Хулһр чиктә хулһн
– Хулһр чиктә хулһн, чи бууһин тачкнлһнас әәдүч?
– Ага, алг-булг шаазһа, әәдн угав!
– Мөрнә көлин әәһәс чи әәдүч?
– Нам сүрд гидн угав!
– Бухин оркллһнас әәдүч?
– Чирм гидн угав!
– Тегәд юунас әәдүч?
– Теегин өвснә сарҗңнлһнас әәдүв.
Лагань балһсн
Хальмгин һурвн балһсна негнь – Лагань. Лагань Көк теңгсин көвәд бәәнә.
Мацг күүкн зун болһн энд амрна. Мацгин аав ээҗ хойрнь Лагань балһснд
бәәнә. Зуна амрлһан Мацг Лаганьд давулхдан дурта.
Теңгсәр заһс бәрдг кермс, хурдн оңһцс усчна. Заһсчнр шүүгүләр заһс
бәрнә.
Мацгин аавд бас эврә бичкн оңһц бәәнә. Теңгст һарсн цагтан аавнь Мацгиг
дахулна. Эн кем күүкнд йир байрта болна. Эргндән эң-зах уга өргн теңгс.
А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:
1. Зәңгд нерлгчиг болн келгчиг цәәлһҗәх үгмүд __________________________ гиҗ нерәдгднә.
а) һол мөчмүд
ә) нөкцл мөчмүд
2. Зәңгд орҗах _______________________________ цәәлһҗәх нөкцл мөч ямаран? альк? кедү? кенә? юуна? гидг сурврмудт хәрү өгнә.
а) чинрлгч нерд
ә) бәәлһнә нерд
А2. Чик хәрүһинь темдглтн. Харар барлгдсн үгмүд зәңгин ямаран һол мөч болҗахинь цәәлһтн:
1. Теңгрт цаһан үүлн хурна.
а) келгч
ә) нерлгч
2. Альма хурдар умшна.
а) нерлгч
ә) келгч
3. Хаврт сала болн хотхрмуд хәәлсн усар дүүрнә.
а) нерлгч
ә) келгч
4. Эн усна нилчәр хотхрмудар нигт өвсн урһна.
а) нерлгч
ә) келгч
5. Энд-тенд көкрсн царңгудт олн зүсн цецгүд шавшҗ нәәхлнә.
а) нерлгч
ә) келгч
6. Мана һазрт цөн нур бәәнә.
а) келгч
ә) нерлгч
7. Эн нуурин уснд олн зүсн өвәрц шовуд бәәрлнә.
а) нерлгч
ә) келгч
8. Нуурин көвәһәр нигт хулсн көкрнә.
а) нерлгч
ә) келгч
А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:
1. З
әңгд
орҗах бәәлһнә нерд цәәлһҗәх нөкцл мөч
ямаран? альк?
кедү? кенә? юуна? гидг
сурврмудт хәрү өгчәх мөчиг _______________
гиҗ нерәднә.
а) немлт
ә) цәәлһлт
б) уршг
3. Эн мөчиг _______________________ гиҗ нерәднә.
а) немлт
ә) цәәлһлт
б) уршг
4. Цәәлһлт ________________________ татасар темдглгднә.
а) ахр
ә) һурьвксн
б) давхр
5. Нерәдгч болн төргч киискврмүдәс биш цуг наадк киискврмүдт хәрү өгчәх зәңгин мөчиг _________________ гиҗ нерәднә.
а) цәәлһлт ә) немлт б) уршг
6. Немлт зәңгин һол мөч – ___________________________ цәәлһнә.
а) нерлгчиг ә) келгчиг
7. Немлт бичмрт ________________________ татасар темдглднә.
а) давхр ә) тасмр
8. Үүлдврин цаг, орм, чинр медүлҗәх нөкцл мөчмүдиг … гиҗ нерәднә.
а) немлт ә) уршг б) цәәлһлт
9. Уршг _____________________________________ гидг сурврмудт хәрү өгнә.
а) ямаран? яһна?
ә) альд? кезә? яһҗ? ямаран кевәр?
б) ю? юуг? юн?
10. Бичгт уршгуд татасар темдглгднә.
