6.2.2. Су нысаналарының зиянды заттармен ластануы.

Ластаушы көздер. Су нысаналарының сапасын бағалау. Суға талдау жасау әдістері

Республикамыздағы жер беті суларына жыл сайын 200 млн м³ өндірістік сулар құйылады.

Су қоймаларын өндірістіксумен ластаушылардың басты бөлігін - өндіріс орындары шоғырланған аймақтар, Шығыс Қазақстан облысы - 5,5 %, Павлодар облысы -2,28 %, Қарағанды облысы -11% құрайды.

Коллекторлы - дренажды суға Оңтүстік Қазақстан аймағында -

1. 36 км³, Қызылордада - 0,67 км³ және Алматы аймақтарында - 0,23 км³ негізгі көлем бөлінген.

Республикамыздың барлық су нысыналарының жағдайы өнеркәсіп лен өндірістік суларының бұрынғыға қарағанда 2 есе төмендеуіне қарамастан әлі де қанағаттандырғысыз.

Ластандыру көрсеткіші Жайық өзенінде 1994 жылдан 1999 жыл аралығында 2,6 -дан 8,8 көтерілген (1996 жылы ең жоғарғы көрсеткіш

2. 5). Ал Сырдария езенінде0,8~ден 1,7 аралығында.

Негізгі мәселелердің бірі - өзендердің азаюы және олардың жағдайларының төмендеуі. Солтустік Қазақстанда соңғы 10-15 жыл аралығында өзендер 10- 12% қысқарған.

Су нысаналарына зиянды заттардың түсуі негізінен химия, мұнай өңдеу, машина жасау өнеркәсіптері мен түсті металлургия өндірісінің үлесіне тиеді. Булардың ішінде өндірістік сулардың көлемі жағынан үлкендері «Қазақстанэнерго» -1,8; Госкомводресуры -1,1 жэне Атом энергиясы мен өндірісі Корпорациясы -1,1 км³.

9- кесте. Республикамыздағы өзендердегі зиянды заттардың ПДК қурамы

Өзендер	Мұнай өнімдері	Фенолдар	Мыс	Мырыш	Азот нитраты	Азотты амоний	Сынап
Ертіс (Павлодар облысына кірер жері)	-	-	3-3,5	5-6		-	-
Нура	5,2	-	-	-	2,3	1,7	3,0
Ш ерубай - Н ура	7,0	-	-	-	7,0	5,0	-
С ы рдария	-	-	-	-	-	-	-
іл е	-	-	-	-	-	-	-

Жайық өзені бассейні ендірісі қарқынмен дамыған аймақтарды қамтиды, соның ішінде су қорына жағымсыз эсер етіп жатқан Қарашығанақ газконденсатты кен орны (9-кесте).

Суда кездесетін зиянды қосылыстардың негізгісіне ауыр металдар, мунай өнімдері, фенолдар, органикалық және құрамында азот қосылыстары бар заттар, мыс, алты валентті хром, бор жатады. Судың мыспен, мырышпен, фенолмен жэне хроммен ластануы трангизиттік сипат алады.

Жайық өзенінің 1998 ж. жасалған химиялық талдауында мыстың мөлшері 2-3 ПДК құрайды. Ал суда нитрат иондары мөлшері тек қыста байқалған, яғни фитопланктондардың өмір сүруі баяулаған кезде. Фитопланктон жазда езінің қурамына азотты пайдаланады.

Іле өзені тайыздығымен ерекшеленеді, бірақ Жайыққа қуятын өзендердің ағысынан улкен су қоры бар және жоғары ластанған су (бор, фенол, алты валентті хром, қурамы жоғары тұзды), 1998 жылы су көтерілген уақытта Іле езенінде органикалық зиянды заттар 7,4 ПДК дейін, нитраттар 4 ПДК дейін жэне хром 1,5 ПДК жетті.

Алты валентті хроммен Жайық езені де ластанған, осы сумен ол Каспий теңізіне барады.

Ертіс әзеніне жыл сайын 0,12 км³ өндірістік сумен ластануда, ол республика бойынша жалпы ластанудың шамамен 60% қурайды. Негізгі ластаушы заттарға - мыс, мырыш, фенолдар, азот нитриті жатады. Барлық ағысы бойынша өзен «өте ластанған» деп бағаланады.

Ертіс өзенінің ластануына өндірістік сулардың Семей қаласындағы (14,5 млн м³/жылға) жэне Өскемен (61,9 млн м³/жылға) тазаланбай түсуі себепші. Қала мен поселкалардың канализациялықтурбалары мен тазалау қондырғыларының техникалық жағдайы қанағаттандырғысыз. Осы жағдай су көздерінің бактериялық ластануына, соның ішінде ауыз судың ластануына соқтырады. Семейдегі Ертісарқылы өтетін канализациялыққубырлардыңтозуынан өзенге тазаланбаған турмыстық сулардың түсу қаупі бар.

Павлодар облысына кірер жерде мырыштың концентрациясы 5-6 ПДК, мыс - 3 3,5 ПДК қурайды, бул Шығыс Қазақстан облысы өндіріс орындарынан суға жіберілген зиянды қосылыстар.

Павлодар қаласындағы ПО «Химпромның» 15 жыл бойы сынапты каучук содасын өндіру кезінде катализатор ретінде қолданып келген, соның нәтижесінде топырақтың жэне жер асты суларының ластанғаны байлалады. Жер бетілік ластану 521 м² аймақты алып жатыр. Өндіріс алаңында сынаптың жалпы жинапған келемі 900 т. Топырақ қурамында сынаптың мелшері 7 ПДКжеткен, ол жер асты сулары мен Ертіс өзеніне қауіп төндіруде.

Нура және Шерубай - Нура өзендері ең лас өзендер қатарына жатады. Өндіріс орындарынан шыққан қар сулары өзен суларымен қосылып бірге ағуда және бул өзендер қазіргі уақытта қалыпты «екінші рет сынаппен ластану» деңгейіне жетіп отыр. Соқыр өзенінде мунай енімдері - 7 ПДК (0,38 мгл), аммонийлы азот - 5 ПДК; нитраттар - 7 ПД К қурайды және бул өзен қалыпты ластану класына жатады.

Нура өзенінде мұнай өнімдері - 5,2 ПДК; аммонийлы азот - 1,7 ПДК (0,67 мг/л), нитраттар - 2,3 ПДК (0,18 мг/л) қурайды. Тегісжол поселкасы тусында Нура өзені қурамынан сынаптың мөлшері З ПДК -дан - 0,0003 мг/л жеткен.

Бул аймақтың негізгі мәселесі Hyp а өзенінің шөгіндісі қурамында сыналтың болуы. Ацетальдегид өндіретін «Карбид» АҚ, Мәскеулік ИМРГЭ мәліметі бойынша, 100 км аралықтағы шөгінді қурамында 150 т сынап бар екені анықталған. Сондықтан өзен ағысымен қатар, су шөгіндісі қурамын тазалау басты мәселе болып отыр.

Ауыл шаруашылығында пайдаланылатын пестицидтар мен минералды тыңайтқыштар Сырдария өзеніне зиянын тигізуде. Сырдария өзені ластану деңгейіне байланысты қалыпты ластануға жатады. Өзен суының деңгейінің темен болуына және плотина мен дамбалардың болуына байланысты судың кеп мелшері Арал теңізіне жетпей, Арнасай ойпатына кетеді.

Іле езені мен оның салалары ауылшаруашылық мақсат үшін де қолданылады. Өзенге Ақдала массивін суару үшін коллекторлы дренеж суы қуйылады.

Ертіс - Қарағанды каналы облыс аймағының 53% су балансымен қамтитын Қарағанды -Теміртау ендірістік аймағын ауыз сумен қамтиды, ал Қарағанды бойынша 91%.

Ертіс - Қарағанды каналы канализациялық суларының шығарылу және тазалану сапасының теменгі дәрежеде болуына байланысты, канал маңындағы аумақтардың ластануы, каналға жақын орналасқан жеке секторда мал устауына байланысты судың қурамы сапасының темендеуі байқалады.

Республика аумағында үш ішкі континентті су қоймасы - Арал, Каспий теңіздері және Балқаш келі орналасқан.

Соңғы 40 жылда Арал теңізіне судың қуйылуы 5 есе азайды. 1960 жылға дейін теңіз экологиялық тепе-теңдікте турды. Жыл сайынғы Әмудария мен Сырдария езендерінің салалары теңізді толықтырып тұрған, шамамен 110 км³ су қорын қурайды. Осыныңжартысы, яғни 55 км³ су қоры теңізге жетпей, жолшыбай сүзгіден еткенде және булану кезінде жоғалды.

1965 жылдан 1988 жыл аралығында егістік жерлер келемі үштен бір есе кебейсе, ал суды пайдалану 3 есе есті.

Егістік жерлерді суару ысырапты шамада жүрді, соның салдарынан Арал теңізі 75% келемін және 50% беткі келемін жоғалтты. Судың туздылығы 3 есе есті - 10-нан ЗО г/л дейін.

1992 жылы ЮНЕП баяндамасында былай деп жазылған: «Чернобыльден басқа планетамызда, үлкен келемде адамдар еміріне күшті экологиялық күйзеліс және өте үлкен көлемді территорияны қамтыған басқа район болуы мүмкін бе». Жергілікті тұрғындарға олардың әсері өте апатты болды. Балық аулау және қағаз өндірісі шикізат ретінде пайдаланып келген балық пен қамыстың болмауына байланысты, мыңдаған адамдарды тіршілік ету мүмкіндігінен айырып тоқтады.

Теңіздің тартылуына байланысты ауаның континенталдығы жоғарылады, теңіз жағасында ауаның ылғалдығы 20 - 30 % төмендеді. Жер асты суларыныңтамшылы көтерілуіне байланысты, көлдердегі, шығанақтардағы сулартузды шаңға айналып, соңындажел тұрғанда 500 м қашықтыққа дейін көтеріледі. Бір жылда тузды шығару 70 мың т құрады. Аймақтың санитарлы-эпидемиологиялық жағдайы төмендеді. Арал маңындағы түрғындардың арасында қан аурулары мен қан айналу мүшелері аурулары бірінші орынға шықты. Ең көп тараған ауру -қанның құрамындатемірдің жетіспеушілігі.

Арал теңізінің экологиялық жағдайын жақсарту үшін, Арнасай ойпатына өндірістік емес суларды жібермеу және барлық суды теңіздің деңгейін көтеру үшін - Сырдария өзенінің салаларының түбін тереңдету жұмыстарын жүргізу керек.

1977 - 1996 жылдар аралығында Каспий теңізінің көтерілуіне байланысты суға жақын орналасқан уңғылар (скважинлар) су астына қалуына байланысты, теңіз суының құрамы мұнай өнімдерімен ластанды. Су астына 775 мың га егіндік жерлер, 700 км автокөлік жолдары, 290 км темір жол, Атырау әуежайы және аудан орталықтары, Ақтау және Баутино теңіз порты, 890 км мунай турбалары, 900 км электр желісі кетті.

Инженерлік қорғаныс шараларын санамағанда, кеткен шығын мелшері 3,59 трлн тенгені құрады. Ал инженерлік қорғанысқа 46,2 мың адамы бар, 25 елді мекенді көшіргені үшін және инженерлік тасымал мен транспорттық коммуникация үшін 19,8 млрд теңге жұмсалды.

Балқаш көлінің су деңгейі !ле өзенінің сағаларының азаюына байланысты төмендеді. 1970жылданбастапминералдану2,2г/л өсті. Іле өзеніне Қапшағайдағы СЭС (ГЭС) салынуы жағдайды одан әрі төмендетіп, су деңгейін айтарлықтай төмендетті, булардың бәрі флораның, фаунаның, балықтар түрлерінің азаюына және жойылуына әкеп соқты. Кел суының құрамы қанағаттандырғысызжағдайда, ауыр металдар, мунай өнімдерінің және фенолдардың мелшері көбейді. Көлдің ең лас бөлігі «Қазақмыс» АҚ өндірісінен шыққан өндірістік сулардың құйылатын жері, Бертыс шығанағы.

Айта кететін жай, Ертіс, Жайық, Сырдария, Іле, Шу, Талас және басқа өзендер сапасына, олардың басқа ел аумағы арқылы өтуі себепті Қазақстан жеріне олар ластанған күйде келеді. Зиянды заттардың шекара аралықтаралуы Ертіс, Іле өзендері Қытай арқылы, Өзбекстаннан Сырдария өзенінің өтуі, Қырғызстаннан Шу, Талас, Асса өзендерінің өтуі, Ресейден Жайық, Тобыл өзендерінің өтуі себепші.

Мониторингтік бақылау станцияларының мәліметі бойынша Қара Ертіс өзенінде 1997 жылы мыс, мырыш, мұнай өнімдерінің концентрациясы 4,1,5 ПДК қураған. Іле өзенінен (Қазақстан - Қытай) мемлекетаралық комплексті бақылау қорытындысы бойынша, мыстың, мырыштың, қалайының, темірдің мөлшерлерінің кеп екені байқалған. Іле өзені арқылы Қытайдан фенолдың мөлшері 5-12 ПДК, өлшенетін заттар -160 мг/л жоғары. Қытаймен шекарадағы іле өзенінен алынған сынамалардың барлығында кадмийдің, сыналтың концентрациялары ПДКжақын мөлшерді көрсеткен.

Сырдария, Шу, Талас, Асса өзендері арқылы негізінен органикалық қосылыстар, қурамында азотты қосылыстар бар зиянды заттар жэне пестицид ерітінділері керш і мемлекеттерден түседі.

Ресейден Жайық өзені арқылы мыстың, мырыштың, азотты аммонийдың, нитритті азоттың, сульфаттардың, темірдің, мунай өнімдері қосылыстары түседі, кей жағдайда олардың концентрациясы эзен суларында ПДК-ға жетіп қалады.

Суға талдау жасағанда физикалық жэне аралас әдіс қолданады, соның ішінде, мыс. ауыр металдарға талдау жасау үшін - атомды- абсорбциялық әдіс, хлорды - титрлеу әдісімен, негізгі иондарды - спектрофотометрлік немесе колориметрлік әдістермен, мунай енімдерін-жұқа қабаттыхроматографтықәдіспен анықтайды.

6.2.3. Жер асты сулар мониторингісі. Жер асты суларын зерттеуді ұйымдастыру принциптері. Жер асты сулар мониторингісінің негізгі әдістері мен методологиясы

Ауылшаруашылығының ешбір саласы суды пайдаланбай жұмыс жасай алмайды. Орыстың атақты ғалымы, оқымысты -геолог, СССР алғашқы Ғылым Академиясының презиенті А.П. Карпинский 1931 ж. Ленинградтағы 1-ші гидрогеология съезінде су жөнінде «Су-ең қымбат байлық» деген еді. Жеткілікті мелшерде су болмаған жағдайда Жер бетінде өмір болмаған болар еді.

Гидросфераның жоғарғы бөлігі атмосферамен, жер асты гидросферасымен, литосферамен және қоршаған табиғат ортасының басқа компоненттерімен байланысты. Сондықтан экологиялық жүйенің бір -бірімен қарым-қатынасын біле отырып, жер асты суын сақтамай, жер беті сулары мен су ағыстарының тазалығын талап ете алмаймыз.

Қазақстан Республикасының Су кодексіне сәйкес жер асты сулары - бұл жер асты сулары, соның ішінде минералды сулар да кіреді.

Сондай-ақ тау жыныстарына кесел келтіретін су нысаналары да жер асты суларына жатады.

Жер асты тұщы су қорының сарқылуын болдырмас үшін, болашақ ұрпаққа ауыз су қорын сақтау мақсатында мынадай шаралар қарастырылуда:

1. көлеміне байланысты су қорғандарын тиімді орналастыру;

2. жер асты суларын пайдалану режимін реттеу;

3. пайдаланып жатқан су қорының мөлшерін анықтау (себебі олардың сарқылудан сақтауүшін);

4. өздігінен ағып жатқан артезиандық уңғыдан шығып жатқан суларға бекіткіштер орналастыруды іске асыру.

Кейбір жағдайда жер асты суларын сарқылудан сақтау ушін жер беті суларының бір бөлігін жер астына жіберу арқылы жасанды толтырады.

Жер асты суларының ластануына қарсы күрес профилактикалық және арнайы шаралар арқылы жүреді. Негізгісі профилактикалық шара болыл саналады, өйткені шығын аз кетеді. Арнайы шаралар бірінші орында олар ластаушы көзді басқа су бетінен бөлектеу жекелеуге, ластанған жер асты суларын дренаждың көмегімен немесе олардан жеке ұңғы қазыл бөлектейді,

Жер асты суларының ластануын болдырмаудың бірден - бір әдісі -ол су қоймасы маңына санитарлы қорғаныс зонасын (СҚЗ) салу. Зона 3 белдеуден тұрады. Бірінші белдеу су қоймасы немесе ұңғы маңынан 30 -50 м қашықтықтағы аймақты қамтиды. Бул аймақта қатаң тәртіп режимі сақталады, бөтен адамдар кіруге болмайды, су қоймасына қатысы жоқ жұмыстардың бұл жерде жүруіне тыйым салынады. Екінші белдеу-санитарлы қорғанысбелдеуі, су қоймасын бактериялық ластанудан қорғайды, ал үшінші белдеу - химиялық ластанудан қорғайды.

Жер асты суларының ластануы -жердіңтықырлануы, топырақтың екінші рет ластануы, өсімдіктердің, ауыз судың сапасының төмендеуіне алып келеді. Ken мөлшерде ластауға септігін тигізетіндер: улы қалдықтар шығаратын, көлемді суару жерлері, малшаруашылығы және қалалық агломераттары бар, пайдалы қазбаны қазушылар мен қайта өндеушілер, химиялық және басқа өндіріс орындары жатады. Жер асты суарының ластануы өндірістен және басқа жағдайлардағы қалдық сулардыңжиналуынан және ауаға ұшуынан, атмосфералық ылғалмен араласуы және соңынан сүзілуінен болады.

Жер асты суларының жоғары ластануы Қазақстанның басқа облыстарында да байқалады. Соның ішінде ең қауіптісі мұнай өнімдерімен ластану.

Жер асты суларының сапасы жылдан жылға төмендеуде. Жер асты суларының 445-і ластанғаны байқалған, олардың көбі Шығыс

Қазақстан, Ақтебе, Жамбыл, Қарағанды, Маңғыстау және Павлодар аумағында орналасқан. Ластанудың 41 % - өндіріс орындары арқылы, 30% -ауыл шаруашылығы арқылы, 29%-басқа шаруашылықтардың үлесіне тиеді.

6.3 Топырақ мониторингісі

Топырақ мониторингісі - жер қорының сапалық және сандық жағдайына негізгі бақылау жүргізу, өзгерістерді дер кезінде анықтау негізінде оған баға беру, одан әрі дамуына бағыт беру және оны қалпына келтіру мақсатында үсыныстар мен ескертпелер беруді қамтиды.

