Мана һазр

Би Хальмг Таңһчд бәәнәв. Эн мини төрскн. Мана таңһчин һазр – у, өргн тег. Уулмуд болн ө-шуһу модд уга.

Мана һазрин бәәдл олн зүсн. Зәрм һазрар өндр биш өөдмс бәәнә. Эдниг толһа гиҗ нерәднә. Сала болн хотхр һазрмуд бәәнә.

Хаврт сала болн хотхрмуд хәәлсн усар дүүрнә. Эн усна нилчәр хотхрмудар нигт өвсн урһна. Нигт өвстә ормсиг царң гиҗ нерәднә. Энд-тенд көкрсн царңгудт олн зүсн цецгүд шавшҗ нәәхлнә. Иим ормс теегин кеерүл болна.

Мини үр

Чарлакт хотнд мини үр Җамба бәәнә. Энүнлә нег соньн йовдл болв. Нег дәкҗ Җамба һолын көвәд наадҗ йовла. Эн хулсн дотр шовуна ә соңсв. Җамба хулсн тал усчв. Хулснд һууҗмул кевтнә. Эн көндрхш. Шовуна көл хуһрҗ одсн бәәҗ. Җамба шовуг гертән авч ирв. Көвүнә аавнь һууҗмулыг эмнв. Җамба иньгтән Цәкр гидг нер өгв. Кесг хонгтан Җамба иньгән арднь

орад хәләв. Җамба һууҗмулла үүрлв.

Цәкрин көлнь эдгв. Җамба шовуг бәәрнднь күргв. Энүнә бүл хуныг байртаһар тосв. Җамба йир икәр байрлв. Седкл санамр хәрв.

Диг-даран

Эрүл-менд болхин төлә, сәәнәр сурһуль дасхин төлә сурһульч юундан болв чигн диг-дарата болх зөвтә. Нег цагла бостн, нег цагла унттн. Нег цагла сергҗ амртн, нег цагла кичәлән кетн. Цагларн хотан уутн, цагларн гер-бүлдән нөкд болтн. Эн тоотыг тасрхан уга күцәлһн – сурһульчин эркн керг.

Дигтә-дарата болхла, сурһульчнр оньдин серглң, байрта болна. Сурһулян сәәнәр сурна.

Диг-дара тасрхан уга бәртн, тегәд цаг юунд болв чигн күрхмн. Сурһульд чигн, сул цагт чигн, көдлмшт чигн. Көдлмш эрүл-мендд туста. Һарудын, хаша дотр кегддг көдлмшт орлцх кергтә.

VI. Үндсн тоолгч нерн

А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:

1. Юмна то-диг, кемҗә медүлҗәх үгмүдиг _______________________ гиҗ нерәднә.

а) чинрлгч нерн

ә) тоолгч нерн

б) бәәлһнә нерн

2. _____________ гидг сурврт хәрү өгдг то медүлгч келлһнә хүв үндсн тоолгч нерн гиҗ нерәднә.

а) кедүдгч?

ә) кедү?

б) кедүтә?

3. Үгин өмн то бәәхлә, тер үг __________ тоодан бәәнә.

а) олн

ә) нег

4. Амр тоолгч нерд ______________ тооһас тогтна.

а) хойр

ә) нег

б) һурвн

5. Хойр эс гиҗ терүнәс үлү тооһас тогтсн тоолгч нерд _____________ тоолгч нерн гиж нерәдгднә.

а) амр

ә) давхр

А2. Кемҗә медүлҗәх үгмүдт сурврмуд тәвтн:

1. Кесг сурһульч школын һаза модд суулһҗана.

2. Аав делгүрәс дала альм авч ирв.

3. Герин һаза олн күн хурв.

4. Эндр һаза невчкн салькта.

5. Теегт цөөкн хөн идҗ йовна.

Ә1. Өггдсн тоолгч нердиг хойр багар салһҗ бичтн:

амр тоолгч нерд:

давхр тоолгч нерд:

(Хойр, арвн тавн, зурһан, йирн йисн, зун хөрн негн, долан, дөрвн, дөчн һурвн).

Ә2. То үгмүдәр бичтн:

36, 49, 123, 78, 95, 235, 99, 87, 31, 768, 924, 1000.

Ә3. То үгмүдәр соляд, чик үгин ниицлһс тогтаҗ бичтн:

Хөд 8 Залус 9 Балһсд 10

Һалуд 43 Үкрмүд 54 Шовуд 2

Көвүд 4 Ширәс 3 Дегтрмүд 1

А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:

1. Дара тоолгч нерд _________________ гидг сурврт хәрү өгнә.

а) кедү?

ә) кедүдгч?

б) кедүтә?

2. Дара тоолгч нерд ______________ гидг суффикс авч тогтна.

а) та-тә

ә) дгч

б) хн

3. Давхр дара тоолгчин нердин ________________ зогсчах то -дгч суффикс авна.

а) өмн

ә) сүл

б) дунд

4. Үндсн тоолгч нерд дара тоолгч нернд хүврхләрн, __________ эцүсән геенә.