а) тасмр
ә) цегтә тасмр
б) һурьвксн
А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:
1. Делгрңгү биш зәңгс шуд _________________________________ тогтна.
а) нөкцл мөчмүдәс
ә) нерлгч болн келгчәс
2. Делгрңгү зәңгс _________________________________________ тогтна.
а) шуд нерлгч болн келгчәс
ә) һол болн нөкцл мөчмүдәс
3. Зәңгд нерлгчиг болн келгчиг цәәлһҗәх үгмүд _________________________________________________ гиҗ нерәдгднә.
а) һол мөчмүд
ә) нөкцл мөчмүд
А2. Делгрңгү биш зәңгс салһҗ бичтн:
Хавр ирв. Хаврин нарн хурцдв. Цасн хәәлв. Хаалһар цувгуд гүүнә. Хаврин дуланд цуг әмтә тоот байрлна. Шовуд дуулна. Эдн үүрән ясна. Һазрин хорха-хотн бас сернә. Шорһлҗд гүүнә. Цогц хорхас долда долдална. Нуурмудт һалуд, нуһсд өөмнә. Тоһруд хәәкрнә. Эднә сәәхн дун күүнә седкл сергәнә.
Зун халу авч ирнә. Халун салькнд һазр хагсад шуурна. Шора-тоосн бүргнә.
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Ә1. Нерлгчс болн эдниг цәәлһҗәх нөкцл мөчмүд салһҗ бичтн, нерлгчәс нөкцл мөчүр сурврмуд тәвтн:
Теегт ут, нәрхн җим хаалһс харһна. Җим хаалһс деер олн зүсн аңгудын болн хорха-хотна мөр үзгднә.
Булгта ормс чигн харһна. Цевр, киитн булгин усн йир әмтәхн. Булгин усар һол дүүрнә. Ергень селәнә өмн бәәх булгин уста һолыг Көк булг гинә. Троицк селәнд Булһн гидг нертә һол бас бәәнә. Эн һол ода хагсу.
Мана һазрт нуурмуд чигн бәәнә. Хамгин ик нур – Маныч Гудило. Эн нуурин уснд олн зүсн өвәрц шовуд бәәрлнә: хунмуд, зерлг нуһсд, зерлг һалуд. Энд олн зүсн аңгуд чигн харһна. Нуурин көвәһәр нигт хулсн көкрнә.
Мини төрскн һазр йир сәәхн болн байн. Күн болһнд эврә һазр-уснас даву эңкр юмн уга.
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Ә2. Келгчс болн эдниг цәәлһҗәх нөкцл мөчмүд салһҗ бичәд, келгчәс нөкцл мөчүр суврмуд тәвтн:
Кезә чигн эрүл-мендән батлх кергтә. Энүнә төлә цогц-махмудан чаңһатн. Өрүн болһн физзарядк кетн. Цевр аһар киилтн. Киитн усар көл-һаран бүдлтн, чиирг болтн. Киитн цевр аһарт наадтн. Үвлд цанар, конькиһәр, лыжар доштн. Дошсн цагтан гиигн хувц өмстн.
Үвләр киитн ус уухмн биш. Догшн салькта киитнлә дошхмн биш. Кииһән хамрарн автн.
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
А1. Делгрңгү зәңгсиг делгрңгү биш зәңгст хүврәтн:
Өдгә цагин хату бүркәртә тегш хаалһс Хальмг Таңһчиг талдан балһсдла залһлдулна. Аһарин залһлдан бас делгрлтән авчана. Сүл цагт өдгә цагин ик аһарин кермс Әрәсән балһсдур Элстәс һарч ниснә. Хальмг Таңһчур талын нутгудас олн әмтн ирҗ гиичлнә. Эдн дунд нертә номтнр, олна үүлдәчнр, нертә артистнр, шатрчнр болн нань чигн темдгтә улс бәәнә.
Мана Таңһч иргчдән цаарандан өсч-өргҗҗ йовхнь маһд уга.
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
А2. Дора бәәх үгмүд немәд, делгрңгү зәңгст хүврәтн:
1. Үвл чилв.
__________________________________________________________________
2. Шовуд нисч ирв.
__________________________________________________________________
3. Цасн хәәлв.
__________________________________________________________________
4. Цецгүд урһв.