Топырақты (жерді) бақылау - қоршаған табиғи орта жағдайын бақылаудың және сонымен қатар басқа да табиғи ортаға бақылау жүргізудің бір бөлігі болып табылады.

Халықаралық ғылыми техникалық бағдарламаға сәйкес Қазақстан Республикасы ауқымды топырақты бақылау жумыстарына қатыса алады.

Жерді жекешелендіру, белгілі мақсатта пайдалану және жерді пайдалану жағдайларына қарамастан, Қазақстан Республикасының түгелдей жер келемі жерді бақылау нысанасы болып табылады.

Жерді бақылаудың мақсаттары:

1. Жер жағдайының өз кезеңіндегі өзгерістерін, оның бағасын, қолайсыз, нәтижесіз (кері) процестердің зардаптарын жою және жерден өндірілетін байлық өнімдер туралы болжамдар мен ескертпелерді уақытылы айқындау.

2. Мемлекеттік жер кадастерін жүргізу, жердің жабдығы, жерді қорғау және жерді пайдалануды бақылау туралы және жер ресурстарын мемлекеттік басқару жумыстары туралы хабарламалармен қамтамасыз ету.

Жердің мониторингісі жер түріне сәйкесті ішкі жүйелерден турады. Жерді бақылау алатын жер көлеміне байланысты республикалық, өлкелік немесе жергілікті болып бөлінеді.

Жерді бақылауүшінқажеттіхабарламалар болып жүйелі бақылау қорытындысы, суретке түсіру, тергеу.тексеру, есепке алу, жерді пайдалану мен қорғауды мемлекеттік бақылау материалдары, архивтегі мәліметтер және т.б жердің сапасы женіндегі деректер табылады.

Жерге бақылау жүргізуге мыналар жатады :

1. Жерге бақылау жүргізуді үйымдастыру, оны жер ресурстарын басқару женіндегі орталық өкілетті органдар атқарады.

2. Мемлекетаралық және халықарлық жер бақылау бағдарлама- сын тарату немесе насихаттау, Қазақстан Республикасының басқа мемлекеттермен арадағы белгіленген келісім шарттары негізінде жургізіледі.

3. Жерге бақылауды жүргізу ретін және оның көрсеткіштерін қолдануды Қазақстан Республикасының басқару органдары анықтайды.

6.3.1. Жер ресурстары. Топырақтың ыдырау (деградация)

процесі. Топырақ эрозиясы. Жерді рекультивациялау.

Жерді мелиорациялау

Қазақстан жерінің көп бөлігін қуаңшылықаймақта орналасқан және жер көлемінің 66%~і әртүрлі деңгейде қулазуға, деградация (азғындану, кему> кері кету) процесіне үшыраған.

Жердің ыдырау және қулазу мәселелері ҚР үшін нақтылы (ішкі қауіпті) төтенше жағдай болып табылады. Бундай мәселелер күн өткен сайын зиянды заттармен ластанған ауа, шаң топырақ арқылы айтарлықтай қашықтықтарға, тілті мемлекетаралық мәселелерге дейін жетуі мүмкін.

ҚР жер қоры мақсатты (белгіленуге) қолдануға сәйкесті төмендегідей категорияларға бөлінеді:

1. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер.

2. Елді мекендер жері (қала, ауыл, поселок)

3. Өндірістік, көлік тасымалы, байланыс, қорғаныс және ауылшаруашылығы емес мақсатындағы жерлер.

4. Ерекше қорғалатын табиғи аудандар, сауықтыру және тарихи- мәдени мақсатындағы жерлер.

5. Орман қорындағы жерлер.

6. Су қоры орналасқан жерлер.

7. Запастағы жерлер (қосалқы жер)

Қазақстан табиғат жағдайларына байланысты мынадай аймақтарға бөлінеді.

1. орман далалық

2. далалық

3. қуаңшылық (құрғақшылық)

4. жартылай шөлді

5. шөлді (елсіз)

6. таулы шөлді далалық

7. субтропикалық шөлді далалық

8. субтропикалық шөлді -тау бөктері

9. Орта азия таулы аймағы

10. оңтүстік - сібір - таулы аймағы

1993 -1998 жылдар арапығында ауылшаруашылығы мақсатындағы жер қоры 70,6 млн га қысқарған, басты себебі:

1. Жерді жергілікті атқарушы органдарға беру;

2. Қолданылмаған жерді жер қорына (запас) аудару.

Республика жер көлемінің түгеліне жуығы құлазу процесіне

ушырауда және жеделдеу тенденциясы іске асуда. Жердің қулазуы (төмендеуі) физикалық, биологиялық, саяси, әлеуметтік және экологиялық факторлардың қарым-қатынасының төмендеуінен пайда болады. Жердің қулазуының мынандай түрлері белгілі: өсімдік қабатының ыдырауы, жел эрозиясы, жер қунарлығының төмендеуі, суармалы жерлердің туздануы, топырақтың және судың химиялық ластануы, келдің және т.б. су алқаптарының тартылуы әсерінен топырақтың туздануы, техногенді құлазу, гидрологиялық жағдайдың бұзылуы жэнет.б.

Өсімдіктердің (деградациясы) азаюы немесе кемуі - ете кең тараған және кезбен анықтауға болатын процестердің бірі. Тықырлану (қулазу) процесі республикада белгілі бір деңгейде антропогендік факторлардың әсері негізінде орман шаруашылығының кері кетушілігімен шектеледі.

Солтүстік Қазақстанда егістік жерлердің 70% -тен астамын дәнді дақылдар - бидай өнімдері алып жатыр. Сондықтан тағамның сапасын сақтауда әсіресе жер қунарлылығын жоғалтпаудың маңызы зор. Мониторинг™ жумыстар нәтижесінде соңғы 30 жыл ішінде әлемнің барлық аймақтарында топырақтың гумусы 15 - 30% төмендігін керсетеді.

Соңғы 20 жыл ішінде қарапайым (чернозем) қара топырақтағы гумустың мелшері 6,90 %-тен 5,34%, ал 20-40 см жер қабатында - 5,30-дан 4,37 % азайған. Бір метр жер қабатындағы дәнді-булы eric айналымында гектарына 29 тонна гумус азайған, кепжылдық шептесін есімдіктерде гектарына 22,9 т гумус азайған.

Күңгір каштанды топырақты Семей облысында 67 жыл ішінде гумус 57% -ке, ал Ақтебе облысында 18 жыл ішінде 63% азайған. Негізгі жағымды нәрлі заттар мелшері қолданылған тыңайтқыштар да біркелкі емес.

Органикалық тыңайтқыштың мелшері ете аз және биологиялық эрозия, дефляция жэне су эрозиясы есебінен жумсалынған органикалық көмірсутегіні қалпына келтіре алмайды. 1981 - 1991 жж. аралығында орта есеппен гектарына 0,5 - 0,9 тоннадан навоз (күбір) шығарылған. Қазіргі таңда топырақты мелиорациялау тоқтатылған.

Аса қауіпті жағдай туғызып отырған - экологиялық жағдайы темен Арал маңындағы 59,6 млн га жердің жағдайы мен оларды пайдалану болып отыр. Бул ауданның климаттық және гидрологиялық жағдайының өзгеруі салдарынан жел эрозиясы қарқынды дамуда. Экологиялық апат аймақтарының орталығы Қызылорда облысының Арал және Қазалы аудандарында - өсімдік әлемінің деградацияға ушырауы айқын байқалады.

Республика бойынша 3,0 млн га а/ш -қ жерлерін су жэне жел эрозиясынан, құрғақшылық пен қуаңшылықтан қорғау ушін қорғаныс жабдықтарын, соның ішінде егістік жерлерді қорғау үшін 1,2 млн га орман белдеуі қажет. Қазіргі таңда республика бойынша 1,2 млн га жерде қорғанысжабдықтары бар, оның 0,2 млн га орман алқабының еншісінде.

Топырақтың жел эрозиясы (дефляция) қуаңшылық, жартылай шөлейт жэне шөлді, елсіз ланшафтыны қамтиды. Дефляцияға ұшыраған (бөлінген) жер көлемі 18,7 млн га-ны алып жатыр, соның ішінде Атырауда - 3,3 млн га, Алматыда -3,2 млн га, Оңтүстік Қазақстанда-3,1 млн га жэне Қызылордада-2,3 млн га.

Көпшілік жағдайда жел эрозиясы процесі жеңіл топырақты аумағында байқалса, кей кезде ауыр (карбонатты) тузды, қара және қызыл топырақты жерлерде де байқалады. Топырақта жел эрозиясының негізгі табиғи қалыптасуы төмендегідей жағдайда пайда болады; климаты құрғақ ашық далалық кеңістіктерде, ылғалдылықтың тапшылығынан, ауадағы ылгалдылықтың салыстырмалы түрде төмендігінен, топырақтағы және ауадағы қуаңшылықтың жиі қайталануы салдарынан, желдің күштілігінен және жеңіл механикалық қүрамды топырақтың әлсіз эрозиялық қабілетінен немесе топырақтың эрозияға қарсы туру қабілетінің төмендігінен. Жел эрозиясының әсерінен топырақтың құрамындағы ұсақ топырақ бөліктері ұшып, жойылады және топырақ құмга айналады. Егістік алқапта бөлінген топырақтың құрамындағы гумус қунарлы (белігі) мөлшері төмендейді немесе азаяды, бойына сіңіру қабілеті төмендейді, карбонат ионы мөлшері көбейеді, агрохимиялық және физикалық қасиеттері бузылады. Соныңсалдарынан кең көлемді далалық жайылым жерлерді қумды топырақ, бархандар иелік етеді.

Осындай жерлерге Оңтүстік Қазақстандағы жалпы көлемі 47,2 млн га-лық жайылымдық жердің құмға, барханға айналып кетуін айтуға болады. Далалык, жерлердегі жайылымдарды құрып кетуден қорғау мәселесі арнайы бақылау, зерттеу жұмыстарын қажет етеді.

Су эрозиясына эсер ететін негізгі факторлар; климаты (қар жамылғысы, жауын - шашын мөлшері, температура); рельефі, топырақ көрсеткіштері (топырақтың құрам бөліктері, типі, құрылысы, тығыздығы), өсімдіктер дүниесі (жамылғысы, қоғамдастық типі); адамдардың шаруашылық қызметі.

Су эрозиясы әсерінен топырақтардың гидрологиялық режимі бұзылады, экожүйеде ыдырау процестері жүреді, соның ішінде агроландшафтарда биологиялық өнімділігі төмендейді, жағымсыз экологиялық процестер дамиды, сонымен аумақтың құлазуына әкеп соғтырады.

Су эрозиясы - ыдырау процесі сияқты қайтымсыз процесс. Ол өнімнің біржолата жуылып, ағып кетуімен сипатталады. Сондықтанда да су эрозиясы әсерінен ыдырап, шайылып ағып, кеткен топырақ алғашқы қалпына келтірілмейді, яғни топырақты қураушы процесс жүрмейді.

Топырақтың бузылуы деп - шаруашылық қызыметтің әсерінен гидрологиялық режимі мен жер бедерінің өзгеруін, топырақ жамылғысының бөлінуі мен бузылуын ондағы өсімдіктер дүниесінің жойылуын айтамыз.

Бұзылған жерлер екі топқа белінеді:

1. үйілген топырақты жерлер - өндіріс қалдықтары, жер асты тау зерттемелері - террикандар.

   2. топырақты қазу кезінде бөлінген жерлер - карьерлер, таулы жерлерде ашық әдіспен қазба жумыстарын жүргізгенде пайда болған үймелерт.б.

Белінген жерлерді шаруашылық мақсатқа пайдалану үшін алдымен қалпына келтіру қажет. Белінген жерлерді қалпына келтіру рекультивация деп аталады.

Қалпына келтіру 4 бағытта жүреді:

1. ауыл шаруашылығында пайдалану;

2. орман шаруашылығында;

3. су шаруашылығында;

4. қурылыс мақсатында.

Рекультивация 2 кезеңде (этапта) жүргізіледі -тау-кен техникалық (горнотехнический) және биологиялық. Бірінші кезең дайындық кезеңінен турады; жоспарлау, қунарлы топырақтарды себу, тесеу, жер асты жолдарын реттеу т.б. жатады. Екінші кезең - бөлінген жерлерге ауыл шаруашылық дақылдарын егу немесе ағаш отырғызу арқылы қалпына келтіру.

Жер мелиорациясы - ауыл шаруашылық өндірісі жағдайының қолайсыздығы негізінде өзгертілген теникалық, агрономиялық және уйымдастыру жумыстарының жиынтығы.

Өндірілетін енім мөлшерінің (турақсыздығы) төмендеуі егіннің есу кезеңінде судың жетіспеушілігіне әкеп соқтырады. Жыл сайын бір аудандарда ауыл шаруашылық дақылдары судың жетіспеушілігінен, яғни қурғақшылықтан зардап шексе, екінші бір аудандарда судың кептігінен, яғни ылғалдылықтың шамадан тыс болуынан зардап шегеді. Егістікжерлердің40 % - і ылғалдылық мөлшері 400 мм-ден аспайтын қуаңшылық зоналарда орналасса, 9 %-і ылғалдылығы шамадан тыс зоналарда (алқаптарда) орналасқан Қалған 51% жер көлемі ылғалдылықтың жетіспеушілігінен және өзгергіштігінен зардап шегуде. Біздің жағдайымызда мелиорация - егін шаруашылығындағы алынатын өнімнің тиімділігі мен турақтылығын жоғарылатуда ең жоғарғы ажырағысыз негіз болып табылады. Ол ауылшаруашылық өндірісінің тұрақтылығын (тиянақтылығын) күшейтеді, жаңбырлы, ылғалдылығы мол жылдарда да, қуаңшылық жылдарда да өнім деңгейінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді, еңбек өнімділігін жоғарылатады және ауылшаруашылығының техникалары мен тыңайтқыштарын тиімді пайдалану, барлық агротехникалық жұмыстарды неғұрлым тиімді мерзімде іске асыру. Сонымен қатар халық шаруашылығы қажеттілігіқ суранысын қанағаттандыру мүмкіндігін тудырады.

6.3.2. Топырақ мониторингісінің міндеттері. Анықталатын көрсеткіштер. Топырақ жағдайына бақылауды ұйымдастыру және бақылау нысаналары. Толырақ сынамаларын алу жолдары

Топырақтың құрылысы. Топырақ - минералдық органикалық және органикалық-минералды күрделі қосылыс. Бұл өзара үнемі қарым-қарынаста болатын химиялық байланыстар және бұл қарым- қатынас белгілі бір жағдайларда химиялық реакцияларға уластыратын өзіндік ерекшелігі бар ашык, колба.

Топыраққурамы қатты, суйық, газ тәрізді жәнетірі бөлшектерден ту рады.

Қатты бөлігі - минералдық және органикалық байланыстар. Топырақтардың минералдық бөлігі оның салмағының 90-99 %-н құрайды және күрделі минералдық және химиялық қурамын құрайды. Минералдық бөлігі топырақтың алғашқы тегі болып есептелетін - біріншілік (кварц, далалық шпат т.б.) және екіншілік (каолинит және т.б.) минералдардантұрады.

Органикалық заттар топырақта аз қурамды қүрайды, бірақ топырақтардың қунарлылығы, өнімділігі және өсімдіктердің коректенуінде маңызы зор роль аткарады. Органикалык заттардың құрамына: гумус (85-90 % гумусты заттар), гумин және фульво қышқылдары кіреді.

Топырақтың сұйық бөлігі немесе топырақ ерітіндісі - еріген органикалық және минералдық заттары бар су болып табылады. Топырақты су 40 - 60 % -ке дейін болуы мүмкін. Топырақтардағы су өсімдіктерді сумен қамтамасыз етуге және коректі заттарды ерітуге қатысады. Су - организмдердің өмір сүргіштігін анықтайтын, алмастыруға келмейтін факторлардың бірі. Су-тау жыныстарын және топырақ түзуші заттарды кептіруде маңызды роль атқарады. Топырақ тузу процесіндегі судың ролін Г.Н. Высоцкий тірі организмдегі қанмен салыстырған. Топырақтағы микроорганизмдер мен өсімдіктердің қалыпты дамып есуі, топырақтың ылғалдығына тікелей байланысты.

1 г қурғақ затты тузу үшін өсімдік 200-ден 1000 г-ға дейін су жумсайды. Су - булану жэне тасымалдау процесі салдарынан топырақтан жэне өсімдіктен жұмсалатын жылу мөлшерін анықтайтын жылу реттегіш фактор болып табылады. Топырақтың ылғалдылығы оның физика-механикалық қасиеттерімен тығыз байланысты.

Топырақтың ылғалдылығы оның әртүрлі қасиеттерімен, қозғалғыштығымен сипатталады, Топырақтағы суды әртүрлі категориялар мен түрлерге бөлу қабылданған (белгіленген).

5. кристалданған ылғал - қозғалмайтын және жоғары мықты байланысымен ерекшеленеді.

6. қатты ылғал - муз. Қозғалмайтын ылғал.

3 бу тәрізді ылғал - бір жерден екінші бір жерге су буы түрінде қозғалады.

4. мықты байланысқан ылғал -2-3 молекула қалыңдығындай жуқа үлдір түрінде топырақ түйіршіктерінің бетінде мықты бекінеді.

5. жеңіл байланысқан ылғап - су бетінде сумен мықты байланысқан үлдірмен устап тұрады.

6. бос ылғал - капиллярл ы және гравитациялық күштердің әсерінен қозғалады.

Бос ылғал 3 түрлі болады - аспалы, сүйемелі, гравитациялық (ойма, безендірілген)

Топырақтағы судың құрамын әртүрлі әдіспен анықтайды. Кеңінен қолданылатын елшеу әдісі (весовой).

Өлшенген топырақты 100-105°С-та кептіріп, ылғалдылық мелшерін (салмағын) елшеу немесе келемдік процентпен қурғақ топырақ салмағымен салыстырмалы түрде есептейді, топырақтардың газ тәрізді белігі суы жоқ қуыстарды толтырып турады. Топырақтағы ауада атмосфералық ауаға қарағанда кемірсутек газы кеп, оттегі аз мелшерде жэне метан, ушқыш органикалыққосылыстар т.б болады. Топырақтағы ауа қасиетіне ауа сыйымдылығы жэне ауа еткізгіштігі жатады.

Ауа сыйымдылығы (воздухоемкость) - ауасы бар топырақ белігі. Құрғақ топырақтардағы ауа сыйымдылығы топырақ келемінің 25-90 % деңгейінде болады. Әдетте табиғи жағдайларда топырақтардың қурамында үнемі ылғал болады, сол кезде топырақтың ауа сыйымдылығы бұл деңгейден, яғни 25 - 90 % -тен темен болады.

Топырақтың ауа сыйымдылығы ылғалдылық темен болған жағдайда салыстырмалы түрде маңызды роль атқарады. Бұның өзі топырақтардың қүрылысы жағынан қарағанда маңызды керсеткіш.

