Урһа модна олз

Урһа модд күүнә эрүл-мендд йир олзта. Эдн цевр аһар элвгәр һарһна. Цевр аһар эрүл-мендд эркн кергтә. Халун зуни цагт нигтәр урһсн модд сүүдр тусхана, хурц нарнас хальчлна.

Урһа модд дотр теегт бәәснлә әдл биш. Хаврар урһа модд йир сәәхн. Эдн цугтан кеерч цецгәлнә. Цецгәлсн моддас сәәхн үнр каңкна, күүнә чееҗ сергәнә. Лир модна цецгүдин каңкнсн үнр ик холас соңсгдна. Энүнә шавшсн цевр цаһан цецгүд нүд байрлулна.

Зуни нарнас бийән саглтн

Зуна цагт бичкдүд нурһлҗ һаза бәәнә. Халун нарнас толһаһан саглх кергтә. Иим өдрмүдт толһадан гиигн махла зүүх кергтә.

Зуни цагт уснд яһж өөмх кергтә?

Өдрт нег дәкҗ өөмҗ болҗана. Уснд өөмсн цагтан 5-10 минутас үлү бәәхмн биш. Уснд уданар өөмхлә, күн чинәһән алдна, толһа өвднә. Уснас һарад, махмудан хүүрә кенчрәр сәәнәр арчх кергтә. Сүүдртә һазрт 15-20 минутд амрх кергтә. Көлстә бийәрн уснд орхмн биш, юңгад гихлә күн царцна, гем-шалтг ирнә.

Меклә

Мекләс хавр болһн уснд түрсән хайна. Тер түрсдәс хойр дола хонад, бичкн-бичкн мекләс үүднә. Түрүләд ар тавгнь, хөөннь өмн тавгнь урһна.

Меклә бийдән зөв керсү. Кемр хорха-хот үзхләрн, мис мет җивәд, гетәд өөрднә. Өөрдәд, генткн һәрәдәд, келәрн шүүрч авад зальгна. Меклән келнь амнлань өмн үзүрәрн залһата. Келнәннь ардк үзүрнь сул. Меклән келнлә харһсн хорха наалдҗ одна. Тер юңгад гихлә, терүнә келн деер бәәдг шүлснь өткн болчкад, зуснла әдл, юмнла наалдҗ одна. Келнләнь харһсн хорха, өтн меклән геснд орлго бәәхш.

VIII. Зәңг

А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:

1. ___________________ негдсн үгмүдиг зәңг гиҗ нерәддмн.

а) хоорндан

ә) чинр-утхарн

2. Ямр нег юмна тускар медүлҗәх зәңгиг ______________________ гиҗ нерәднә.

а) сургч

ә) тууҗлгч

б) хәәкргч

3. Тууҗлгч зәңгин хөөн _____________________________ тәвгднә.

а) сургч темдг

ә) цег

б) хәәкргч темдг

4. Сурвр тәвҗ келҗәх зәңгиг ________________________ гиҗ нерәднә.

а) тууҗлгч

ә) сургч

б) хәәкргч

5. Сургч зәңгин хөөн _____________________________ тәвгднә.

а) цег

ә) сургч темдг

б) хәәкргч темдг

6. Ямр нег байран, ууран, заквран медүлҗ келҗәх зәңгиг _____________________ гиҗ нерәднә.

а) тууҗлгч

ә) хәәкргч

б) сургч

7. Хәәкргч зәңгин хөөн _________________________ тәвгднә.

а) цег ә) хәәкргч темдг б) сургч темдг

Ә1. Чик хәрүһинь темдглтн:

1. Уулын ора деер цаһан цасн кевтнә.

а) хәәкргч ә) тууҗлгч б) сургч

2. Герлә, шулуһар гү!

а) сургч ә) хәәкргч б) тууҗлгч

3. Чини ээҗ кедүтә?

а) тууҗлгч ә) сургч б) хәәкргч

А1. Чик хәрүһинь орулҗ бичтн:

1. Зәңгд кен? юн? гисн сурврмудт хәрү өгчәх үгмүд … болна.

а) нерлгч

ә) келгч

2. Эднә _________________ медүлҗәх үгмүд келгч болна.

а) өңг-зүс

ә) үүлдвр

3. Келгч _________________ сурврмудт хәрү өгнә.

а) бәәлһнә нернә

ә) үүлдәгчин

4. Нерлгч болн келгч – зәңгин ______________________ мөчмүд болна.

а) нөкцл

ә) һол мөчмүд

5. ____________________________________________ зәңгин сүүр болна.

а) нөкцл мөчмүд

ә) һол мөчмүд

6. Ю кенә? яһна? гидг сурврмудт хәрү өгдг мөчиг ___________________ гиҗ нерәднә.

а) нерлгч

ә) келгч

Ә2. Нерлгч болн келгч салһҗ бичәд, эднә схемс тогтатн:

Хар керә ундасна. Эн уста буһшт толһаһан орулна. Болв усн буһшин йоралд бәәнә. Керән хоңшар уснд күрхш. Тиигхлә Керә буһшт бичкн чолус хайв. Хаяд-хаяд бәәтлнь, буһшин усн деегшән һарв. Керән хоңшар уснд күрдг болв. Эн иигҗ ундан хәрүлв.

_________________________________________________________

_________________________________________________________

_________________________________________________________

_________________________________________________________

_________________________________________________________

_________________________________________________________

_________________________________________________________

_________________________________________________________

Б1. Нег үгәр келгдҗәх зәңгс салһҗ бичтн:

Асхлв. Нарн доркшлад, улаҗ төгргтәд энд-тенд бәәх тасрха үүлмүдин захинь оошк зүсәр будв.

Сальклҗана. Үләсн салькна күчн шора-тоосиг деегшән авч нискәв. Хар үүлн нигтрәд, хур асхрҗ орв. Һазр деер дарунь ик цандгуд хурв. Харңһурв. Әмтн цугтан нөөртән белдв.

Өр цәәхин өмн эр така цеңнҗ хәәкрв. Такан дууг дахад, хашад бәәсн мал әәһән өгв. Әмтн босад, малан кеерәгшән һарһв. Эрлә күүкн экдән нөкд болад, малын хаша цеврлв, такастан, һахадан хот өгв.

Үдшлв. Эрлә кеер көдлҗ йовх эцктән үдин хот күргҗ өгв. Эн күүкн экдән йир сән нөкдч, энүнд оньдин кех керг бәәнә. Эрлә хара бәәхш.

_____________________________________

_____________________________________

_____________________________________

_____________________________________

Соңссан чикәр бичлһнә дамшлһн

Шаазһа туула хойр

Кезәнә Шаазһа Туула хойр үр бәәҗ. Шаазһа йир мөшкәч билә. Туула әәмтхә билә. Шаазһа энүнәс сурна:

– Туула, чини шүдн хурц болсн болхла, яһна!

– Юуна шүднлә әдл?

– Аратын шүднлә әдл.

– Э-э-э, Шаазһа, хурц шүднд юн сән бәәдви?

– Бор иньг мини, чини көл ут болсн болхла, яһна!

– Юуна көллә әдл?

– Гөрәснә көллә әдл.

– Яа-яа-яа, Шаазһа, ут көлд юн сән юмн бәәдви?

– Чамд, чиндр цаһан Туула, Һәрд шовуна хумсн бәәсн болхла, яһна!

– Э-э-э, Шаазһа, нанд Аратын шүдн, Гөрәснә көл, Һәрдин хумсн – эднә

алькнь чигн нөкд болшго. Мини зүркн әәмтхә. Туулан зүркинь чи бичә март.