__________________________________________________________________
5. Мал идшлнә.
__________________________________________________________________
6. Торһа дуулна.
__________________________________________________________________
7. Аңгуд серв.
__________________________________________________________________
8. Гөрәсд гүүнә.
__________________________________________________________________
9. Оһтрһу дуурхна.
__________________________________________________________________
10. Хур асхна.
__________________________________________________________________
(Нигт, чаңһур, хурдн, теегин, теңгрт, кеер, олн зүсн, зузан, дулан һазрас, киитн).
Ә1. Нерлгчс болн келгчс цәәлһҗәх үгмүдүр сурврмуд тәвәд, эднә схем тогтатн:
Хальмг Таңһчд арвн һурвн район бәәнә.
__________________________________________________________________
Хальмгин теегт олн зүсн урһмл урһна.
__________________________________________________________________
Теегин зурмн буудяд дурта.
__________________________________________________________________
Дөрвдгч классин сурһульчнр талдан балһснур зуульчлв.
__________________________________________________________________
Теегәс дала хар керәс нисч ирв.
__________________________________________________________________
Музейд зургудын һәәхүл секгдв.
__________________________________________________________________
Селәнә захд өндр модн урһна.
__________________________________________________________________
Ә2. Зәңгсиг келлһнә янзарнь йилһҗ, амн үгәр цәәлһтн:
Чамд соньн дегтр бәәнү?
Өлзәт шовудт өдмгин үүләц хайҗ өгв.
Айта, шулуһар гү!
Тана класст кедү күн бәәнә?
Анҗа һаза наадхдан дурта.
Сән-сәәхн бәәтн!
Манад гиичнр ирв.
Ямаран шовун нисхш?
А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:
1. Зәңгд нег сурврт хәрү өгчәх нег дараһар зогссн үгмүд ________________________________________ гиҗ нерәдгднә.
а) олн зүсн мөчмүд
ә) нег зүсн мөчмүд
2. Нег зүсн мөчмүд хоорндан ________________________ салһгдна.
а) цегәр
ә) цеглгчәр
А2. Кергтә ормднь цеглгчс тәвтн:
Төгрг шар нарн деерәс мандлад бәәнә.
Улан көк цецгүд шавшна.
Ик хар мис хаалһ керчәд гүүв.
Үвлин өдр салькта хурта цаста болна.
Дегтр девтр хәәрцг – сурһулин кергслмүд.
Теегт зурмн ялмн күрн бәәнә.
Балһснас хол биш нәрхн гүн һол гүүнә.
Ә1. Өггдсн схемсәр зәңгс тогтатн, нег зүсн мөчмүдинь заатн:
1
.
, ,
.
_______________________________________________________________
2
.
, ,
.
_______________________________________________________________
3
.
∙ ∙ , ∙ ∙ , ∙
∙ .
_______________________________________________________________
4
.
, , .
. .
_______________________________________________________________
5 .
, , .
_______________________________________________________________
Ә2. Зәңгс тогтатн:
Эрвәкәс, хаврин, шорһлҗн, түрүн, батхн, дуланд, һарч ирнә.
Элстүр, эмчнр,талын, зурачнр, нутгудас, бичәчнр, зуульчлҗ ирв.
Бичкн, үкрмүд, хотна, захд, хөд, идшлҗ, мөрд, йовна.
Өлзәт, школдан, Адьян, олн зүсн, Манҗ, студьт, орна.
Мини, зурна, бичкн, умшна, дү күүкн, дуулна.
А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:
1. ____________________ холва угаһар эс гиҗ холвасар дамҗҗ ниицнә.
а) Үгмүд
ә) Нег зүсн мөчмүд
2. ______________________ ниицҗәх мөчмүд цеглгчәр салһгдна.
а) Холваһар
ә) Холва угаһар
3. _____________________________ гисн холвасин өмн цеглгч тәвгдхш.
а) Болв, зуг
ә) Болн, чигн, хойр, һурвн
А2. Түдлһнә темдгүд кергтә ормднь тәвтн:
Городовиковскд өдгә цагин янзта школмуд бичкдүдин садикүд эмнлһнә учрежденьс дегтрин саң үүлднә.
Тәәлвртә туульсиг кезәнә цагт бичкн күүкд көвүдт ээҗ-аавнь эк-эцкнь дасхдг билә.