Ауа еткішгіштігі (воздухопроницаемость) - топырақтың ауаны ез бойына еткізу қабілеті. Бул топырақ пен ауаның өзара үздіксіз газ алмасуы болып табылады. Неғүрлым топырақтың ауа өткізгіштігі жоғары болса , солғұрлым газ алмасу процесі қарқынды болады, топырақтағы ауада оттегі кеп, ал кеміртегі газы аз болады. Ауа топырақта қуыстармен (пора) қозғалады. Неғурлым қуыстар (поралар) ірі болса, соғүрлым топырақтардың ауа еткізгіштігі жоғарылайды.

Топырақтағы ауада атмосфералық ауамен салыстырғанда оттегі аз, кеміртегі газы кеп болса, соған сәйкес азоттың құрамы да өзгеше болады (10-кесте). Азоттың мелшері топырақтағы азот реттегіш микроорганизмдер мен клубенковый бактерияларының әсерінен азайып, басқа микроорганизмдер әсерінен азотты заттардың немесе құрамындағы азоты кеп заттардың денитрификация процесіне ушырауынан, белоктың мелшерінің азаюы салдарынан көбейіп отырады. 1953 ж. Н. Г. Холодный зерттеулері керсеткендей, топырақта микроорганизмдердің әсерінен түзілетін немесе пайда болатын ушпайтын органикалық қосылыстар топырақ ауасы қурамында кездеседі. Бул заттар өсімдіктердің тамырын топыраққа сіңіріп, бекінуін, есімдіктердің есу қабылетін, оның өміршеңдігін қамтамасыз етеді.

Топырақтағы ауада оттегі мен С0₂ мелшері өзгеріп отырады. Топырақтыңжоғарғы қабатында оттегі атмосфералық ауаға қарағанда аз болады. Газ алмасу процесі темен жүретін топырақта оттегі айтарлықтай мәлшерде темен болады, ал С0₂ бундай топырақта 19-20 %-ке жэне одан да кеп мелшерде жоғары болады.

Топырақтағы ауаның құрамын анықтауда әртүрлі газанализаторлар: АФС, ГВВ-2, ГПХ-ЗМ, ВТИ-2 қолданылады.

С0₂ сіңіру ушін КОН ерітіндісін, оттекті сіңіру үшін пирогаллол А сілтілікертінділерін қолданады.

Топырақтыңтірі белігі-топырақ микроорганизмдерінен (бактерия, саңырауқулақ, балдыр, актиномиценттер т.б) омыртқасыздар екілдерінен (қарапайымдар, құрттар, моллюскалар, насекомдар және олардың личинкалары), жәндіктерден (олардың личинкаларынан) тұрады. Олар топырақтың жоғары қабатындағы есімдіктердің тамырымен жәнет.б азықтармен қоректенеді.

Топырақтың қызметі. Физикалықжәнехимиялық құрылысының ерекшелігінен топырақ өзіндік қызмет атқарады.

10-кесте. Атмосфералық және топырақтык, ауаның құрамы, % ай

Ауа	Азот (N2)	Оттегі (Qг)	Аргон (Аг)	Көмірқыш- қыл газ (СОД	Баскэ қалғаңцары
Атмосфе- ралық	78,08	20,94	0,93	0,03	0,04
Топырақ- тағы	78,08-80,24	20,90-0,0		0,03 - 20,0

• Бойынан ететін судың қурамындағы қатты заттарды сүзеді және ұстап қалады,

• Өзінің қунарлылығын арттыруға, құрамындағы микрожәне макро организмдердің өміршеңдігіне қажетті қоректік заттарын реттеп, байытыпотырады.

• Күн сәулесі энергиясын реттеп отырады.

• Топырақтардың беткі қабатындағы химиялық заттарды топырақ түйіршіктері бойына сіңіреді.

• Айрықша алмастыру реттеу қасиеті бар яғни микроорганикалардың өміршеңдігі арқасында түзілген немесе пайда болған ферменттердің қатысуымен топырақтағы зиянды заттар су мен ауаға қарағанда тез ыдырайды.

• Еріген минералдық заттары бар суда ез бойына өткізу қабілеті жоғары қуыстар (поралары) бар.

• Ылғалды бойына устау сыйымдылығы жоғары.

Топырақта физикалық, химиялық немесе биологиялық агенттерге жатпайтын жаңадан пайда болған немесе осы агенттердің қаралып отырған уақытта кеп жылдық орташа мөлшерден асса, онда топырақты ластанған деп атаймыз.

Топырақтың ластануын бірнеше түрге беледі, яғни физикалық, химиялық, биологиялық, механикалық.

Физикалық ластану -топырақтың енімділігінің қулдырауы, оның тығыздалуы, тапталып, жаншылуы.

Химиялык, ластану - антропогендік әсерден топырақтардың химиялық қурамының езгеруі, яғни топырақсапасының қулдырауына әкеп соқтыруы.

Биологиялық ластану - оған зиян келтіре отырып, адамның қатысында топыраққа әртүрлі организмдерді (саңырауқулақ, бактерия, кек- жасыл балдырлар т.б.) енгізу. Қауіпті аурулар туғызатын микроорганизмдерді топыраққа енгізу арқылы топырақты ластайды.

Механикалық ластану - топыраққа езге де қатты заттардың түсуі, нәтижесінде топырақтың ластану ы.

Топырақтың қурамындағы зиянды заттардың мелшерін білу үшін ең алдымен, қандай үлгілерді (образцы) алу керек, қандай мөлшерде, қай уақытта, қай жерден алуы керек екенін білу керек. Сонымен бірге сынамаларды тереңдікке сай топырақтың құрамындағы заттарды білу үшін, әртүрлі тереңдіктен алу керек.

Топырақ сынамасын нүктелік әдіс бойынша алғанда, көлденеңнен немесе басқа әдіспен, генетикалық горизонтқа тән, әрбір сынама топырақтың бір бөлігінқұаруы қажет. Топырақтың беткі қабатындағы ластануды (мұнай, өнімдері, ауыр металдар) нүктелік әдіспен анықтаған кезде сынаманы 0,2 кг шамасында 0,5 және 20 см терендіктен алады. Топырақ құрамынан тез ұшатын немесе химиялық тұрақсыз заттарға отбор жасаған кезде, топырақтың қапталының (профиль) єн бойымен алып, аузы тығыз жабылатын шыны ыдысқа салып қояды. Сынаманы талдауға алып келген күні жасайды. Сол күні талдау жасауға мүмкіндік болмаған жағдайда, оларды зерттеу әдісінде айтылғандай белгілі біржағдайда, яғни сақталу температурасы 4°С және 2 тәуліктен аспауы керек.

Топырақтан сынама алу үшін келесі құралдар мен жабдықтар қажет:

Тросты бура БП-25-15 немесе осы сияқты метрологиялық сипаттамасы бар басқа түрлері;

Ұшы бар күрек;

Мата дорба, полиэтилен немесе қағаз дорбалары, қағаз жәшік;

Сыртына этикетка жапсырылуы керек - картографиялық негіз.

Сынама алу. Зерттеуге арналған аймақты тор бөліктерге бөліп алып, нүктелік сынамалардың ара қашықтығын анықтайды да, бурмен сынаманы алады. Топырақтың қатты бөлігін күрекпен алуға болады. Нүктелік сынамаларды жолға жақын жерлерден, органикалық және минералдық тыңайтқыштар турған жерден, борозданың түбінен, өсімдіктердің аз не көп шығып, ерекшеленіп турған жерлерінен отбор алуға болмайды.

Әрбір қарапайым бөліктен нүктелік сынаманы әрбір қадам аттаған сайын біркелкі етіп аламыз. Орман алқабында, егістік, талдар еккен жерлерден, сынама әрбір егілген жүйек (грядка) аралығынан алынады.

Егін салынатын топырақтан нүктелік отбор алу сынаманың топырак, қабаты бойын, ал жайылым және шабындық жерлерден - топырақтың құнарлы белігінен, тек 10 см-ге дейінгі тереңдіктен алынады.

Қарапайым бөліктен нүктелік әдіспен алынған сынамалардан жиынтық сынаманы құрайды. Жиынтық сынама салмағы 400 г. Жиынтық сынамаларды дорбаға салып, сыртына этикеткасын жапсырады.

Этикеткада мыналар көрсетіледі:

Зерттеу жумысын жүргізетін мекеменің аты;

Облыс;

Аймақ;

Шаруашылық,

Жиынтық сынаманың номері;

Сынама алған күн;

Орындаушының аты-жөні;

Орындалатын стандарт (28168-89 ГОСТсы - сынама алу).

АФИ газоанализаторы. Құрал (19-сурет) 100 мл бюреткадан, көмір қышқыл газы мен оттегіні сіңіретін екі сосудтан, қысымдық ыдыстан, бөлшекті гребенкадан, үш тармақты краннан, резина дорбасынан тұрады. Өлшегіш бюретка ішінде суы бар шыны цилиндрдің ішінде орналасқан. Оған термометр мен бір жағыгрушаға жалғанған шыны түтік батырылған.

Құралды өлшеуге дайындық былай жүреді. Қысымдық ыдысты жұмыс столының үстіне қояды және ыдыстарды сұйықтықпен толтырады (NaCI қанық ерітіндісі немесе 10% H₂S0₄); қысымдық ыдыстағы оның деңгейі атмосферада ашық турған, үш тармақты кранды бюретканың нөлдік сызығына қиылысады. Бұны қысымдың ыдыстың "нөлдік жағдайы" деп атайды.

19-сурет. АФИ газоанализаторы

Сіңіргіш сосудтар өздеріне сай ерітінділермен, сіңірушілермен толықтырылады және оларды жумысжағдайына келтіреді. Бұл үшін қысымдық ыдысты көтереді және газоанализатордың бюреткасын атмосферада ашық турған күйінде ығыстырушы ерітіндімен толтырады. Бюретка ығыстырушы ерітіндімен толған соң, үш тармақты кранды жабамыз. Одан әрі сілті ерітіндісі бар сіңіргіш сосудтың кранын ашады және біртіндел қысымдык, ыдысты түсіреді, ішкг сіңіргіш сосудтағы сілті ерітіндісі осы ыдыстың капиллярлық белгісіне дейін көтеріледі. Осылай екінші сіңіргіш сосудқа ауаның талдауын дайындайды.

Газоанализатордың бюреткасын ығыстырғыш ерітіндімен толтырады. Үш тармақты кранды жабады. Қысымдық ыдысты нолдік белгіге әкеледі.

Топырақтан ауа сынамасын алу. Сынаманы диаметрі 3 мм болатын латунды түтікше арқылы газдық пипеткіге алады. Стационарлы зерттеулерде тұрақты орналасқан түтіктерді пайдаланған орынды. Өте терең емес жерден толырақ ауасына сынама алу үшін бур инесін пайдалануға болады.

Газды пипеткалар қоралтың ішінде орналасқан (20-сурет). Олардың теменгі жағы ішінде ығыстырғыш ерітіндісі бар ыдысқа, бір- бірімен және қысымдық ыдыспен жалғасқан. Газды пипеткаларды алма кезек осы сұйықтықпен жэне топырақауасымен толтырады.

20-сурет. Топырақ ауасын алатыи қондырғы

Қысымдық ыдысты жоғары көтереді 1 және ығыстырғыш сұйықтықпен бірінші пипетканы толтырады 2. Қысымдық ыдысты қораптың тубіне қояды.

Латундық түтікшені 3 бурдың көмегімен берілген тереңдікке енгіземіз. Түтіктің айналасындағы топырақты нығыздаймыз Түтікшеден бурикті шығарып, оны ығыстырғыш суйықтыққа толған газды пипеткаға түтік (шланга) 4 арқылы жалғаймыз.

Пипетканың жоғарғы, одан кейін төменгі кранын ашады. Осыдан аққан ерітінді қысымдық ыдысқа құйылады, ал пипетка ауамен толады. Жалғағыш түтікшелер мен латундық түтікте атмосфералық ауа қалатын болған соң, бастапқыда жалғағыш түтіктерді шаятын сұйықтық құйылып алынады.

Пипеткадан түтікті шығарып алып, оны қыстырғышпен немесе шыны қақпақпенжабады. Қысымдықыдысжоғары көтеріледі және алынған ауа сынамасы ығыстырылады.

Топырақ ауасына сынама алу үшін:

Жалғағыш түтіктерді үріп тазалаған соң, газды пипетканы қайтадан ығыстырғыш сұйықтықпен толтырып, латундық түтікшемен жалғайды және топырақ ауасымен түгелдей толтырады.

Топырақ ауасына талдау былай жүреді. Жұмыс үстеліне топырақ ауасы бар сынаманы қояды. Газды пипетканы газоанализатормен жалғайды. Ауаға талдау жасамас бұрын жалғағыш түтіктерді және газоанализатордың гребенкасын сынама ауасымен үреді. Бұл үшін үш тармақты кранды газдық пипеткаға бағыттап қояды - газоанализатордың бюреткасы және оған 20-30 мл ауаны бюреткаға жинайды. Кранды жауып, газоанализатордың қысымдық ыдысын жоғары көтереді, үш тармақты кранды ашады, ауа шығады. Газоанализатор бюреткасын қайтадан ығыстырғыш сұйықтықпен толтырады. Үш тармақты кранды жабады. Қысымдық ыдысты тусіріп, нолге апарып қояды. Құралды үргеннен соң топырақ ауасын газоанализатор бюреткасына толтырады. 3 мин бойы цилиндрдегі суды грушамен араластырады. Топырақ ауасы цилиндр ішіндегі судың температурасын алады. Термометрдің көрсетуін жазып алады (бастапқы ауа температурасы t_t).

С0₂ анықтау. Сілтісі бар сіңіргіш сосудтағы кранды ашамыз, қысымдық ыдысты көтереміз және сосудқа талдауға алынған ауа келемін сілтімен араластырамыз. Қысымдық ыдысты 3-4 ретжоғары кәтеріп, темен түсіреміз. Қысымдық ыдысты теменге түсірген соң, сосудтағы сілті деңгейін белгіге дейін жеткіземіз де кранды жабамыз. қысымдық ыдысты нолге қойған соң, газдық бюреткадағы келемді есептейді. Буны тұрақты келем көрсеткіші қайталайды. Есептеу алдында 2 мин бойы газдың температурасын өлшеп, жазып алады

С0₂ таза келемін кестеде көрсетілген сілтемеден табамыз (11- кесте).

Есептеу мысалы. t₁ = 20,2 °С, t₂ = 20,7 °С, яғни 20,7 - 20,2 = = 0,5 °С С0₂ таза келемі 0,65 мл тең. 11- кестеден талдау жасаған уақыттағы температура (20-21 °С) бойынша, газдың көлеміне түзеткішті табамыз. Түзеткіш бастапқы газ 100 мл келеміне қатысты және 0,34 мл құрайды. Оны айырмашылыққа көбейтеді (t₁ -1₂); 0,34 • - 0,5 = 0,17 мл. Алынған өлшемді таза келемге қосады және С0₂ қурамын С0₂ =0,65 + 0,17=0,82 мл (немесе %).

Ерітіндідайындау. 24 г пирогаллол А тубі дөңгелек (коническая

11 кесте. Ауа қысымы 760 мм сынап бағанасы кезіндегі газ температурасының өзгеруінің көлемдік түзетуі

Тэмрибе кваццаі телгештура		Газмэлемніңаты, мп һемэоо % егер басгапфі кэгем мп кіраса
осңы	Бэстагқы	100	99	98	97	96	95	94	84	83	82	81	80	79	78	77	76	75
31	30	0,33	0,33	0,32	0,32	0,32	0,31	0,31	0,28	0,27	0,27	0,27	0,26	0,26	0,26	0,26	0,25	0,25
30	29	0,33	0,33	0,32	0,32	0,32	0,32	0,31	0,28	0,27	0,27	0,27	0,26	0,26	0,26	0,26	0,25	0,25
29	28	0,33	0,33	0,33	0,32	0,32	0,32	0,31	0,28	0,28	0,27	0,27	0,26	0,26	0,26	0,26	0,25	0,25
28	27	0,33	0,33	0,33	0,32	0,32	0,32	0,31	0,28	0,28	0,27	0,27	0,27	0,26	0,26	0,26	0,25	0,25
27	26	0,33	0,33	0,33	0,32	0,32	0,32	0,31	0,28	0,28	0,27	0,27	0,27	0,26	0,26	0,26	0,25	0,25
26	25	0,34	0,33	0,33	0,32	0,32	0,32	0,31	0,28	0,28	0,27	0,27	0,27	0,26	0,26	0,26	0,26	0,25
25	24	0,34	0,33	0,33	0,32	0,32	0,32	0,32	0,28	0,28	0,27	0,27	0,27	0,26	0,26	0,26	0,26	0,25
24	23	0,34	0,33	0,33	0,32	0,32	0,32	0,32	0,28	0,28	0,28	0,27	0,27	0,27	0,26	0,26	0,26	0,25
23	22	0,34	0,34	0,33	0,32	0,32	0,32	0,32	0,28	0,28	0,8	0,27	0,27	0,27	0,26	0,25	0,26	0,26
22	21	0,34	0,344	0,33	0,33	0,32	0,32	0,32	0,28	0,28	0,28	0,28	0,27	0,27	0,26	0,26	0,26	0,26
21	20	0,34	0,34	0,33	0,33	0,33	0,32	0,32	0,29	0,28	0,28	0,28	0,27	0,27	0,27	0,25	0,25	0,25
20	19	0,34	0,34	0,34	0,33	0,33	0,32	0,32	0,29	0,28	0,28	0,28	0,27	0,27	0,27	0,26	0,26	0,26
19	18	0,34	0,34	0,34	0,33	0,33	0,33	0,32	0,29	0,28	0,28	0,28	0,27	0,27	0,27	0,26	0,26	0,26
18	17	0,34	0,34	0,34	0,33	0,33	0,33	0,32	0,29	0,29	0,28	0,28	0,28	0,27	0,27	0,27	0,26	0,26
17	16	0,35	0,34	0,34	0,33	0,33	0,33	0,32	0,29	0,29	0,28	0,28	0,28	0,27	0,27	0,27	0,26	0,26
16	15	0,35	0,34	0,34	0,33	0,33	0,33	0,33	0,29	0,29	0,28	0,28	0,28	0,27	0,27	0,27	0,26	0,26
15	14	0,35	0,34	0,34	0,33	0,33	0,33	0,33	0,29	0,29	0,29	0,28	0,28	0,28	0,27	0,27	0,26	0,26
14	13	0,35	0,34	0,34	0,34	0,34	0,33	0,33	0,29	0,29	0,29	0,28	0,28	0,28	0,27	0,27	0,27	0,26

колба) салып үстіне 21% күйдіргіш калий ерітіндісінен 160 мл құйып, колбаны тығынмен тығыздап жауып, пирогаллол Атолықтай ерігенше шайқаймыз. Алынған сілтілі пирогаллол ерітіндісін бөлме температурасына дейін салқындатады.