а) дгч

ә) н

б) р

А2. Үндсн тоолгч нердиг дара тоолгч нернд хүврәҗ бичтн:

Негн – ______________________________________

Зун хойр – ______________________________________

Зун хөрн негн – ______________________________________

Хойр – ______________________________________

Тәвн нәәмн – ______________________________________

Хойр зун һучн негн –

__________________________________________________________

Йисн – ______________________________________

Арвн – ______________________________________

Йисн зун хөрн хойр –

___________________________________________________________

Тавн – __________________________________

Дөрвн зун далн долан – _________________________________________

__________________________________________________________________

Дөрвн – ___________________________

Далн долан – ______________________________________________

Ә. Хавсрт бәәх үндсн тоолгч нердиг дара тоолгч нердт хүврәҗ бичтн:

1. Дөрлдҗ йовх көвүдәс (хойр) көвүн түрүн болҗ ирв.

__________________________________________________________________

2. Класстан Манҗ (негн) ширән ард сууна.

__________________________________________________________________

3. Өлзәт (арвн хойр) тойгта школд сурна.

__________________________________________________________________

4. Долан хонгин (нәәмн) өдр нарн өдр болна.

__________________________________________________________________

5. Хүрмә (арвн) өдртән орнасн босад йовдг болв.

__________________________________________________________________

6. Цергчнрин зергләнәс (хөрн тавн) көвүнә чееҗиг алтн медаль кеерүлнә.

__________________________________________________________________

7. Эрс деер өлгәтә зургудын (дөрвн) мини аавин зург.

__________________________________________________________________

8. Теегәс аашсн үкрмүдәс (тавн) үкрнь мана.

__________________________________________________________________

9. (Хөрн һурвн) хурһн малын төл немв.

__________________________________________________________________

10. Дорҗин умшсн дегтрмүдәс (зурһан) йир соньн болв.

__________________________________________________________________

11. Би Элст балһсна (долан) микрорайонд бәәнәв.

__________________________________________________________________

А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:

1. Үндсн тоолгч нерд _________________________________ киискврмүдт н эцүсән геенә.

а) нерәдгч, өггч, төргч

ә) гемнгч, бүрдәгч, хамцулгч

б) ниилүлгч, һаргч, залгч

А2. Сурврмудын ормд тоолгч нерд үгәр бичтн:

1. Модн деер (кедү?) 10 альмн улаһад болвсрҗ.

2. Һәрә (кедүһәс?) 6 үлү наста.

3. Эрдмчнрин концерт асхн (кедүлә?) 7 эклхмн.

4. Концертын билетмүд (кедүһәд?) 50 арслң күрнә.

5. Өдмг (кедүһәр?) 13 хулдгдҗана.

6. Делгр (кедүтәһәсн?) 6 школд орв.

7. Анҗа зүсм өдмгин (кедүнә?) 4 хүвинь дүүдән өгв.

8. Дорҗ хурдар хө кирһнә, эн үд күртл хәәчлсн хөөдин тооһан (кедүнүр?) 50 кургв.

9. Хөөч баг үкрәс (кедүг?) 5 бәәрнд үлдәв.

Ә1. Тоолгчс кергтә киисквртнь бичтн:

1. Ноһала 6, эн негдгч класст сурна.

2. Мини ээҗ 50 җилин өөнән темдглв.

3. Мини үүрмүд 9 үлү наста.

4. Аавин насн 80 өөрдв.

Ә2. Тоолгч нерд өггдсн киискврт үгәр сольҗ бичтн:

1366 – нер.к, төр.к. ______________________________________________

_______________________________________________________________

1987 – нер. к., өг. к. ______________________________________________

_______________________________________________________________

974 – нер. к., гем. к. ______________________________________________

_______________________________________________________________

96 – нер. к., бүр. к. ______________________________________________

_______________________________________________________________

267 – нер. к., ниил. к. _____________________________________________

_______________________________________________________________

77 – нер. к., хамц. к. ______________________________________________

_______________________________________________________________

4800 – нер. к., һар. к. _____________________________________________

_______________________________________________________________

5000 – нер.к., зал. к. ______________________________________________

_______________________________________________________________

Б. Зәңгст бәәх то үгәр сольҗ бичтн:

(1862-гч) ______________________________________ җил орс Кийков болн хальмг Боле энд бүүрлв. (1865-гч) ____________________________________________ җилд баахн хотн үүдв. Мана өвкнрт уста, өвстә өргн һазр таасгдв.

(1927-гч) _________________________________________ җилд Элст Хальмг Таңһчин хотл балһсн болв.

Ар үзгәс (1-гч) ________________________ микрорайон эклнә.

Элстин талвң деер бәәх мөргүлин күрд (75 сай) _____________________________ «Ом мани падме хум» ном бийдән шиңгәҗ.

( 9-гч) ______________________________ микрорайон шин өдгә цагин бәәдлтә ке гермүдәр босхгдҗана.

Соңссан чикәр бичлһнә дамшлһн