Бичкнә төрлһнд шин хувцнд шин бүүрт хол хаалһд өрк-бүлд мал-
аһруснд болн нань чигн кесг зүсн юмнд нерәдсн йөрәлмүд бәәнә,
Городовиковск Ростовск областьла болн Дивн балһснла меҗәлнә.
Һәрә Деглә Дорҗ һурвн хамдан үүрлнә.
Мини ээҗ аав хойр Чарлакт гидг хотнд бәәнә.
Анҗан авһин хошт мөрд хөд темәд чигн бәәнә.
Ә1. Зәңгс тогтатн:
1. Городовиковск, буудя, урһана, эрдни иш, районд, тәрә-темснәс, хар һуйр, болн, нарн цецг.
____________________________________________________________________________________________________________________________________
2. Җим, деер, хаалһс, олн зүсн, аңгудын, болн, мөр, хорха-хотна, үзгднә.
____________________________________________________________________________________________________________________________________
3. Җилин, киитн, үвләр, дөрвн, цаг, халун, зунар, болн, серүн, намрар, нег-негән, дулан, хаврар, сольна.
____________________________________________________________________________________________________________________________________
4. Така, зунын, мөчн, сармуд, ноха.
__________________________________________________________________
5. Эн, һаң, халута, цаг, болна, хагсу.
__________________________________________________________________
6. Теегин, хагсна, хумхарна, һолмуд, өвсн.
__________________________________________________________________
7. Зунын, хулһн, ирнә, һаха, үкр, сармуд.
__________________________________________________________________
8. Эн, хальмгин, шинәс, цагла, тег, сергнә, әмлнә.
__________________________________________________________________________________________________________________________________
9. Экләд, орна, хур, көкрнә, тег.
____________________________________________________________
10. Намр, һаң, эклхлә, халун, орна, уурна, серүн.
___________________________________________________________
А. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:
1. Дуудвр зәңгин эклцд бәәхлә, дуудврин _____________ салһгч темдг тәвгднә.
а) өмн
ә) хөөн
2. Дуудвр зәңгин дунд бәәхлә, _______________________________ салһгдҗ темдглгднә.
а) дуудврин хөөн
ә) хойр таласн
3. Дуудвр зәңгин сүүлд бәәхлә, салһгч темдг дуудврин ___________________________________ бәәнә.
а) хойр таласн
ә) өмн
Ә. Кергтә ормднь түдлһнә темдгүд тәвтн:
1. – Хулһр чиктә хулһн чи бууһин тачкнлһнас әәдүч?
– Ага алг-булг шаазһа әәдн угав!
2. – Туула чини шүдн хурц болсн болхла, яһна!
– Юуна шүднлә әдл?
– Аратын шүднлә әдл.
– Э-э-э Шаазһа хурц шүднд юн сән бәәдви?
– Бор иньг мини чини көл ут болсн болхла, яһна!
– Юуна көллә әдл?
– Гөрәснә көллә әдл.
– Яа-яа-яа Шаазһа ут көлд юн сән юмн бәәдви?
– Чамд чиндр цаһан Туула Һәрд шовуна хумсн бәәсн болхла, яһна!
3. – Хәләтн тана махн мини махиг идчкҗ, – гиҗ өвгн ярвна.
Б. Кергтә ормднь түдлһнә темдг тәвәд, дуудврмуд нерлгчәс йилһгч (+) темдгәр темдглтн.
1. Альма делгүрәс зер-земш хулдҗ авв.
2. Альма герин даалһвран күцәввч?
3. Күүкд сурһулян сәәнәр суртн.
4. Күүкд өрүн школдан ирв.
5. Аав соньн тууль келҗ өгв.
6. Аав чи ямаран тууль меддвч?
7. Байрта кедү наста болвч?
8. Байрта нәәмн нас наслв.
9. Көгшә танд ямаран нөкд кергтә?
10. Көгшә арһул ишкәд йовв.
11. Чи Ноһала дегтрән умшвч?
12. Ноһала герән сәәнәр хурана.
13. Гер гер герт кен бәәнә?
14. Би җиигдг хулһн бәәнәв.
Соңссан чикәр бичлһнә дамшлһн