0₂анықтау. Пирогаллолы бар сіңіргіш сосудтың кранын ашады және қысымдық ыдысты кетеріп, қалған газ көлемін араластырады. қысымдық ыдысты жайлап көтереді және 7-10 аралығында төмен түсіреді. Пирогаллол ерітіндісінің көлемін белгіге дейін жеткізіп, кранды жабады. Қысымдық ыдысты нолге әкеліп қояды. Бюреткадағы есеп бойынша сіңірілген газдың көлемін береді (С0₂ + 0₂). Тәжірибені қалған газдың көлемі тұрақты көлемге келгенше қайталайды. 0₂ толық сіңіргенше газдыңтемпературасын теңестіреді (t₃), қысымдық ыдысты көтеріп және ерітінді деңгейін салыстырып бюреткадан есептеледі.

Есептелген көлемнен С0₂ + 0₂ температураның өзгеру туралы түзету шығады (t₃-t₂) (11- кесте). Бұл түзету қалған газдың келеміне қатысты. 0₂ проценттік мөлшерін (С0₂ + 0₂) табады.

Есептеу мысалы. t₁ = 20,2 °С, t₂ = 20,7 °С, С0₂ + 0₂ = 20,8 мл көлем, қалған газдың көлемі (100 -20,8) = 79,2. 11 - кесте бойынша температуралық түзету 0,27 мл болса, 0,27 х 0,5 = 0,135 мл. Түзетілген көлем (С0₂ + 0₂) = 20,8 + 0,135 = 20,935 мл. 0₂ мелшері (20,935 - - 0,82) = 20,115 мл (немесе %).

Газдың бастапқы көлемі мен ыдыстың нолде турған күйіндегі келемінің қатынасына кесте құру. Кестені құралмен жұмысжасаған уақыттағы температура жағдайымен жасайды. Қысымдық ыдысты устағышқа бекітеді. Есептеуді атмосферада ашық үш тармақты кранның менискісімен алады. Одан кейін кранды жабады, устаышты жинайды және есепті ыдыстың нолге келген белгісінен менискісі арқылы жүргізеді. Бул тәжірибені 5-7 устағыштың әртүрлі биіктігінде қайталайды. Апынған мәлімет бойынша атмосфералык, қысымдағы бастапқы газ көлемі мен ыдыстың нолге келгендегі белгісінен, сол газдың көлемі бойынша график (сызық) тұрғызады. Абсцисса осіне бастапқы газ кәлемін, ал ординат осіне ыдыстың нолге келгендегі газ келемі белгіленеді. Графикте орташа елшенген тік түзу турғызады

Топырақтың ауасының құрамы

	Сына	t,	С02	t2	С02	t3	Көлем-	Кәлем-	02
Топырақ-	ма		көле		көлемі		дер	дер	көлемі,
тың аты	алын-		Ml,		тузеті-		К.ОСЫН-	қосын-	%
	ған		%		лумен		дысы	дысы
	терең-						(С02 +	тузетілу
	ДІК, CM						02), %	мен
								(С02 +
								02), %

жэне мынадай кесте жасалады.

6.4. Экологиялық мониторинг жүргізудің биологиялық ӘДІСІ

6.4.1. Жалпы ережесі. Биологиялық және экологиялық тексеру кезеңдері. Жер бетілік өсімдіктерге талдау жасау әдістері. Омыртқалы жануарларға талдау жасау әдістері

Биологиялық нысаналардың мониторингісі - ете күрделі және нашардамығанэкологиялық мониторингтіңбөлігі. Бул мониторинг турі организмендік, популяциялық, экожуйелік және биосфералық деңгейде жүргізіледі.

Организмендік деңгейде тірі организмендегі зиянды заттардың мелшері анықталады.

Популяциялық деңгейде популяциялық сипаттағы уақыттың кейбір факторлары әсерінен езгеруі: популяциялар саны, олардың жас ерекшелігі жәнежыныстық қурылымы және т.б.бақылайды.

Экожүйелік деңгейдегі мониторинге түрқұрамының күнделікті тізбегі, биологиялық жүйенің құрылымдық және қызметтік сипатының езгеруі, олардың орналасқан жерінің езгеруі кіреді (Соколов, Смирнов, 1980 ж.).

Экологиялық жүйенің түрлікқүрамы маңызды керсеткіш. Бірақта анықтау әдісінің қарапайымдығына қарамастан, көптеген қиыншылықтар кездеседі. Кез келген экожүйеде түрдің саны айтарлықтай үлкен көлемде, ал олардың санын нақты білу әртүрлі жүйелік топтағы жоғары маманданған білімді қызметкерлерге байланысты. Биологиялық нысаналардың өмір сүруіне көптеген әртүрлі факторлар эсер етеді, оның ішінде қайсысы антропогендік екенін айыру қиын.

Қайсыбір экожүйедегі түр тізімінің езгеруі, орта жағдайының қатты езгергеніне байланысты ал түрдің сандық қатысы орта жағдайының езгерісіне өте сезімтал. Биологиялық мониторингті уйымдастырған кезде, стационарлық бақылау арқылы өте узақ мерзім ішіндегі мәліметтер, өткен уақыт пен қазіргі кезді салыстыру мәліметтері пайдаланылады.

Жер бетінде тіршілік ететін организмдер турі әте кеп, бірақта олардың саны 5-тен 80 млн-га дейінгі аралықта өзгеруде. Дегенмен таксономиялық анықтау нәтижесінде барлығы 1,4 млн түрді анықтаған. Осы анықталған санның 750 000 - насекомдар, 41 000 - омыртқалы жануарлар, 250 ООО - өсімдіктердің үлесіне тиеді. Қалғанына омыртқасыз жануарлар, саңырауқулақтар, балдырлар және басқа микоорганизмер кіреді.

Түрдің "байлығы" әртүрлі климаттық-географиялық белдеулерге байланысты қатты өзгереді, бірақ олардың полюстен экватор белдеуіне қарай санының есуі байқалады. Мысалы, тропикалық ормандардағы тұщы су насекомдары, қалыпты жағдайға қарағанда 3-6 рет кеп. Латын Америкасының ылғалды тропикалық ормандарында ағаштардың40- 100 турі 1 гажерде кездессе, Солтүстік Американың шығыс бөлігінде - 10 - ЗО турі кездеседі.

Теңізде де қурлықтағы сияқты заңдылық сақталады. Мысалы, Арктикада асцидийдің түр саны 100-aak аспаса, ал тропикалық теңіздерде 600-aak асады.

Жер бетіндегі тіршілікте биологиялық әтүрлілік маңызды - әмірлік ресурс. Адамдар тамаққа өсімдіктердің 7000 түрін қолданады, бірақ әлемдіктамақ өндіру небары 20, ал соның 3 (бидай, жүгері және күріш) барлық тұтынудың жартысынан көбіне пайдаланылады.

Сонымен қатар биологиялық ресурстар ендіріс орындарының да шикізаты болып табылады, соның ішінде медицина саласы да бар, бұған елдің үлттық экономикасы тәуелді.

Соңғы уақытта адамзат жабайы өсімдіктер мен жануарлардың пайдалы екенін ұға бастады. Олар тек қана ауыл шаруашылығына, медицина мен енеркәсіпке ғана қажет емес, сонымен бірге қоршаған ортаның табиғи экожүйесін құраушы биотикалық бірлестігі. Биосферада биологиялық әртүрлілік биологиялық тізбектің тұрақтылығын сақтап туратын негізгі фактор.

Биологиялық әртүрлілік үш деңгейде қаралады: генетикалық, түрлік және экожүйелік. Генетикалық әртүрлілік Жердегі организмдердің генетикалық хабардың көлемін қамтиды. Түрлік әртүрлілік-Жер бетінде тіршілік ететін әртүрлі организмдердің түрін қамтиды. Экожүйенің әртүрлілігі әртүрлі тіршілік ортасына қатысты, биотикалық бірлестіктерге және биосферадағы экологиялық процестерге байланысты.

Биологиялық әртүрліліктің сандық көрсеткіші экожүйеде әртүрлі факторларға байланысты қатты өзгереді.

Биологиялық мониторингтің міндетіне табиғи ортаның жалпы индикациялық қозғалысы және организмендік, экожүйелік және биосфералық деңгейдегі биологиялық процестердің аса жауапты процесі жатады.

Биологиялық нысана мониторингісін уйымдастыру кезінде қиындықтарға қарамастан, бұл түрдегі мониторингтің негізгі әдістерінің бірі биологиялық индикаторлар әдісі.

Биоиндикаторларға 1990 ж. Н.Ф. Реммерс былай деп түсінік берді:

Бір түрдің особтар топшасы немесе бірлестігі, олардың ортада болуы, ортаның өзгерісін, ондағы зиянды заттардың концентрациясына байланысты;

Ортаның ерекше сипатын бағыттайтын, пайдалы қазба байлықтардың бар екенін білдіретін түрлер немесе бірлестіктер.

Экологиялық мониторингте биоиндикаторлық әдісті қолданудың мәні, экожүйені құрайтын барлық тірі ағзалардан бірнеше түрлер немесе оларға тән бірлестіктер іріктеліп алынады, олардың экожүйеде қандай мөлшерде болуынан экожүйенің жағдайы, ондағы болып жатқан өзгерістер туралы мәліметбереді.

Бундай зерттеулер биотаға бақылау жумыстарын анағурлым жеңілдетеді.

Ескерте кететін жай, биоиндикаторлық әдіс әртүрлі табиғат ортасы үшін толық талданбаған. Бул бағытта ең жақсы дамыған су биологиясы (гидробиология) және геоботаника. Су биологиясы жағдайында су ортасына биологиялық тесті әдісі және судағы ағзалардың қурамы мен қурлымына байланысты ластануды анықтау әдісі кең тараған. Геоботаникада көптегев әдістер бар, олардың көмегімен топырақ жабындысының жағдайы мен күйін, жер асты суларының бар, жоғын және сапасын өсімдік-индикатор көмегімен анықтауға болады.

Судағы зиянды заттардың бар екенін білуге арналған биотестілеу әдісі тест - объекті арқылы токсинді мөлшердің шамасын анықтауға мүмкіндік береді.

7-тарау. ҚОРШАҒАН ОРТА САПАСЫН НОРМАЛАУ

7.1. Қоршаған табиғат ортасын (ҚТО) нормалауды анықтау және негізгі түсініктер. Ауа, су, топырақ сапасын нормалау

Шаруашылық қызметтің күннен- күнгеөсіп жатқанбарлық әсерлері адамдар өмір сүріп, табиғат ортасына жағымсыз эсер ете бастаған соң, орта сапасын реттеу мәселесі алға қойылды.

Қоршаған табиғат ортасының тиісті сапа деңгейі оның мынадай экологиялық жүйесі, яғни турақты және езгеріссіз зат алмасу процесій қамтамасыз ету, табиғат пен адам арасындағы энергия мен байланысты үздіксіз жалғау және қамту жатады. Табиғаттың зиянды қосылыстардан тазалануы өздігінен реттелу арқылы жүреді.

Қоршаған табиғи ортаны нормапауға ең алдымен қоршаған ортаға шектеулі әсерді нормалау. Бұл жағдайда алдымен қоршаған ортаға антропогендік әсерлер нәтижесінде болатын жағымсыз эсер етудің кең тараған турлері физикалық, химиялық және биологиялық турлерінің адамның денсаулығына, жануарлар мен өсімдіктер әлеміне тигізетін зияны ескеріледі.

Қоршаған орта сапасын нормалау 3 топқа бөлінеді: санитарлық - гигиеналық, экологиялық және-комплекстік, яғни 1 және2топтардың белгілері аралас, жиынтық (21-сурет).

Санитарлық-гигиеналық көрсеткішке зиянды заттардың физикалық және тағы басқа әсерлері, санитарлық, қорғаныс зонасының, радиациялық әсерлерге шекті мелшер деңгейі (ПДУ)т.б. кіреді. Бұндай нормативтер қурудың маңызы адамдардың денсаулығына тікелей эсер ететін қоршаған орта сапасының өзгерісін көрсетеді.

Екінші топқа экологиялық нормативтер жатады. Буған зиянды заттарды ауаға шығару мен суғажіберу нормативі кіреді. Олар зиян келтіру көзінің (источнику вредного воздействия) талабының белгілі бір мөлшерден (пороговой величины) асып кетпеуін қадағалайды.

Комплекстік толтың мақсаты экологиялық қарым-қатынаста уйымдастыру құрылымдары мен қуқықтық қатынастар кезінде қолданылатын терминдер бірлестіктері.

Атмосфералық ауаның санитарлық-нормативтік сапасы - бұл зиянды заттадың шектеулі мүмкін мөлшері (ШММ) ПДК. Әрбір ауаны ластайтын зиянды заттардың өзінің ПДК болады. Ол қоршаған орта мен адамдардың денсаулығына тікелей, не жанама түрде зиян келтірмейтін мөлшері. Тікелей эсер етуге организмді уақытша тітіркендіру тудыру, яғни жөтел, белгілі бір иісті сезу, бас ауру және осы сияқты т.б. қубылыстардың шектен шықпауы. Жанама эсер етуге қоршаған орта жағдайын төмендететін, мыс. туман күндердің көп болуынан өсімдіктер әлемінің зардап шегуі жатады.

Әрбір зиянды заттардың ПДК 2 нормативі бар, ПДКм.р. - 30 минут уақыт аралығында адамдарда рефлекторлық (иісті сезу, көздің көру қабілетінің төмендеуі, аллергиял ық реакциялар) реакцияның болмауы. ПДКс.с - 24 сағат ішінде адамдарда демалған уақыт ішінде зиян келмеу.

ПДК жоқ зиянды заттардың мөлшерін туспалдаудың қауіпсіздік деңгейімен (ориентировочный безопасный уровень воздействия (ОБУВ) салыстырады.

Қауіпсіздік дәрежесіне байланысты (улылығына) 4 класқа бөлінеді. 1 класс - төтенше қауіпті (чрезвычайно), 2 класс - қауіпті (опасные), 3 класс - орташа (умеренно), 4 класс - салыстырмалы қауіпсіз (относительно безвредные).

Атмосфералық ауада жиі кездесетін зиянды заттардың ПДК мелшері 12-кестеде көрсетілген.

12-кесте. Елді мекендердегі кейбір зиянды заттардың ПДК

Зиянды қосылыстар	Концентрация, мг/м13
	Жоғарғы концентрациясы (Максимально разовая)	Орташа тәуліктік
Азот тотығы	0,6	0,06
Азоттың қос тотығы	0,085	0,085
Аммиак	0,2	0,04
Ацетон	0,35	0,35
Бензол	1,5	0,8
Бенз(а)пирен	-	0,000001
Шаң	0,5	0,15
Сынап металл түрінде	-	0,0003
Күкіртсутек	0,008	0,008
Күкіртті көміртек	0,03	0,005
Көміртегі тотығы	5,0	3,0
Фенол	0,01	0,003
Формальдегид	0,035	0,003
Хлор	0,1	0,03

Санитарлық-гигиеналық талап бойынша әрбір зиянды заттар атмосфералық ауада мынадай жағдайды ескеру керек.

ПДК,

Сі - зиянды заттардың іс жузіндегі немесе нақты (фактический) концентрациясы, мг/м³, ПДҚ - ең жоғарғы концентрация (максимально разовые, мг/м³).

Елді мекендердің атмосфералық ауасында бір уақытта бірнеше зиянды заттармен ластануы мүмкін, барлық зиянды заттардың қосындысы олардың мөлшерінің ауада көбеюіне әкеп соғады. Бундай заттарды бір бағыттағы зиянды заттар деп атайды. Сондықтан Денсаулық сақтау министрлігі бұндай заттардың жалпы қосылып эсер етуінің (аддитивтік) есебін шығаруды талап етеді. Бір бағыттағы бірнеше зиянды заттардың атмосфералық ауадағы жалпы эсер ету концентрациясы мынадай тепе-теңдікті қанағаттандыру керек:

с

с

с

<1

+

с =

ПДК, ПДК

бунда C_1f С₂ және Сп - атмосфералық ауадағы бір бағыттағы зиянды заттардың концентрациям, мг/м³ ПДК₁ ПДК₂, ПДКз - осы заттардың тиісті ПДК~сы, мг/м³.

Қазіргі уақытта атмосфералық ауадағы зиянды заттардың қосылып, топтанып эсер етуі байқалған. Оларға; азоттың қос тотығы мен көміртегі тотығы; күкірттің к,ос тотығы мен азоттың қос тотығы; күкірттің қостотығы мен күкіртті сутек; көміртегі тотығы, күкірттің қос тотығы мен азоттың қос тотығы; ванадийдің пентаоксид аэрозолі және күкірттің қос тотығы; аммиак және азоттың тотығы; азоттың қостотығы, азоттотығы және т.б. жатады.

Жер беті суларының сапасын санитарлық- гигиеналық нормалау. Жер беті суларын ендірістік сулардан қорғау заңына сәйкес барлық су нысаналары 2 категорияға бөлінеді: бірінші - шаруашылық салалары мен ауыз сумен, тамақ өндірісін қамтуға арналған, екіншісі -турғындар спортпен, шомылуға, демалуға арналған сулар.

Балық шаруашылықтарына арналған су нысаналары да 2 категорияға бөлінеді. Бірінші категорияға бағалы балық түрлерін өсіруге арналған сулар жатады. Олардың қурамы оттегіге және ластануға өтесезімтал. Екінші категорияға - балықшаруашылығанда басқа мақсаттар үшін пайдаланылатын су нысаналары кіреді.

Қандайда бол масын су нысаналарының зиянды заттарының ШМШ (lyAZ) болады, ол эсер етудің ең теменгі шамасынан (пороговый) басталады. Ол адамның денсаулығына эсер етуі, су қоймасының жалпы санитарлық жағдайына байланысты белгіленеді. Зиянды заттардың эсер етуі теменгі концентрацияның мөлшерінен басталатын болғандықтан, оны зияндылық белгісінің лимиті (ЛПВ) деп атайды. Ол әрқашан шектеулі мүмкін мөлшердің шамасында, оның сапалық жағын сипаттайды.

Балық шаруашылығына пайданалынатын су қоймаларына қойылатын талап, турмыстық-шаруашылық мақсаттағы су қоймаларына қойылатын талапқа қарағанда қатты (13- кесте). Бул көбінесе зиянды заттардың тамақ мақсатында гидробионттарға берілуі нәтижесінде биологиялық жинақталудың адам өміріне қауіпті деңгейге жетуінен. Осыған байланысты балық шаруашылығы үшін қолданылатын ПДК мөлшері, кейбір жуғыш заттар үшін санитарлық нормадан 3 есе темен, мунай өнімдері 6 есе, ал ауыр металдар (мыс. мырыш) - тіпті 100 есеге темен.

