2. Жай сөйлемнің түрлері (сөйлем мүшелерінің қатысына қарай)

Жай сөйлемнің түрлері; жақты, жақсыз; жалаң, жайылма; толымды, толымсыз, атаулы

Сөйлем мүшелерінің қатысуына қарай жай сөйлем бірнеше түрге бөлінеді: 1)жақты және жақсыз сөйлем; 2) жалаң және жайылма сөйлем; 3) толымдыжәне толымсыз сөйлем; 4) атаулы сөйлем.

 Бастауыштың қатысу-қатыспауына қарай жай сөйлем жақты және жақсызболып бөлінеді.

 Бастауышы қатысқан немесе жасырын тұрғанда баяндауышы арқылы қиыстыра байланыстырып табуға болатын сөйлем жақты сөйлем депаталады.

Бастауыш қатыспайтын, сөйлемге баяндауыш негіз болатын сөйлем

жақсыз сөйлем деп аталады. Мысалы: Менің Тортайдың қасынан кеткім келмеді.

ұрлаусыз мүшелердің қатысу-қатыспауына қарай жай сөйлем

жалаң және жайылма болып бөлінеді.

Ойға қатысты айтылатын сөйлем мүшелерінің қатысу-қатыспауына қарай жай сөйлем толымды және толымсыз болып бөлінеді.

 Бастауыш пен баяндауыштан құралмай, заттың, құбылыстың, мезгілдің, мекеннің атауын білдіретін сөзден, сөз тіркесінен жасалған сөйлем атаулы сөйлем деп аталады.

3.Табиғат,теңіз сөздерін септе. «Теңіз» деген түбірден тұратын сөздерді тауып бер.

А.с табиғат І.с табиғаттың Б.с табиғатқа Т.с табиғатты Ж.с табиғатта Ш.с тыбиғаттан К.с табиғатпен

20-билет

1.Қазақстанның тұңғыш ғарышкері.Қазақстанның тұңғыш ғарышкері -Тоқтар Әубәкіров 1946 жылы Қарағанды облысында туған.1969 жылы Армавир жоғары әскери-әуе (высшее военно-воздушное) училищесін бітіріп,сынақшы-ұшқыш (летчик-испытатель) болады.Ұшақтардың 50-ден астам түрін (более50-ти видов самолетов) игереді.Гагарин атындағы ғарышкерлер даярлау орталығына қабылданады (был принят в центр по подготовке космонавтов им.Гагарина).1979 жылы Мәскеу әуе институтын бітірген.Т.Әубәкіров ғарышқа (в космос) 1991 жылы қазанда (в октябре) ұшты.

2.Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері(главные члены предложения)Сөйлемнін тұрлаулы мүшелері-бастауыш пен баяндауыш.Бастауыш (подлежащее)-сөйлемнің тұрлаулы мүшесі,кім,не туралы айтылатынын білдіреді.Сұрақтары:Кім?Не?Кімдер?Нелер?1)Бастауыш зат есімнен жасалады.Мысалы:Мұғалім сыныпқа кірді.2)Бастауыш Атау септікте тұрған есімдіктен де жасалады.Мысалы:Мен бүгін мектепке ерте келдім. 3).Бастауыш сын есімнен де жасалады.Мысалы:Үлкендер таңертен жұмысқа кетті 4).Бастауыш сан есімнен де жасалады.Мысалы:Алты екіге бөлінеді.5).Бастауыш есімшеден де жасалады.Мысалы:Жиналысқа қатысқандар риза болды.Баяндауыш сказуемое-сөйлемнің тұрлаулы мүшесі,жасалған іс-әрекетті,қимылды білдіреді.Сұрақтары.Не істеді?Не істейді?Не істеп жатыр?.Баяндауыш көбінесе етістіктен жасалады.Мысалы:Асхат тоғызыншы сыныпта оқиды.2.Баяндауыш зат есімнен,есімдіктен,есімшеден де жасалады.

3. Сөйлемге статистік талдау жаса: Біздің республикамыздың мемлекеттік рәміздеріне шетелдік мамандар жоғары баға берген(жай сөйлем,жақты,толымды,хабарлы,жайылма)

21-билет

1.Нұрғиса Тілендиев-қазақ сазгері,дирижер,домбырашы,Қазақстанның халық әртісі,Халық қаһарманы (Народный герой) . Ол Алматы облысында туған.Н.Тілендиев Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының дирижерлік факультетін бітірген (закончил дирижерский факультет Московской консерватории).1953-1961 жылдары Қазақстанның опера және балет театрында істеді, «.Қазақфильм» киностудиясында музыкалық бас редактор болды.Оның 400-ге жуық (примерно 400) ән мен романстары бар.Сазгердің «Аққу» күйін, «Саржайлауым» «Алатау» , «Құстар» «Ана туралы жыр» әндерін халық жақсы біледі.Ол «Отырар сазы» оркестрін басқарған.