делгрлтән авчана. Радио болн телеүзгдл, газет-журналын редакцс үүлднә. Элст балһснд олн сурһулин, сойлын, номин цутхлңгуд бәәнә. 1970-гч җиләс нааран Хальмгин шаңһа университет үүлдврән эклв. Олн зүсн факультетд көвүд, күүкд сурад, эндәс олн зүсн эрдмчнр болҗ һарна. Сүл цагт хальмгин университетд талын орн-нутгудас кесг оютнр ирҗ сурчана.

Мана таңһчд олн зүсн келн улс бәәнә. Орс болн хальмг келн шаңһа чинр зүүнә.

VII. Нареч

А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:

1. Хүврдго келлһнә хүвиг __________________________ гиҗ нерәднә.

а) бәәлһнә нерн

ә) нареч

б) үүлдәгч

2. Зәңгд нареч _________________________________________ цәәлһнә.

а) бәәлһнә нериг

ә) үүлдәгчиг болн чинрлгч нериг

б) тоолгч нериг

3. Нареч зәңгин нөкцл мөч – _______________________________ болна.

а) немлт

ә) уршг

б) цәәлһлт

4. Зәңгд уршг ________________________________ татасар темдглгднә.

а) һурьвксн

ә) татасн цег

б) ахр

5. Нареч _________________________________________ гидг сурврмудт хәрү өгнә.

а) кен?, юн?

ә) яһҗ?, ямр кевәр?, кезә?, альд?

б) яһна?, ю кенә?, ямаран?

6. Зәңгд уршг ________________________________________________ заана.

а) өңг-зүс, янз, юмна нерәдлһ

ә) үүлдәгчин чинр, орм, цаг

б) үүлдвр, то

7. Яһҗ? гисн сурврт _____________________________ медүлҗәх уршг хәрү өгнә.

а) цаг

ә) үүлдврин чинр

б) орм

8. Кезә? гисн сурврт _______________________________ медүлҗәх уршг хәрү өгнә.

а) үүлдврин чинр

ә) цаг

б) орм

9. Альд? гисн сурврт _______________ медүлжәх уршг хәрү өгнә.

а) цаг ә) орм б) үүлдврин чинр

А2. Харар барлата үгмүдин чик сурвринь темдглтн:

1. Церн футбол сәәнәр наадна.

а) ямаран? ә) яһҗ? б) юн?

2. Мана өрк-бүл хамдан асхн телевизор хәләнә.

а) ямаран? ә) кезә? б) яһна?

3. Кеер мал йовна.

а) юунд? ә) альд? б) ямаран?

4. Һаза бичкнәр хур орҗана.

а) ямаран? ә) яһҗ? б) яһҗана?

Ә1. Харар барлата үгмүдин чик чинринь темдглтн:

1. Эндр би үүртәһән спортивн секцд йовҗанав.

а) орм

ә) цаг

б) үүлдврин чинр

2. Һаза күүкд шуугҗ наадҗана.

а) цаг

ә) орм

б) үүлдврин чинр

3. Санл урлданд хамгин шулуһар гүүҗ ирв.

а) орм

ә) үүлдврин чинр

б) цаг

Ә2. Хавсрт бәәх сурврин ормд дора бәәх үгмүд орулҗ бичтн:

1. Элст балһсна (альд?) __________________ өндр цаһан гер дүңгәнә.

2. Нег дәкҗ аңгудын хан ирвск (яһҗ?) ____________________ гемтнә.

3. Арат чиндһн тал (яһҗ?) ______________________________ гүүнә.

4. (Кезә?) _______________________ нег өвгн һурвн көвүтә бәәҗ.

5. Шаазһа (ямр кевәр?) ____________________________ мөшкәч билә.

6. Бавуха (кезә?) ____________________ һарч чадхш, Эр така (кезә?)

7. ________________ һарч чадхш.

8. (Альдас?) ________________________ 1-гч микрорайон эклнә.

9. Калян Санҗ (кезә?) ________________________ җил төрв.

Мана балһсн җил ирвәс (ямр кевәр?) ________________________ сәәхрәд йовна.

(Альд?) _________________________ ут һол көкрнә.

10. Хальмг ут дууг (яһҗ?) ______________________ татҗ дуулна.

Ээҗ эврәннь җирһлин тускар (яһҗ?) ____________________ келҗ өгв.

Эвә балһс орхин төлә (кезә?) __________________________ босв.

(Эрт, ахрар, уданар, дора, улм, 1905-гч җилд, ар үзгәс, өдрәр, сөөһәр, йир, кезәнә, хурдар, күндәр, тал дунд)

А1. Суффиксмүд орулад, наречс тогтатн, сурврмуд тәвтн:

1. кшән-кшан

Альд? деер – альдакшан? деекшән

Дора – __________________________________ ______________

Ард – __________________________________________________

Хаҗу – ________________________________________________

2. ран-рән

На – ____________________________________________________

Өмн – ___________________________________________________

А2. Суффиксмүд орулад, наречс тогтатн:

1. -аһа – әһә 2. -а – ә

Юн? зун – кезә? _________________ Юн? зун – ямаран? _____________

Хавр – ______________________ Үвл – __________________________

Үвл – _______________________ Намр – ________________________

Намр – ______________________

Өрүн – ___________________________

3. -д – т 4. -ар – әр

Юн? сө – кезә? ________________ Юн? сө – кезә? сөөһәр

Үвл – __________________ Өрүн – _______________

Намр – ___________________ Ямаран? му – яһҗ? ______________

Зун – _________________ Түргн - ______________________

Хавр – __________________ Кедү? неҗәд – кедүһәр?

________________________

Юн? эн – альд? ______________

Тер – ___________________

5. -ас – әс

Юн? күчн – яһҗ? __________________________

Хаҗу – альдас? ____________________________

Альд? ард – альдас? _____________________________

Хол – __________________________

Ард – __________________________

Өмн – __________________________

Кеер – __________________________

Соңссан чикәр бичлһнә дамшлһн