пдк_п

Суда бір бағыттағы зиянды заттардың болуы кезінде гигиеналық

13- кесте Жер бөті суларындағы зиянды заттардың шектеулі мумкін мөлшері (ПДК)

Шаруашылык,- ауыз су және мәдени - турмысгық бағыгтағы су нысаналарындағы зияңцы қосылыстарының ПДК			Балык, шаруашылькы ушін паедапаныпатын су нысанапарының судағы зияңды қосылыстарының ПДК
Ингредиенттер	ЛПВ	ПДК, мг/л	Ингред иенттер	ЛПВ	пдк, мг/л
Мұнай өнімдері	Органолеп- тикалық	0,1	Аммоний азотты	Токсикология- лык,	0,05
Темір (Fe2*)	«	0,5	Азот нитраты	«	0,02
Мыс (Сі/+)	«	1,0	Кадмий (CtP)	«	0,005
ПАВ	«	0.5	Кобальт (Со2+)	«	0,01
Хром (Cr*)	«	0,5	Мьс (Си*}	«	0,01
Фенол	«	0,001	Никель (Ni )	«	0,05
Кобальт {Co2")	Токсиколо- гиялык,	1.0	Мырыш (Zn*)	«	0,01
Никель	«	0,1	Қорғасын (Pb3")	«	0,03
Нитратты азот	«	10,0	Аммоний хлориді {N H4*)	«	1,2
Қорғасын (Pb3+)	«	0,1	Аммоний сульфаты (N Н4*)	«	0,0
Формальдегид	«	0,05	Формальдегид	«	0,1
Аммиактағы азот	Санитар- лык	2,0	ПАВ	«	0,5
Мырыш (Zn^)	«	1,0	Азот нитраты	Санитарлық	9,1
			Сульфэптар	«	300
			Хлоридтер	«	100
			Мұнай өнімдері	Балық шаруашылық	0,05
			Фенол	«	0,001
			Стирол	Органолиптуі- калық	0,1

нормалау принципін сақтау маңызды. Осы принцип бойынша ЛПВ заттары аддитивтік сипат алады. Яғни екі немесе одан да кеп заттардың жалпы эсер етуінің бір зияндылық белгісінің лимиті, егер олар жеке түрінде суда кездескеніндей, екі немесе бірнеше ПДК кездеседі. Жер беті суларын қорғау жөніндегі ережеде былай керсетілген: су қоймасында бірнеше зияндылық белгісінің лимиті (ЛПВ) кездессе, олардың концентрацияларының қатысы (C_v C₂,... C_n) есепке алынатын створдағы заттардың ПДК қатысы бірден аспауы керек, яғни

С С С

(J — _li 1 _r (_..._( < ]

ПДК, ПДК₂ ПДК_п

Шаруашыл ық-тұрмыстық жэне мәдени-тұрмыстық су нысаналарындағы судың қурамы мен қасиеті створдағы, су ағысынан 1 км жоғары жақын орналасқан суды пайдалануға сай нормативтік қүжаттарға сай келуі керек.

Химиялык, заттар	ПДК, мг/кг	Лимиттік керсеткіші
Бенз(а)пирен	0,02	Жалпы санитарлық
Бензин	0,1	Ауаның көшуі
Ванадий	150,0	Жалпы санитарлық
Мышьяк	2,0	Транслокациялык,
Сынап	2,1	«
Қорғасын	32,0	Жалпы санитарлық
Кобальт	5,0	«
Мыс	3,0	«
Полихлорбифенол (жалпы)	0,06	«

Топырақ сапасының санитарлық-гигиеналық нормасы. Топырақтың құрамындағы зиянды қосылыстардың мөлшерін нормалау принципі су, атмосфера ауасына қарағанда өзгешелеу (14-кесте). Айырмашылығы сол, топырақтан адам организміне тікелей келетін зиян болар болмас. Ол тектопырақпен тікелей байланыс жасаған кезде, мыс.балалардың құм топырақта ойнауы, жуылмаған жеміс-жидекті пайдаланғанда болмаса, басқа уақытта топыраққа түскен зиянды қосылыстар топырақпеи байланысқа түскен орта арқылы беріледі (миграциялық су көрсеткішінің зияндығы), ауа (миграциялық ауа көрсеткішінің зияндығы) және өсімдіктер (зияндылықтың транслокациялық көрсеткіші).

Топырақтың ластану деңгейі ауыл шаруашылығы алқаптарының техникалық әсермен ластану көрсеткіші, көпшілік жағдайда алынған өнімнің қурамындағы зиянды заттардың болуымен сипатталады.

Ауыл шаруашылығы немесе осы мақсаттағы техникаларды пайдалану процесі кезінде топыраққа түсетін қысым белгілі бір нормадан (15 -кесте) аспауы керек.

15-кесте. Топыраққа түсетін жоғарғы қысымның шектеулі деңгейі және

топырақтағы қалыпты көрнеу

Топырақтың	Дөңгелек немесе		0,5 м толырақтағы қалыпты
Ылғалдылығы	шынжырлы қозғалыстар		кернеу, кПа, жоғары емес
	арқылы топыраққа
	түсетін жоғәрғы қысым,
	кПа, жоғары емес
	Көктемгі	Жазғы-күзгі	Көктемгі мезгіл	Жазғы-
	мезгіл	мезгіл		күзгі мезгіл
0,9 жоғары	80	100	25	30
0,7-ден 0,9 дейін	10	120	25	30
0,6-дан 0,7 дейін	120	140	30	35
0,5-тен 0,6 дейін	150	180	35	45
0,5-тен төмөи	180	210	35	50

7.2. Тамақ өніміндегі зиянды заттардың шектеулі мүмкін

мөлшері

Халықтың денсаулығын және генофондысын сақтау үшін, азық- түлік және тамақ өнімдерінің қауіпсіздігіне айрықша дәрежеде мән беріледі. Тамақ өнімдерінде пестицидтар, ауыр металдар, синтетикалық жуғыш заттар, нитраттар, нитриттар, радионуклидтар, микроорганизмдердің токсиндері, дәрілік заттар болуы мүмкін. Тамақ енімдерінің құрамындағы 14химиялық элементкебақылаужүргізіледі, солардың ішінде ең қауіптілері - кадмий, сынап, қорғасын (16-кесте).

Кадмий адамдарға кеп жағдайда есімдіктектес тамақпен түседі. Мысалы, картоптың құрамында кадмий 0,012 - 0,05 мг/кг, астық дақылдарында-0,028-0,095, қызанақта- 0,01 -0,03, жеміс-жидекте - 0,009 - 0,042 мг/кг шамасында кездеседі. Саңырауқұлақтарда кадмийдің өте кеп мелшері - 0,1 - 5,0 мг/кг кездеседі. Жапонияда негізгі тамақ өнімі - күріштің кадмий мен ластануынан бурын болмаған, белгісіз "итай - итай" деген ауру шыққан. Бул аурумен ауырған адамдар, алғашқыда денесінің төменгі бөлігі, белі, соңынан бүйрегі ауырған, ауру адамдар ете жүдеген, қаңқалары деформацияланған және сүйектің сынуы байқалған. Көп адамдар өлген. Ауру адамдардың жалпы саны 3000 адамға жеткен, соның ішінде көбі әйелдер болған. Бұны кальций жетіспеушілігінен болған деп түсіндірген, себебі сүйектің құрамында кальций кадмийге айналады.

Медицина тарихында жалпы ауру туғызушы металл ретінде сынап орын алады. Алғаш рет сынаппен улану 1956 ж. Жапонияда Минамата аймағында байқалған. Осыдан бул ауруды "Минамата ауруы" деп атап кеткен. Алғашқы белгісі адамның сейлеу қабілеті бұзылып, жүрісі әзгеріп, есту қабілеті төмендейді. Ауырған адамдардың көбі өлген. Ластануға себепші болған поливинилхлорид өндірісімен айналысатын химия фабрикасынан шыққан өндірістік қалдық сулардың Минамата өзеніне жіберілуінен. Ластанған өзеннен зиянды заттар теңізге түскен. Осыдан балықтарда сынаптың концентрациясы 20 мг/кг жеткен. Балықтардың қозғалысы баяулап, адамдар оңай ұстап алған.

Минамата ауруы екінші рет 1964 - 1965 жылдар аралығында Жапонияның Агано езені аймағында болды. Осы аурумен 180 адам ауырып, оның 52 өлген. Өлген адамдардың денесіндегі сынаптың концентрациясы мелшерден 50 - 30 000 есе артық екені байқалған.

Қорғасын да адам әміріне қауіпті. Қазіргі жағдайда тамақ өндірісі және қоршаған ортада қорғасынның негізгі көзі -этилденген бензин (антидетонатор ретінде қорғасынның алкилді қосылыстарын бензинге қосады). Қорғасын адамның организміне тамақ мақсатында өсімдік және жануарлар әнімдерін пайдаланудан түседі. Қазіргі кездегі

PU

^s О

Н

СГ <D

_ Z і і

cu і

vu

cn x

СГ О

ї x

л £

+< ж 2 jf!

* я

% s

£ г

tt jr

Q] Ё

E X

О vc -С І* а к

= 15

ifl

Ы ~

0}

⁵ 6 ^ -¹ E ? If)

cn -і

За тз

5 Е

I^s

і? -Ө-5

-лз

з г

J3 П

Z &

•=1 CU

х ■<

За S

Q}

CU

2 - тарау. БИОСФЕРАҒА ЭСЕР ЕТЕТІН ЭР ТҮРЛІ АНТРОПОГЕНДІК ЖӘНЕ ТЕХНОГЕНДІК ӘСЕРЛЕРДІҢ САРАПТАМАСЫ 19

2.1. Қасақана өзгеру. Жолай өзгеру. Тура және жанама антропогендік әсерлер 19

* 2 CU E

о о

0. о

   1. ы

-»о о ы

Қорғасын

Кадмий

Сынап

Мышьяк

Мыс

Мырыш

Гекса- хлор

z *

М СП

о о

о ¹ о

X Ф

Нитриттер

Цезий - 137

Стронций -90

адамдардың организмінде қорғасынның мөлшері бұрынғы кездегілермен салыстырғанда едәуір көп. Ежелгі Римдіктер қорғасын ыдыстан тамақ ішкендіктен, оның созылмалы ауруымен ауырған. Өлген адамдардың суйегінен корғасынның көп мөлшері табылған.

Сынап, кадмий, қорғасын және басқа ауыр металдар адам мен жануар организміне түскенде, клеткадағы белоктармен қосылып әртүрлі ферменттік жүйенің жұмысын кідіртіп, организмнің физиологиялық қызметін төмендетеді. Олар әртүрлі органдармен тінінде ткань , әсіресе сүйектің тінінде жиналуы мүмкін.

Денсаулыққа пестицидтерөте зиянды. Вьетнамда пестицидтерді пайдаланған, жаңа туған балалардың денсаулығында өзгеріс барын байқаған.

Тамақ өнімдері құрамында азотты қосылыстардың: нитраттар мен нитриттердің болуы да қатерлі жағдайға соқтырады. Нитраттар көптеген жағдайда ет өнімдерінен шұжық дайындаған кезде консервант ретінде қолданылады. Нитраттың организмге түсуінен онда канцерогендікзат нитрозолин түзіледі.

1996 ж. Ресейде тамақ өнімдерінің зиянды заттармен- токсикологиялық қосылыстармен, биологиялық агенттермен және микроорганизмдермен ластануын зерттеген. Зерттеу мәліметтері бойынша, 1986 жылдан 1996 жыл аралығында тамақ өнімдерінде радионуклидтердің деңгейі 1960 жылмен салыстырғанда 5-10 есе өскен. 1996 жылы жеміс - жидектердің нитратпен ластануы тәуліктік өлшемінен 8 асе өскен. Тамақ өнімдері қурамында ауыр металдар 10%-ға, олардың тең жартысы ПДК асатын мөлшерде болған.

Қалыпты мөлшерден асатын тамақ өнімдерінің қурамындағы өзге заттардың көзі, азық-түліктік шикізаттарда, оларды өңдеу кезінде, тамаққа қосатын қосалқы заттар, бояғыштар кіреді. Әртүрлі елдерде барлығы 500 пүрлі тамаққа қосылатын қосымшалар кездеседі. Тамаққа қосыл атын қосымшалардың химиялық консервілеуіне бояғыш заттар, заттың түрін келтіріп, оларды узақ уақытқа сақтап тұратын, тамаққа дәм келтіретін заттар мен ингредиенттер, сонымен қатар ет өнімдерінің қызыл түсін сақтап туратын ағартқыш заттар, нитриттер мен нитраттар - антиокислителдер қолданылады. Тамақ өнімдерінде оларға қосылатын қосымшалардан басқа заттардың болуы, өнімнің алдын ала өңдеу кезінде т.б. жолдармен түсуі мүмкін. Оларға өндірістен шыққан, көліктен, орайтын заттардан шыққан улы қалдықтар; микотоксиндер; бактериалдық токсиндер; ауылшаруашылық улы химиялық қалдықтар; мал шаруашылығында қолданылатын дәрі - дәрмектер; солардың ішінде антибиотиктер мен гормондар; жууға пайдаланылатын заттар жэне т.б. жатады.

Басты гигиеналық талап бойынша, ол тамаққа қосылатын бояғыштар мен дәм беретін қосылыстардың тазалығы. Осы заттармен бірге түскен зиянды қосылыстар, бұлардың өзінен да қауіпті болмауы мүмкін. Гигиена қызметкерлерітамаққа қосылатын бояғыш заттардың тамақ өнімдерімен сәйкестігіне де кеңіл бөледі. Тамаққа қосылатын дәм беру қосылыстары, соның ішінде бояғыш заттар туралы қатаң регламенттеледі. Осындай рөгламенттеуші заңды акты алғаш рет 1887 ж. Германияда шықты. Соңынан осындай заңдар басқа елдерде де шыға бастады.

Бүндай заңдар "жағымсыз тізбектегі" заттарды практикада пайдалануды болдырмау үшін пайда болды. Қазіргі уақытта кептеген елдер, Рессейді қосқанда, тамақ өнеркәсібі усынатын заттарды пайдалануды көздейді.

Тамақ өнімінде қауіпсіздікті бақылаудың мақсаты, тамаққа қосылатын ингредиенттердің руқсат етілген шамадан аспауын қадағалау. ФАО— ВОЗ тамаққа қосылатын қосымша заттар жөніндегі сараптық комитеті, тамаққа қосылатын бояғыш заттарға токсикологиялық бағалау және олардың әрқайсысының адам организмінетәуліктік түсунормасынбелгілейді. Кодекс Алиментарус комиссиясы тамаққа қосуға болатын бояғыш заттар туралы тізім шығарады.

Бундай тізімдер тамаққа қосылатын басқа заттарға да шығарылады. Тамақ өнімдерінің қурамында кездесетін өте қауіпті қосылысқа нитриттер жатады. Олар барлық жерде таралған: топыраққа азотты тыңайтқыш ретінде түседі, гербициттердің қурамына кіреді. Тамақ енімдерінде олар нитраттар мен нитрозаминдерге айналады. Нитрозаминдер өте қауіпті канцерогендік заттарға жатады.

Тамақ енімдерінде адамға зиянды заттардың бірі, мал дәрігерлері қолданатын каразолол. ФОЗ— ВОЗ сараптық қорытындысы бойынша, қолқасы немесе демікпемен ауыратын адамдар каразололдың азғантай мөлшерінің езіне сезімтал.

Экологиялық таза тамақ өнімдері үшін дамыған кептеген елдер арасында әртүрлі қоғамдық қозғалыстар бірлесіп жұмыс жасайды. Мысалы, Германияда "Жасыл тұтынушылар" халықтың % белігін қамтиды.

Қазақстан Республикасындатамақ енімдерінің қауіпсіздігін және тамақ енімдеріне қосылатын қосымша заттарды мынадай құжаттарға сай орындайды;

• тамаққа қосылатын қосымша заттарды санитарлық ережеге сай қолдану, осыған қосымша, Мемлекеттік санитарлық эпидиомологиялық қадағалаудың шешімі (1976 ж. бекітілген);

• азық-түліктік шикізаттың және тамақ өнімдерінің сапасына медициналық-биологиялықталап (1994 ж. бекітілген);

• "Азық-түліктік шикізатқа және тамақ енімдерінің сапасына гигиеналық талаптар" санитарлық нормасы мен ережесі (СанПиН РК.4.01.047-97).

Соңғы қүжат тамақ өнімдеріндегі радионкулидтердің (цезий және стронций) мелшерін, мал дәрігерлерінің антибиотиктерді қолданған мөлшерін, транквилизаторлар, гормондардың мөлшерін белгілейді.

7. 3. Химиялық қосылыстардың қауіпсіздік класы. Эсер ету шамасы. Радиациялық қауіпсіздік аймағындағы

нормалау

Атмосфераны ластайтын кез келген химиялық зиянды қосылыстың басталқы (порог) есері болады, сондықтан бастапқы (ITsTcTaGe) және бастапқы алды (подпороговый) концентрацияларын ажырата білу керек.

Атмосфераны ластайтын зиянды қосылыстардың ПДК белгілегенде осы бастапқы мәнге қарайды. Ол тұрғындардың, оның ішінде жас, кәрі жастағы адамдар мен аурулы адамдарды есептеу арқылы нормалайды. Нормалау негізіне эксперимента әдісті қолданады. Ол әдіс бойынша берілген жағдайды модельдеу және зиянды қосылыстардың белектенген және аралас әсерінен биологиялық әсерлер нәтижелерінболжауғанегізделген.Әдістемелік кезқарас бойынша, ластанған ауадағы халықтың денсаулығын бақылағаннан бул әдіс қолайлы.

ПДКс.с. (орташа тәуліктік) зиянды заттардың әрқайсысының тәжірибе жасалатын жануарларға тәулік бойы әсеріне негізделген, Тәжірибе жасау уақыты 3 - 4 ай немесе ақ тышқандардың өмірінің 10 - 15 қурайды. Осы тәжірибе қорытындылары адамдарға қолданылады. Бақылау жумысы халыққа натурды турдежүреді және нормалаудың міндөтті екінші сатысы деп қаралады. Жануарларға эсер ететін бастапқы таңдағанда, бастапқы концентрацияның алдығы концентрациясы 3 -10 есе бастапқы концентрациядан темен болады. Екінші саты бойынша жиналған мәліметтер, ТМД елдерінде атмосфералық ауадағы зиянды қосылыстардың ПДК сенімді, дурыстығы дәлелденген.

Кез келген зиянды әсерге организмнің биологиялық реакция спектрі, елім, ауру, аурудың физиологиялық белгілері, функционалдық ауытқулар, организмде немесе тінде зиянды қосылыстардың жиналуы пайда болады. Әлемдік денсаулық сақтау мекемесі (ВОЗ) организм- дердің атмосфералық ауадағы зиянды қосылыстарға қайтаратын биологиялық жауабын (реакциясын), зияндық аралықтағы анықтау бойынша, атмосферадағы зиянды қосылыстарды үш зонаға беледі:

1-ші зона - бастапқының алдындағы мелшердің болмауы;

2. шізона - организмдебелгісізбиологиялыққозғалыстың болуы;

3. ші зона - ластану салдарынан организмде патологиялық өзерістердің болуы.

Шел елдерде ауаның саласына нормативті белгілеу 3-ші жэне 2-ші мен 3-ші зоналар арасында, бул ауаның қурамындағы зиянды заттардың нормасының жоғары дәрежеде екенін көрсетеді. Салыстыру ушін 17- кестеде әртурлі елдердегі кукірттің қос тотығының орташа тәуліктік концентрациялар тізімі берілген.

17-кесте.Әртүрлі елдердегі S0₂ орташа тәуліктік концентрациясы

Елдер	S02 ПДКо.т. (с.е.), мг/м3	Ескерту
тмд	0,05	Тәуліктен аслауы керек
Польша	0,35	Адамдар түратын жерге арналған ПДК
Румыния	0.25	ПДК
Нидерландия	0,075	Сынаманың 50% аслауы керек
Жапония	0,1	Улттык, стандарт
АҚШ	0,26	Одақтык, стандарт
Франция	0,75	Париждің арнайы зонапары ушін
Швеция	0,25	Бір айда бір реттен аслауы керек

Зиянды химиялык, қосылыстар зияндығына, токсикологиялык, дәрежесіне байланысты 4 қауіптілік класына жіктеледі:

1. ші -төтенше қауіпті;

2. ші-жоғары қауіпті;

3. ші - орташа қауіпті;

4. ші - өте қауіпті емес.

Жиі кездесетін зиянды заттардың қауіптілік класына байланысты бөлінгені 18 кестеде берілген.

18- кесте. Зиянды заттардың қауіптілік класы

1 - ш і класс	2 - ш і класс	3 - ш і кл асс	4-ші класс
Бенз(а)пирен	Азоттың қ о с тот Ы ҒЫ	Азот тотығы	Am м иак
Озон	Бензол	Күкірт ТОТЫҒЫ	Қүрам ы нда күкірті аз м у н а й л ы бензин
Сынап	Xл орл ы сутек	Өл ш енетін заттар	С л а н ц ы л ы бензин
	Азот ҚЫШҚЫЛЫ	Тем ір сул ьф аты	Кем іртегі Т О Т ы ғ ы
	Күкірт ҚЫШҚЫЛЫ	Кальций ТОТЫҒЫ
	Ф енол	Органикал ық емес ш аң
	Күкіртті сутек	Күйе

Жоғарғы бір реттік шектеулі мүмкін мөлшер (ПДКм.р.) рефлекторлық эсер - иіс сезу арқылы белгіленеді. Исі бар заттар немесе тітіркендіргіштерді, өз еркімен келіскен жағдайда, қысқа уақыт аралығына бастапқы (пороговый) концентрацияны анықтау үшін қолданады Бұндай зерттеулер "соқыр" тэжірибе, цилиндрге зерттелетін затты салып, ез еркімен келіскен адамның онымен дем алуы арқылы жүреді.

ПДКм.р. негіздеген уақытта, орташа бастапқы (пороговый) немесе бастапқы алды (подпороговый) концентрациялардың бір топқа емес, сезімтал адамдарға әсері алынады.

Атмосфералық ауа үшін баға статусы оның экологиялық жамандығы "Критериев оценки экологической обстановки территорий для выявления зон чрезвычайной экологической ситуации и зон экологического бедствия" (1992 ж.) талабы бойынша жүргізіледі. Атмосфералық ауаның ластану деңгейін ПДК асқан қысқалық бойынша белгілейді. Берілген ПДК сай ауаның ластануын бағалау, соңы бірнеше, екі жылдан жоғары жылдардағы нақты жоғарғы бір реттік және орташа тәуліктік концентрациялары қабылданады. Әрбір заттар үшін кем дегенде 200 бақылау болу керек,

Атмосфералык, ауаның ластануы жоғарғы бір реттік концентрация арқылы болған жағдайда, сенімділікті нығайту үшін материалды статистикалық талдау қабылданады. Бул кезде вариация концентрациясы арқылы, 95% (С95) есептеу концентрациясымен шамалас мәнді аламыз. Қысқалық асу (кратность превышения) К мына формуламен есептеледі:

С 95

К =

пдк_мр.

Ластану деңгейін бағалау ПДКм.р. асу қысқалығына байланысты 19- кесте бойынша жүреді.

Егер атмосфералық ауада биологиялық эсердің жалпы эффектісін иеленген заттар қатысса, жалпы заттардың біреуінің концентрациясы (С95пр) есептеледі:

'пр _nnLr ^ 2 _nnLr ^т ^

ПДК₂ ' ПДК₃ ПДК_п

Жалпы заттардың комбинациясы үшін атмосфералық ауаның ластану бағалау дәрежесі берілген концентрация бойынша жүргізіледі. Бул жағдайда қауіптілік кпасы жоғары заттарды осындай заттарға қосу усынылады.

19- кесте. ПДКм.р. ПДК (РФ) атмосфералық ауаның ластану дәрежесін бағалау

Зиянды заттардың қауіптілік класы	Экологиялық апат		Төтенше экологиялық жағдай
	К	ПДК жоғары болған % өлшемдер	К	ПДК жоғары болған % өлшемдер
1	>5	>30	>3-5	>30
2	>7,5	>30	>5-7,5	>30
3	12,5	>50	8-12,5	>50
4	20,0	>50	12,5-20,0	>50

Ластану дәрежесінің орташа тәуліктік концентрациямен бағалауды (20 -кесте) есептеуге, ауадан үздіксіз 24 сағат бойы немесе бір тәулікте бірдей уақыт аралығында 4 рет алынған концентрация алынады.

20-кесте. Орташа тәуліктік концентрация бойынша атмосфералык, ауаның

ластану дәрежесін бағалау

Зиянды за тта рд ы ң қауіптіл ік кл а сы	Э кол огиял ы қ апа т		Төтенше экологиялық жағдай
	К	ПДК жоғары болған % өлшемдер	К	ПДК жоға ры б ол ға н % елшемдер
1	>3	>20 немесе >7 кун қатарынан	>2-3	>20 немесе > 7 кун қатарынан
2	>5	«	3-5	«
3	7.5	>30 немесе 7 кун қатарынан	5-7,5	>30 немесе > 7 кун қатары нан
4	12,0	«	8-12	«

Сырттай қарау және иіс сезу арқылы сол жерге сай емес иістердің турақтылығымен; ауамен дем алған кезде адамның сезу ағзалары арқылы - көзді удай ашыту, кезден жас ағу, дәмді сезу, ауыр дем алу, терінің қызару немесе басқалай өзгеруі, запыран қусу және т.б. (бір мезгілде ондаған адамдарда); боялған жауындардың немесе атмосфералық дымқылдардың жаууы; дымқылдардың өздеріне тән исі және оларға тән емес дәмінің болуымен ерекшеленеді.

Жер беті сулары, теңіз суларының жоғарғы бір реттік қурамы нормалау заттарының 1-2 қауіпсіздік класы үшін, ПДК-дан 5 және одан да кеп асатын; суда бурын болмаған иістің 4 балл қарқындылықпен болуы; су бетінің жуқа үлдірмен жабылуы (су беті көлемініңб км² болғанда 1/3 белігінің мунай, май немесе басқа осы сияқты заттармен); суда еріген оттегінің мелшерінің 2 мг/л және одан темендеуі; оттегінің биохимиялық пайдалану (БПК) мелшерінің 40 мг/л және одан жоғарылауы; моллюскалардың, шаяндардың, бақалардың, балдырдардың, балықтардың және су есімдіктерінің жаппай өлуі.

Топырақ пен жердің ластануына, оның қурамындағы техногендік заттардың мелшерінің 50 ПДК жэне одан кеп болуы; жеке егіс ауданының 50%-дан жоғары егістіктің булінуі немесе зақымдануына байланысты, бегде өзгерістерді байқау (гидрометеожағдайлардан басқа); улы қалдықтардың кездесуі.

Иондардың сәуле шығару гигиеналық жұмысы радиациялық қауіпсіздік нормасымен ИРБ-96, гигиеналық нормамен ГН 2.6.1.054- 96 сай. Бул жағдайда сәулені қабылдау мелшер шегі жэне ЖММ (ПДУ) сәулені қабылдау келесі категорияларға былай белгіленеді:

1. техногендік бағытта жұмыс жасайтын қызметкер (А тобы) немесе жұмыс жағдайына байланысты оның эсер ету аймағында жүргендер (Бтобы);

2. шаруашылық қызметі басқа аяда болсын, барлық халықтардың қатысуы.

Сәуле алушыға уш класс нормативі бекітілген: негізгі мелшерлік шама, негізгі мелшерлік шекке сәйкесті мүмкін деңгей және бақылау деңгейі.

Бунда эквивалентті мелшер - органның немесе тіннің мөлшерді сіңіруі. Берілген сәуле шығару турінің елшеуіш коэффициентіне кебейткенге тең. Эквиваленттік мелшердің елшем бірлігі - зиверт (Зв), Дж кг¹ елшемі. Фотонның, электронный, жэне кез келген энергия ионының елшеуіш коэффициент} 1 қурайды.

Е тиімділік мелшері - радиациялық сезгіштікке байланысты барлық дененің жеке мүшелерініңжәне жеке органдарға әсері. Ол Н органдағы келтірілген эквивалентті мелшердің сол органға сай елшеуінің коэффициентов немесе тінге тең Wt.

E=^HW_m

Кі

Жеке тіндер мен мүшелер үшін елшеуіш коэффициент мәні мынадай: гонада-0,2; сүйекмиы (қызыл), екпе, асқазан-0,12; бауыр, кекірек безі, қалқанша безі - 0,05; тері - 0,01,

21- кесте. Сеуле алу мөлшерінің негізгі шегі

Нормаланатын шама	Мөлшерлік шек		Ескерту
	А тобына кіретін адамдарға	Халыққа арналған
Тиімділік мөлшері	орташа соңғы бес	5 жыл аралык,-	Сәуле алу
	жылдағы 20 мЗа,	тағы кезкелген	мелшері Б
	бірақ бір	бір жылдағы 1	гр. алады,
	жылдағы 50 мЗа	мЗа, бірақ бір	бірақ мәні Уа
	аз	жылдағы 5 мЗа	аспауы керөк
		аз	А тобы үшін
Бір жылдағы
эквиваленттілік
мөлшері:
Көз	150	15
қарашығында	500	50
Теріде	50	50
Саусақ және
буындарда

Негізгі мөлшерлік шек - жылдық тиімділік немесе эквиваленттік мелшер шегі болады (ПДВ). ПДВ - шектеулі мелшерден аспауға қажетті, тиімділік немесе эквиваленттік мөлшердің мәні; монофакторлық әсердің мүмкін деңгейі; мемлекеттік санитарлық эпидемиологиялық бақылау органының бекіткен бақылау мелшері, олардың сандық мәні радиациялық қауіпсіздікдеңгейінен аспауын бақылау.

8-тарау. МОНИТОРИНГПК ХАБАРЛАРДЫ ЖИНАУ ЖӘНЕ

ТАЛДАУ

8.1. Қаланың атмосфералық ауасының ластануы туралы мәліметті жинақтаудың мақсаты

Хабарларды жинау және бақылау мәліметтерін талдаудың мақсаты, атмосфералық ауанының ластанудеңгейі туралы анықжәне шын хабарлар алу, ауаның ластану деңгейінің тенденциясын анықтау, ластану мөлшерін төмендету бағытындағы усыныстарды талдау және оны тиісті шешім шығара алатын қузырлы органдарға жеткізу. Мәліметтер, бақылау негізінде ауадағы зиянды қосылыстардың мөлшерін анықтаған кездегі бір реттік немесе орташа тәуліктік концентрацияларжәне нақты қалалардағы ауаға шығарылған зиянды қосылыстардың мәліметтері арқылы жинақталады.

УГМ қарайтын аймақтардағы хабарлардың қорытындысы, мына жағдайларға қажет: 1) жоғарғы деңгейде атмосфералық ауасы ластанған қалаларда; 2) қаланың атмосфералық ауасына зиян келтіруге үлес қосып жатқан зиянды заттарды ауаға шығару көздері; 3) атмосфералық ауаның ластануына себебін тигізетін зиянды заттар. Булар зиянды заттардың ауаға бірлесіп шығуынан, атмосфераның ластану сипатына және атмосферада зиянды заттардың таралуына, жайылуына себебін тигізетін метеорологиялық жағдайларға байланысты.

Хабарларды өңдеу кезінде және оларды жинақтау кезінде белгіленген ережелерді сақтау қажет. Қаладағы ауаның ластануы жағдайы 1 айдан 1 жылға және одан көп уақыт аралығында талқыланады. Талдау бір қала бойынша, бірнеше қала және УГМ аймағындағы елді мекендерді қамтуы мүмкін, Талдау кезінде елді мекендердің атмосфералық ауасының ластануының статистикалық сипаттамасы пайдаланылады.

Хабар жазылған қүжаттар нормативті материалдарға сай, ақ парақта бір жарым ара қашықтықта толтырылады. Басылған мәтіннің мөлшері 170 х 260 мм. Жазылу шрифтісі қара сиямен, анық жазылу қажет. Сызбалар, суреттер және шартты белгілер қара сиямен немесе тушпен жазылады.

Қаланың сызбасы 150 х 150 мм мөлшердегі ақ қағазға немесе калькада сызылады. Бағдарлау белілері қарапайым: стрелкамен солтүстікті, суреттің жоғарғы жағына орналасқан. Суреттің төменгі жағында желдің сегіз румба (бағыт) бойынша жыл бойынша, әрбір айдағы мәні жазылады. Масштабты 1 см - 10%. Сызбаға басты алаңдар, магистралдар мен қала көшелері және олардың аттары, ландшафтың негізгі элементтері (теңіз, көл, езен, парктер, таулар т.б.) және бақылау бекеттерінің орналасуы мен олардың рет саны белгіленеді.

Приместердің концентрацияларының уақытша графигі және метеопараметрлер 120 х 120 мм қағазға түсіріледі.

Кестенің келемі стандартты беттен аспауы керек. Жеке қалалардағы ауаның құрамындағы зиянды заттардың концентрациясы туралы мәліметтер және қала ауасының ерекше ластануы барлық кестелер мен қужаттарда алфавиттік бағытпен қала аттарынан басталады; приместер туралы мәлімет ездеріне тән шифрмен жазылады.

Қужат беттері, қосымша бетті қосқанда, барлығы номірленуі қажет. Титульдікбет жалпы номірлеуге кіреді, бірақ оған номер қойылмайды; басқа беттерге номер оң жақтың жоғарғы бурышына араб цифрімен белгіленеді. Қужат мазмуннан басталады, онда әрбір мәліметтің бет саны көрсетіледі.

8.2. Мониторинг туралы мәліметтерді талдау және

экологиялық бағалау

Стационарлық және маршрутты бақылау бекеттерінде, сонымен қатар ендіріс орындарының турбаларының, факель астылық бақылау кезінде алынған зиянды қосылыстардың концентрациялары кездейсок, мөлшерлердіңжиынтығы — атмосфералық ауаның ластануының бір реттік керсеткіші.

Атмосфералық ауаның ластану деңгейінің зерттелетін мезгілде жуйелігі және бағалау деңгейін білу ушін мынандай статистикалық сипаттамалар қолданылады:

приместердің орташа арифметикалық мөлшері Ц,

о орташа квадратты ауытқу орташа арифметикалықтан;

приместердіңжоғарғы максимальдық концентрациясы gr

орташа арифметикалық мәннен ауытқуды керсететін, вариация коэффициент V= о I q.

Приместердің орташа арифметикалық мәні атмосфераның ластануының негізгі керсеткіші.

Қаланың атмосфералық ауасының жерге жақын бетінде зиянды қосылыстардың концентрацияларыныңтаралуы қалыпты логарифмдік таралуға сәйкес келетінін көптеген зерттеу жумыстары дәлелдеген. Бақылау нәтижелерінде, бақылау қорытындылары логарифмдік қалыпты бөлінеді деген болжамды тексереді және логнормальді бөлінудің көрсеткішін есептейді, болуы мүмкін максимальды концентрацияның мәнін есептейді. Вақылау мәліметтері көлеміне сай және приместердің фондық концентрацияларына сай, максимальды концентрациялардың 4, 1 және 0,1% жағдайда болуы мүмкін

концентрацияларынесептейді (q\,₄q⁵_u жене q°_u^l).

Атмосфералық ауаның негізгі сапасының критерийі, бұл ҚР Денсаулық министрлігі бекіткен шекті мүмкін концентрация (ПДК). Сондықтан атмосфералық ауаның ластануын бағалау немесе ластану деңгейіне негізгі керсеткіш, бул ПДК.

q/ ПДКм.р.<1

Себебі ПДКс.с. (орташа тәуліктік) узақ уақытты қамтитын болған соң, мынандай арақатынасты орындау тексеріледі.

q/ ПДКс.с. <1

ПДК атмосфераның ластануының негізгі және бір реттік керсеткіштерін нормалау атмосфералылық ластану керсеткіші (ИЗА) деп аталады.

Тексеру арқылы ПДК асқан (т) концентрацияларды және басқа өлшемдерді есептейміз.

Барлық статистикалық сипаттамалар және бірең-саран ИЗА бақылау барысында әрбір бақыланатын заттарға белек есептеледі. Бірнеше қаланың ластану деңгейін салыстыру үшін жинақты ИЗА қолданылады - атмосфераның бірнеше қосылыстармен ластануын сипаттайтын шексіздік. Атмосферада бар L заттардың, жинақты ИЗА, мынадай формуламен есептелінеді

<=і /=і

8.3. Өндіріс орындарының факель астылық бақылау жумыстарына арнайы талдау

Өндіріс орындары маңындағы зиянды қосылыстардың максимальды жэне орташа тәуліктік концентрациясын білу үшін, бір жылда әрбір қашықтықтан кем дегенде п > 50 рет бақылау жүргізілуі қажет.

Егер факель астылық бақылау ластаушы кезден (источник выброса) барлығы 1-3 нүктеден бақылау жүргізілсе (мысалы, 0,5; 1 жэне 3 км тең х арақашықтықта), онда алынған мәліметтер мынадай түрде кестеге толтырылады.

Өндіріс орындары маңындағы атмосфералық ауаның ластануына сипаттама (факель астылық бақылау мәліметтерімен)

Қала	Мекеме, сала	Зиянды	п	Яп і х
		қосылыстар		I

Егер бақылау ендіріс орнынан әртүрлі қашықтықта бірнеше нүктеден алынса, онда бақылау қорытындысына арнайы талданады.

Факель астылық бақылау бойынша, зерттелетін өндіріс орнынан белгілі қашықтықтан і - лримесі үшін 10 - 15 максимальды бір реттік концентрация (qM) мені іріктеледі, сонымен қатар стационарлық бақылау бекетінен, зерттелетін ендіріс орнынан бекітілген арақашықтықтан, желдің мекеме жақтан сокдан бағытына байланысты 10-15qm мәналынады.

Графикалық регрессия әдісі бойынша жоғарғы концентрацияның qM ластаушы көзден арақашықтыққа байланыстылығы анықталады (22-сурет).

22-сурет Өндіріс орнынан әртүрлі қашықтықта зиянды заттардың жоғарғы

концентрациясы (мг/м³)

Графиктегі нүктелерді сызықлен қосамыз. Негізгі массадан алшақ тұрған нүктелер саналмайды. Қосылған сызық жоғары концентрацияның шоғырлану жерін анықтауға көмектеседі.

Зиянды заттардың орташа концентрациясын еселтеудің статистикалық әдісі, тек бақылау жумыстары көп (бүлдіруші көзден әрбір қашықтықтан 200 талдау) жасалған уақытта есептеледі.

9-тарау. ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГТЕГІ ҚОҒАМНЫҢ

ОРНЫ

9.1. Қоғамдық әкологиялық мониторингтің негізгі міндеті. Қоғамдық экологиялық мониторингті жүргізуге әдістемелік

ұсыныс

Қоғамдық экологиялық мониторигтің негізгі мақсаты - экологиялық мәліметтердің журтшылыққа таралуына мүмкіндік жасау. Бұған хабарға мемлекеттік монополияны жою және мемлекеттік қызметкерлердің біле білмейтін хабарларын қосымша көпшілікке хабарлау арқылы қол жетеді.

Қоғамдық экологиялық мониторинг белсенді шешімдер қабылдау үшін ұйымдастырылады. Кейбір жағдайларда қоғамдық мекемелер басқарушы органдарға көңіл аударады, ал кейбір жағдайларда мекемелерге қысым көрсетіледі; кейбірде бақыланатын нысананың жағдайын жақсартуға жұмыс жасалады. Бұл мағынада қоғамдық экологиялық мониторинг қоғамдық экологиялықбақылаумен үздіксіз байланыста және ол қоғамдық экологиялық бақылаудың ақпараттық базасы болып саналады.

Қоғамдық экологиялық мониторинг мынадай қызметтер атқара алады:

Баламалы хабарламалық каналды қуруға, экологиялық бақылаудың ұйымдастырушылығын арттыру және тұрғындарды қауіпті жағдайлардың болу мүмкіндігін хабарлаудың тиімділігі;

Мемлекеттік табиғатты қорғау қызметінің мониторинг бағдарламасына кірмеген немесе толықсипатталмаған нысанасына бақылау жүргізу;

Бүрын ескерілмеген жағдайларға көңіл аудармау әртүрлі себептерге байланысты;

Экологиялық білімді дамыту.

Көбіне мемлекеттік мекемелер қажетті материалдарды құнының жоғарылығына байланысты пайдалануға бермейді. Бундай жағдайлар мемлекеттік мекемелер мен қоғамның арасында, сонымен қатар әртүрлі ведомстваларға қарайтын мемлекеттік қызметтер арасында да болады. Бұндай шамадан тыс қолдануларға қарсы әсерлі шаралар ретінде мәліметтерді алатын және тарататын баламалы каналдар, қоғамдық экологиялық мониторингті усынуға болады.

Қоғамдық мониторингтің дамуының бір бағыты қауіпті жағдай болғанда жедел мәліметтер алу үшін пайдалану. Мемлекеттік мониторинг жуйесіне талдау көрсеткеніндей, көбінесе қурал- саймандардың қызметке сәйкессіздігінен көп жағдайда мәселелер шешілмей жатады. Бул кеп жағдайда зерттелетін талдауды басқа аймаққа жіберуге әкеп соғады, ол тек мониторинг қана емес, сонымен бірге әсіресе қауіпті жағдайлар болғанда бақылаудың да сапасын темендетеді. Көп жағдайда әртүрлі аймақтардың табиғат қорғау органдары бір-бірімен байланысы болмағандықтан, ластанудың қаншалықты екенін әкімшілік кедергілер салдарынан білуге қиындық туады.

Қоғамдық экологиялык, мониторинг: пайда болу қызметі.

Қоғамдық экологиялық мониторинг^ қураушы және тәрбиелеу күші өте жоғары. Экологиялык, мониторингтің дурыс уйымдастырылған қызметі халықтың, мекемелердің басшылары мен қызметкерлерінің қоғамдық экологиялық білім деңгейінің жоғары болуына кемектеседі.

Мекемелер қоршаған ортаның жағдайы туралы мәліметтерді қабылдап, дұрыс шешім қабылдауға, қоғамда экологиялық сауатты болуға қалыптастырады.

9.2. Мониторинг бағдарламасын еңдеу. Құрал-жабдықтар және талдау әдістерін таңдау. Қорытындыны құжаттау.

Қорытындыны усыну және пайдалану

Мақсаты мен міндеті. Алдымен узақ мерзімдік мақсатты және ададағы міндетін қурып алу керек. Бул жағдайда қойылатын мақсаттар нақты, тексеруге мүмкіндік беретін болуы керек, бул мониторинг бағдарламасын орындауға және онда әзгертулер енгізуге кемектеседі. Буларды қурастыру кезінде қоғамдық экологиялық мониторингтің езіне тән мүмкіндіктерін ескеру қажет.

Мақсатқа жету үшін нақты іс-әрекетті еске устау немесе мақсатқа жету жолындағы кезеңдерден өту. Қойылған мақсат негізінде - мониторинг нысаналарын және анықталатын параметрлер ерекшеліктерін анықтау. Нысананы кең келемде - антропогендік және табиғи түрінде түсіну. Мысалы, бағдарламаның мақсаты езеннің жағдайымен байланысты болса, онда нысананы таңдау, мекемені немесе езен саласын анықтауға негізделеді. Егер мәселе қала аймағындағы қоршаған ортаның ластануына негізделсе, онда мониторинг табиғат ортасын таңдау - атмосфера, су, топырақ, қар жабындысын зерттеу арқылы жүреді. Кейбір жағдайларда нысананы таңдау қойылған мақсаттан ауытқиды, ал кейбір жағдайда маңызды мәселелерді қамтиды. Негізінде алдымен қойылған мақсат негізінде және міндетке байланысты мониторинг нысанасы анықталады, соңынан анықталатын параметрлер зерттеледі.

Жер беті суларының минералдануы бетен ерітіндінің ағысқа түскені туралы дабыл.

Егер ластанудың су ресурстарына әсерін білу керек болса, ең алдымен антропогендік және табиғи факторларға байланысты, температуралық режимін анықтау қажет. Балықтардатемператураның көтерілуінен тамаққа деген тәбеті жоғарылайды, қимылы, көбею қабілеті темендейді; кейбір балыққа қажет пестицидтердің улылығы көбейеді, суда метил сынап жинақтала бастайды, суда еріген оттегінің мөлшері темендейді.

Су экожүйесінің маңызды сипаттамасы теңіз тубі шөгінділері. Ауыр металдарды, радионуклидтерді және жоғары токсинді органикалық заттарды теңізтүбі шөгінділері аккумуляциялайды, біржағынан судың өздігінен тазаруына кемектессе, екінші жағынан су қоймаларының екінші реттік ластану көзі болып табылады. Су түбі шөгінділері - бул көп жылдық ластану деңгейін сипаттайтын нақты зерттеу нысанасы.

Соңғы жылдарда табиғи ортаның ластану деңгейінің атмосфералық жауын - шашынға және қар жабындысы құрамына бақылау жасау әдісі дамуда. Атмосфералық жауын-шашындарда ауада кездесетін еріген приместер болады, сондықтан жауын- шашынның қүрамында зиянды заттардың мөлшерінің болуы ауаның ластануын көрсетеді. Бул әдіс ете бағалы, себебі ауадағы суперэкотоксиканттар қурамын анықтауда ауаның үлкен көлемін анықтаудан сақтайды.

Анықталынатын параметрлер белгілі болған соң, бақылау жасау орындар мен санын және бақылау жасайтын уақытты белгілейді. Бул кезде асығыс шешімдерден аулақ болған жен. Мысалы, өндірістік сулардың өзенді қаншалықты ластайтынын білу ушін, өндірістік сулардың езенге қуйылатын жерінің жоғарғы және төменгі жағынан отбора алу керек; мүмкін су бул жерге жеткенше ластануы мумкін, ал мекеменіңбуған зияны болмауы мүмкін.

Атмосфералық ауаны зерттеген кезде қаланыңтутастай ластану деңгейін (бул үшін стационарлы және маршрутты бақылау бекеттері қолданылады және бундай мәліметтерді қоршаған ортаның мониторингісі жүйесіндегі мемлекеттік қурылымдардан алуға болады). Егер ауаның ластануына белгілі бір мекеме эсер етсе, онда факель астылық бақылауға көңіл аудару керек. Бул жағдайда көзбен факельдің бағытын анықтап, отбор алу нүктелерін белгілейді. Егер турбадан түтін байқалмаса, онда оның бағытын желдің бағытымен анықтайды.

Қаладағы ауаның ластану деңгейіне бақылау жүйесін уйымдастырған кезде кейбір темен орналасқан ластандыру көздері (автокөлік) және тіпті ұсақ ластандыру көздері (тұрғын үйлер түрбасы), аймақтық ластануға, жоғары орналасқан ластандыру көзіне қарағанда, үлкен үлес қосуы мүмкін.

Айта кететін жай, мониторингті жобалау кезінде белгілі немесе потенциальды көздерден суға жіберілетін (сброс) және ауаға шығарылатын (выброс) шығарылыстың санына емес, сонымен қатар олардың уақытқа байланысты флуктуациясы да үлкен роль атқарады. Бақылау жүйесі бул флуктуацияны дер кезінде бақылауы қажет.

Зерттеу жүргізілетін жерді анықтаған соң, далалық бақылау жасау және өлшеу жүмыстары басталады (зерттелетін жерде бақылау жасау қуралдарымен өлшеу, сынамаларды консервациялау, идентификациялау және зертханаға алып келу). Зертханалық талдаулар мен далалық өлшеулер пайданалынатын әдебиеттегі әдіспен жүргізіледі.

Қорытынды сатыда тексеру бағдарламасында орындалған мәліметтер таратылады және мүдделі топтарға және мекемелерге усынысталданып беріледі.

Бағдарлама тутастай ғылыми негізделген болуы керек.

Қоршаған ортаға эсер ететін факторлар мен эсер ету көздерін өлшеу кезінде әдістерді таңдау мен құрал-жабдықтарды қолдану, тек қандай компоненттерді немесе параметрлерді анықтауға ғана байланысты емес, сонымен қатар бағдарлама мақсатына да байланысты. Мысалы, кей жағдайларда зиянды заттарды анықтауда инструментальды әдістердің қарапайым, жоғарғы мамандандырылған дайындықты қажет етпейтін қуралдар мен әдістер қолданылады.

Көп жағдайда анықталатын нәрседен бірнеше компонентті анықтайтын әдісі үлкен жетістікке жетуде (мыс., атомды -эмиссиялық және рентгенді спектральді талдау).

Қорытындыны қужаттау - қоғамдық экологиялық мониторингтің басты құраушысы. Қужаттау барлық жумыс барысында, сынама алудан бастап жазылады.

Сынама алу көбінесе хаттама арқылы толтырылады, соңында барлығы қолдарын қояды.

Хаттама сынама алып жатқан кезде толтырылуы қажет. Дау - жанжал шыға қалған жағдайда "соңынан толтырылған" хаттама жарамсыз болуы мүмкін.

Зертханалық қорытындылар кітапшаға жазылуы қажет. Барлық алғашқы қорытындылар, хаттамалар сол анықтамамен жумыс жүріп жатқанша сақталуы қажет.

Толық және нақты хабарлар ғылыми-техникалық есеп беруде (отчет) толық жазылады. Есеп берудің мақсаты - зерттеу барысын толық жасау, барлық детальдарды қужаттау, қорытындыларды толықтай, қорытындыны және тужырымды толықтай жазу. Ғылыми - техникалық есеп көп жағдайда арнайы мамандарға арналады.

Жақсы жазылған зерттеу есебі, қоршаған орта жағдайы туралы, көбінесе аннотациядан, онда жүргізілген жумыс қорытындыларының негізгі нәтижелері кіреді, қорытынды және тужырымнан тұрады.

Тақырып бойынша әдебиеттер

Охрана окружающей среды: Сборник нормативных правовых актов. -Алматы: Юрист, 2003. 201 б.

Недра и природные ресурсы: Сборник законодательных актов. Алматы: Юрист, 2002. 147 б.

Водный кодекс Республики Казахстан. Алматы: Юрист, 2004. 69 6.

Земельный кодекс Республики Казахстан: официальный текст. Алматы: Жеті жарғы, 2003. 256 б.

Надиров Н. К. Нефть и газ Казахстана. В 2-х частях. Алматы: Ғылым, 1995. 4.1. 3196.

Указ Президента РКот 1 июля 1995 г., имеющий силу Закона "О нефти". Алматы, 1995. 9 тарау, 48 б.

Кенжегалиев А, Курмангалиев А Экологическое состояние нефтегазовых месторождений Западного Казахстана. Алматы: Рылым, 1998.84 6.

Методы и средства контроля промышленных выбросов и загрязнения атмосферы и их применение//Труды 1-ой Всесоюзный конференции. Обнинск: Московское отделение Гидрометеоиз-дата, 1988.275 6.

Исидоров В. А. Органическая химия атмосферы/Под ред. Б.В.Иоффе. П.: Химия, 1985. 264 б.

ГореловА. А Экология: Учебное пособие. М.: Центр, 2000. 240 б. Пучков И. Ю. и др. Изучение химического загрязнения почв. Методическое пособие //Под общ.ред. Ю.С.Чуйкова. Астрахань: Изд. Нижневолжского центра экол.обр., 2003. 76 б.

Иванов И. В., ГлазовскийН. Ф. Геохимический анализ почвенного покрова степей и пустынь. М.: Наука, 1979. 135 6.

Охрана окружающей среды: Учебник для Вузов/Автор составитель А.С.Степановских. М.: ЮНИТИ - ДАНА, 2000. 559 6.

Израэль Ю. А Экология и контроль состояния природной среды. М.: Гидрометеоиздат, 1984. 375 6.

Бронштейн Д. П., Александров Н. Н. Современные средства измерения загрязнения атмо-сферы. П.: Гидрометеоиздат, 1989. 327 6

Инженерная экология: Учебник/ Под ред. проф. В.Т.Медведева. - М.: Гардарин. 2002. 687 б.

Даукеев С. Ж. и др. Природные ресурсы и экология Казахстана на рубеже XXI века: Информационный экологический бюллетень. Кокшетау. 2000. 124 6.

Никаноров А. М., Хорунджая Т. А Экология. М.; Приор, 2001. 304 6.

Руководство по контролю загрязнения атмосферы. РД. 52.04.186-89. М., 1991. 3196.

Руководство по химическому составу поверхностных вод суши / Под ред.А.Д.Семенова. П.: Гидрометеоиздат, 1977. 541 б.

Предельно допустимые концентрации вредных веществ в воздухе и воде. П.: Химия, 1975. 407 б.

Охрана окружающей среды /Под ред. С.В. Белова. М.: Высшая школа, 1991.319 6.

НаидаровВ. А. Органическая химия атмосферы. Л.: Химия, 1985. 264 б.

ЩицковаА. П. и др. Охрана окружающей среды. М.: Химия, 1980. 174 б.

Сборник методик по определению концентраций загрязняющих веществ в промышленных выбросах. Л.: Гидрометеоиздат, 1987. 270 6.

Чуйков Ю. С: Экологический мониторинг: Учебное пособие. Астрахань: Изд. Нижневолжеского центра экологического образования. 2001.1046.

Как организовать общественный экологический мониторинг: Руководство для общественных организации// Васильева Е. А. и др.: Под ред. М.В.Хотулевой. М. Социально-экологический союз, 1997. 256 6.

Другов Ю. СРодин А. А. Экологические анализы при разливах нефти и нефтепродуктов. -С. Пб. Аистолия, 2000. 250 б.

Руководство по химическому анализу морских вод. Руководящий документ РД 52.10.243-92. С.Пб.: Гидрометеоиздат, 1993.126-135-ббЛ ГОСТ 17.2.3.01-86-0храна природы. Атмосфера. "Правила контроля качества воздуха населенных пунктов".

ГОСТ 17.2.4.62-81- Охрана природы. Атмосфера. "Общие требования к методам определения загрязняющих веществ"

ГОСТ 17.2.4.05-83-0храна природы. Атмосфера. "Гравиметрический метод определения взвешенных веществ".

ГОСТ 17.2.4.03-81-Охрана природы. Атмосфера. "Индофенольный метод определения аммиака".

ГОСТ 17.2.6.01-86 - Охрана природы. Атмосфера. "Приборы для отбора проб воздуха".

ГОСТ 17.2.6.02-85-"Газоанализаторы автоматические для контроля загрязнения атмосферы"

ГОСТ 17.2.1.03-84 - Охрана природы. Атмосфера. "Термины и определения контроля загрязнения".

ГОСТ 17.2.3.02-78. Охрана природы. Атмосфера. "Правила установления допустимых выбросов вредных веществ промышленными предприятиями".

СанПиН РК4.01.047-97

ГН 2.1.6.696-98

Справочное руководство гидрогеолога/Под общей ред. В.М.Максимова.Л.: Гостоптехиздат. 1959. -936 с.

Практикум по почвоведению/Изд. перераб.под ред. проф. И.С. Кауричева. М.: Колос, 1980. 271 б.

Почвоведение /Изд.3. перераб.под ред. проф. И.С. Кауричева.М.: Колос, 1982.495 6.

Диаров М. Д. Экология и нефтегазовый комплекс. Монография в 5-ти томах. Алматы: Ғылым, 2003. Том 3. Береговая зона Казахстанской части Каспийского моря. Влияние загрязнения воздушного бассейна на здоровье населения. 389 б.

Кушумбаев А, А. Экологическое право РК. Астана, 2001. 327 б.

ҚОСЫМШАЛАР

1- қосымша

Елді мекеидегі атмосферальіқ ауа құрамындағы зиянды қосылыстардың шекті

мөлшерлөрі ( l,.AZ)

Зиянды қосылыстар		ТДК, мг/м*3
	Жоғарғы біріншілік	Орташа тәуліктік	Қауіпті- лік класы
1	2	3	4
Азоттың қос тотығы (диоксид азота)	0,085	0,04	2
Азот тотығы	0,6	0,06	3
Акрилонитрил	-	0,03	2
Акролеин	0,03	0,03	2
Натрий алкилсульфаты	0,01	♦ —	4
Хлорлы аллил	0,07	0,01	2
Май альдегиді (масляный)	0,015	0,015	3
Альфа-3 (действующее начало - дихло- руксусный кальций)	3	0,3	4
бромды амил (1-бромпентан)	0,8	-	2
н- Амилацетат	0,1	0,1	4
Амилендер (изомерлер қоспасы)	1,5	1,5	4
5/6 амино-(2-парааминофенил) бензи- мидазол	-	0,01	3
2-амино-1,3,5-үшметилбензол (мезидин)	0,003	0,003	2
Аммиак	0,2	0,04	4
Амины алифатические С15-С20	0,003	0,003	2
Аммония нитрат (аммиачная селитра)	-	0,3	4
Аммофос (моно- жэне диаммоний фос­фат сульфат аммоний қоспасымен)	2	0,2	4
Малеинді ангидрид	0,2	0,05	3
СІрке ангидриді	0,1	0,03	3
Фосфор ангидриді	0,15	0,05	2
Фталді ангидриді	0,1	0,1	2
Анилин	0,05	0,03	2
Ацетальдегид	0,01	0,01	3
Ацетон	0,35	0,35	4
Ацетофенол	0,003	0,003	3
Барий көмірқышқылы (углекислый] (ба­рий ге есептегенде]	-	0,004	1
Белок пыли белково-витаминного кон­центрата (БВК]	-	0,001	2
Бенз(а]пирен	-	0,1 мкг/ЮОм3	1

1	г 2	3	4
Бензин (мұнайлы), күкірті аз (мало­сернистый), (көміртекке есептегенде)	5	1,5	4
Бензин сланцевый (көміртекке есеп­тегенде)	0,05	0,05	4
Бензол	1,5	0,1	2
Бактериальный инсектицидный пре­парат (БИП) (действующее начало- спорово- кри­сталлический комплекс бациллус, туренгиензис, вариант каузиказикус)		1,5 10s микроб­ных тел/м3 (0,005мг/ м )	2
Битоксибациллин		4,5 104 микроб­ных тел/м3 (0,0015 мг/м3)	2
Кальций бораты	-	0,02	3
Бром	-	0,04	2
О-Броманизол	1	-	4
Бромбензол	-	0,03	2
Бромосутегі	1	0,1	3
О-Бромфенол	0,13	0,03	2
П-Бромфенол	0,13	0,03	2
Бутан	200	-	4
1,3 - Бутадиен (дивинил)	3	1	4
Бромды бутил (1-бромбутан)	0,7	-	2
Бутилацетат	0,1	0,1	4
Бутилен	3	3	4
Акрил қышқылының бутил эфирі (бутила крилат)	0,0075	-	2
2- Бутилтиобензтиазол (бутилкап- такс)	0,015	-	3
Ванадий (V) тотығы	-	0,002	1
Тиісті ПДК белгіленген, өлшенетін заттар (взвешенные вещества)	0,5	0,15	3
Винилацетат	0,15	0,15	3
Натрий вольфрамы (вольфрамға есептегенде]	-	0,1	3
Гексаметилдиамин	0,001	0,001	2
Гексаметиленимин	0,1	0,02	2
Гексаметиленимин м-нитробензоат (ингибитор коррозии Г-2)	0,02	-	3
Гексан	60	-	4

1	2	3	4
Гексафторбензол 1,2,3,4,7,7- гекса- хлорбицикло- (2,2,1 )- гептен-2-5,6- бис (оксиметил) сульфит (тиодан)	0,8 0,017	0,1 0,017	2 2
Гексахлорциклогексан (гексахлоран)	0,03	0,03	1
Гексен	0,4	0,085	3
Бромды гексил (1-бромгексан)	1	-	2
Гептен	0,035	0,065	3
Бромды гептил (1- бромгексан)	1	-	2
Германий (IV ) тотығы (германийге есептегенде)	-	0,04	3
Гидроперекись изопропилбензола (гидроперекись кумола)	0,007	0,007	2
Денбробациллин		3 104 микроб­ных тел/м3	2
Бромды децил (1- бромдекан )	1	-	2
Көмірлі диамид қышқылы (угольной кислоты) (карбамид, мочевина)	-	0,2	4
4,4 -Диаминодифенилсульфон	-	0,05	3
п-Дибробензол	0,2	-	2
Акрил қышқылының 1,1- дигидроперфторгептилді эфирі	0,5	-	3
Дикетен	0,007	-	2
1,3- Ди- (2,4-ксилимино) - 2 метил - 2- азопропан (митак)	0,1	0,01	3
Диметиламин	0,05	0,005	2
Диметиланилин	0,0055	0,0055	2
N ,N - Диметилацетамид	0,2	0,006	2
0,0 -Диметил-S- (1,2-бис- чарьэток- сиэтилдитиофосфат) (карбофос)	0,015	-	2
Диметилвинилкарбинол	1	-	3
4,4- Диметилдиоксан -1,3	0,01	0,004	2
Диметилдисульфат	0,7	-	4
0, 0- Диметил-S- (N- метилкарбами- дометил) дитиофосфат (фосфамид, рогор)	0,003	0,003	2
0, О-Диметил- S- 2- (1- N- метилкар- бомоилэтилтиоэтилфосфат) (киль- вал)	0,01	0,01	2
0,0- Диметил- S- (N-метил-ІМ- формилкарбомоилметил) дитиофос­фат (антио)	0,01	0,01	3

1	2	3	4
0,0- (4-нитрофенил) тиофосфат (ме­тафос)	0,008	-	1
0,0-Диметил-(1 -окси-2,2,2- ушхлорэтил) фосфонат (хлорофас)	0,04	0,02	2
Диметилсульфит	0,08	-	4
Диметилформамид	0,03	0,03	2
О.О-Диметил-Б-этилмеркатлоэтил- дитиофосфат (М-81 ,экатин)	0,001	0,001	1
Терефталды қышқылдың диметил эфирі	0,05	0,01	2
2,6-Диметилфенол (2,6-ксиленол)	0,02	0,01	3
Дииил (25% дифенил жэне 75% ди- фенилоксидтың қоспасы)	0,01	0,01	3
Дифторхлорметан (фреон-22)	100	10	4
3,4- Дихлоранилин	0,01	0,01	2
4,4-Дихлордифенилсульфон	-	0,1	3
4,4- Дихлордифенилтрихлорметил- карбинол (кельтан)	0,2	0,02	2
Дихл орд и фтор метан (фреон-12)	100	10	4
2,3-Дихлор- 1,4-нафтахинон (дихлон)	0,05	0,05	2
1,2-Дихлорпропан	-	0,18	3
2,3-Дихлорлролен	0,2	0,06	3
1,3-Дихлорпропилен	0,1	0,01	2
Дихлорфторметан (фреон-21)	100	10	4
Дихлорэтан	3	1	2
Дициклогексиламиннің аз еритін тұзы (ингибитор коррозии МСДА)	0,008	-	2
Дициклогексиламина нитрит (ингиби­тор коррозии НДА)	0,02	-	2
fi-Диэтиламиноэтил меркаптан	0,6	0,6	2
0,0- Диэтил-0-(2 изопропил-4- метил-6-пиримидил) тиофосфат (ба- зудин)	0,01	0,01	2
Диэтилді эфир	1	0,06	4
Диэтилсынап (сынапқа есептегенде)	-	0,0003	1
О.о-Диэтил-БЧхлорбензоксазонилин- 3-метил) дитиофосфат (фозалон)	0,01	0,01	2
Темір тотығы (темірге есептегенде)	-	0,04	3
Темір сульфаты (темірге есептегенде)	-	0,007	3
Темір хлориді (темірге есептегенде)	-	0,004	2
Бромды изоамил (1-бром-З- метилбутан)	0,8	-	2
Изобутенилкарбинол	0,075	-	4
Бромды изобутил (1-бром-З- метилпропан)	0,7	-	2

1	2	3	4
Бромды изопропил бромистый (2 - бромпропан)	0,6	-	2
Изопропилбензол (кумол)	0,014	0,014	4
Иод	-	0,03	2
Изопропил-2-(1-метил-н-пропил)-4,6- динитрофенилкарбонат (акрекс)	0,02	0,002	2
Ингибитор древесно-смоляной пря­мой гонки (ИДСПГ); фенол бойынша тексеру	0,006	0,006	3
Кадмий тотығы (кадмийге есептегенде)	-	0,001	2
Капролактам (бу, аэрозоль)	0,06	0,06	3
Циклогексиламин карбонаты (КЦА)	0,07	-	3
НЫОз молекуласы бойынша азот ҚЫШҚЫЛЫ	0,4	0,15	2
Бор қышқылы	-	0,02	3
Валериан қышқылы	0,03	0,01	3
Капрон қышқылы	0,01	0,005	3
Майлы (масляная) қышқыл	0,015	0,01	3
Перфторвалерианды қышқыл	0,1	-	3
ГІропионды ҚЫШҚЫЛ	0,015	-	3
H2SO4 молекуласы бойынша кукірт қыш-ылы	0,3	0,1	2
Терафталды қышқыл	0,01	0,001	1
Сірке қышқылы	0,2	0,06	3
Металдьі кобальт	-	0,001	1
Кукірт қышқылды кобальт (кобальтке есептегенде)	-	0,001	2
Ксилол	0,2	0,2	3
Магний тотығы	0,4	0,05	3
Магний хлораты	-	0,3	4
Марганец және оның қосылыстары (марганец тотығына есептегенде)	0,01	0,001	2
Мыс тотығы (мысқа есептегенде)	-	0,002	2
Мыс хлориді (мысқа есептегенде)	-	0,002	2
Мелиорант	0,5	0,05	4
2-Меркаптоэтанол (монотиоэтиленг- ликоль)	0,07	0,07	3
Метальдегид (ацетальдегид тетра- мер)	0,003	0,003	2
Металацетат	0,07	0,07	4
Метил-1 -(бутилкарбомоил)-2- (бензимидазол-карбомат (узген)	0,35	0,05	3
4-Метил-5,6-дигидропиран	1,2	-	2
Хлорлы метилен	8,8	-	4
4-Метилентетрагидропиран	1,5	-	3
Метилмеркаптан	9-10*	-	2
а-Метилстирол	0,04	0,04	3

1	2	3 I 4
Акрил қышқылының метил эфирі (метилакрилат)	0,01	0,01	4
Метакрил қышқылының метилен эфирі (метилметакрилат)	0,1	0,01	3
Метионин	0,6	-	3
Мильбекс (1,1-бис-4-хлорфенилэта- нол жене п-хлорфенил-2,4,5- трихлорфенилазосульфидінің қоспасы)	0,2	0,1	3
Моноизобутиловый эфир этиленгли- коля (бутилцеллозольв)	1	0,3	3
Акрил қышқылының метил эфирі (метилакрилат)	0,01	0,01	4
Метакрил қышқылының метилен эфирі (метилметакрилат)	0,1	0,01	3
Метионин	0,6	-	3
Мильбекс (1,1-бис-4- хлорфенилэтанол жене п- хлорфенил -2,4,5- ушх лорфени лазосульфиді ні ң қоспасы)	0,2	0,1	3
Моноизобутиловый эфир этиленгли- коля (бутилцеллозольв)	1	0,3	3
Моноизопропиловый эфир этиленг- ликоля (пропилцеллозольв)	1,5	0,5	3
Монометиламин	0,004	0,001	2
Монометиланилин	0,04	0,04	3
Монохлор пентафторбензол	0,6	0,1	3
Моноэтиламин	0,01	0,01	3
Мышьяк, неорганические соедине­ния (мышьякқа есептегенде)	-	0,003	2
Нафталин	0,003	0,003	4
В- Нафтол	0,006	0,003	2
а- Нафтахинон	0,005	0,005	1
Никель, ерігіш туздары (никельге есептегенде)	-	0,0002	1
Металды никель	-	0,001	2
Никель тотығы (никельге есептегенде)	-	0,001	2
Нитробензол	0,008	0,008	2
м-Нитробромбензол	0,12	0,01	2
м-Нитрохлорбензол	0,004	0,004	2
о- Нитрохлорбензол	0,004	0,004	2
п-Нитрохлорбензол	0,004	0,004	2
З-Нитро-4-хлорбензотрифторорид	0,005	-	3
Озон	0,16	0,03	1
Окситетрациклин	0,01	-	2 I

1	2	3	4
Окситетрациклина хлоралгидрат	0,01	-	2
Октафтортолуол	1.3	-	4
Окситетрациклина хлоралгидрат	0,01	-	2
Октафтортолуол	1,3	-	4
Олова хлорид (қалайыға есептеген- де)	0,5	0,05	3
Парамодибдат аммония (молибденге есептегенде)	-	0,1	3
Пенициллин	0,05	0,0025	3
Моноизопропиловый эфир этиленг- ликоля(лропилцеллозольв)	1,5	0,5	3
Монометиламин	0,004	0,001	2
Монометиланилин	0,04	0,04	3
Монохлорпентафторбензол	0,6	0,1	3
Моноэтиламин	0,01	0,01	3
Мышьяк, неорганические соедине­ния (в пересчете на мышьяк)		0,003	2
Нафталин	0,003	0,003	4
В- Нафтол	0,006	0,003	2
а- Нафтахинон	0,005	0,005	1
Никель, ерігіш тұздары (никельге есептегенде)	-	0,0002	1
Металды никель	-	0,001	2
Никель тотығы (никельге есептегенде)	-	0,001	2
Нитробензол	0,008	0,008	2
М- Нитробромбензол	0,12	0,01	2
М- Нитрохлорбензол	0,004	0,004	2
о- Нитрохлорбензол	0,004	0,004	2
п-Нитрохлорбензол	0,004	0,004	2
З-Нитро-4-хлорбензотрифторорид	0,005	-	3
Озон	0,16	0,03	1
Окситетрациклин	0,01	-	2
Окситетрациклина хлоралгидрат	0,01	-	2
Октафтортолуол	1.3	-	4
Окситетрациклина хлоралгидрат	0,01	-	2
Октафтортолуол	1,3	-	4
Олова хлорид (қалайыға есептеген­де)	0,5	0,05	3
Парамодибдат аммония (молибденге есептегенде)	-	0,1	3
Пенициллин	0,05	0,0025	3
Пентан	100	25	4
Пентафторбензол	1,2	0,01	3
Пентафторфенол	0,8	-	4
Перфторгептан	90	-	4
Перфтороктан	90	-	4
Пиридин	0,08	0,08	2
Полихлорпинен (хлорлы бициклді қосылыстардың қоспасы)	0,005	0,005	2

1	2	3	4
Бромды пропил (1,1- бромпропан)	0,6	-	2
Пропилен	3	3	3
Пропилен тотығы	0,8	-	1
Кремний қос тотығы бар бейорганикалық шаң: 70% жоғары (динас жэне т.б.)	0,15 0,3
70-20% (шамот, цемент жэне т.б.)	0,5
20% темен (доломит жэне т.б.)
Мақта шаңы	0,5	0,05	3
Ацетатты -кожевенді еріткіш (АКР)	0,5	-	3
(этанол бойынша)
Бутилформиатты еріткіш (БЭФ) (ацетаттың саны бойынша)	0,3	-	3
А маркілі ағаш спиртінің еріткіші (ацетоноэфирлі); ацетон бойынша	0,12	0,12	4
тексеру
Э маркілі ағаш спиртінің еріткіші (эфирлі ацетонды); ацетон бойынша	0,07	0,07	4
тексеру
Жиһаздық еріткіш (АРМ-3); Толуол бойынша тексеру	0,09	0,09	3
Сынап ацетаты (сынапқа есептегенде)	-	0,0003	1
Сынап иодиді (сынапқа есептегенде)	-	0,0003	1
Метапды сынап	-	0,0003	1
Сынап қызыл тотығы (сынапқа	-	0,0003	1
есептегенде)
Сары сынап тотығы (сынапқа	-	0,0003	1
есептегенде)
Сынап (II) хлориді	-	0,0003	1
(сынапқа есептегенде) (сулема)
Ртуть азотнокислая закисная водная	-	0,0003	1
(сынапқа есептегенде)
Ртуть азотнокислая окисная водная	-	0,0003	1
(сынапқа есептегенде)
Ртуть амидохлорная (сынапқа есептегенде)	-	0,0003	1
Куйе	0,15	0,05	3
Қорғасын және оның қосылыстары,	-	0,0003	1
тетраэтилқорғасыннан басқасы
(қорғасынға есептегенде)
Кукіртті қорғасын (қорғасынға есептегенде)	-	0,0017	1
Селен қос тотығы (селенге	0,1 мкг/м	0,05	1
есептегенде)		мкг/м3

1	2	3	4
Күкіртті сутек	0,008	-	2
Күкіртті көміртек	0,03	0,005	2
«Кристалл» типті синтетикалық жуғыш заттар алкилсульфат натрий негізінде; алкилсульфат натрий мен тексеру	0,04	0,01	2
Скипидар	2	1	4
Амил спирті	0,01	0,01	3
Бензил спирті	0,16	-	4
Бутил спирті	0,1	0,1	3
1,1-дигидроперфторамил спирті	0,3	-	3
1,1-дигидроперфторгептил спирті	0,1	-	3
Изобутил спирті	0,1	0,1	4
Изооктил спирті (2-этилгексанол)	0,15	0,15	4
Изокротил спирті	0,6	0,6	з
Метил спирті	1	0,5	3
Пропилен спирті	0,3	0,3	3
Этил спирті	5	5	4
Стирол	0,04	0,002	2
Теллур қос тотығы (теллурға есептегенде)	-	0,5 мг/м*	1
Термостойкая прядильная эмульсия (Тепрем); контроль по сумме альде­гидов, окиси этилена	0,002		3
Тетрагидрофуран	0,2	0,2	4
Тетрафторэтилен	6	0,5	4
З-Тетрафторзтоксифенил мочевина (томилон, тетрафлурон)	0,6	0,06	3
Тетрахлорпропен	0,07	0,04	2
1,1,2,2- Тетрахлорэтан	0,06	-	4
Тетрахлорэтилен (перхлорэтилен)	0,5	0,06	2
Тетрациклин	0,01	0,006	2
1,2,3-Тиадиазонил-5- N- фенилмочевина (дропп)	0,5	0,2	4
Тиофен (тиофуран)	0,6	-	4
Толуилендиизоцианит	0,05	0,02	1
Толуол	0,6	0,6	3
Трибромметан (бромформ)	-	0,05	3
З.Б^-Трибутилтритиофосфат (бути­фос)	0,01	0,01	2
1,1,5-Тригидрооктафторпентанол (ТС-л-2)	1	0,05	4
1,1,3-Тригидротетрафторпропанол, (ТС-/7-1)	1	0,05	4
Трикрезол (изомер қоспасы: орто-, мета-, пара-)	0,005	0,005	2
М-(3-трифторметилфенил)-М, N- диметилмочевина (которан)	-	0,05	3
Трихлорметан (хлороформ)	-	0,03	2

1	2	3	4
1,2,3- Трихлорпропан	-	0,05	3
Трихлорфторметан (фреон-11)	100	10	4
1,1,1-Трихлорэтан (метилхлороформ)	2	0,2	4
Трихлорзтилен	4	1	3
Тризтиламин	0,14	0,14	3
Кеміртегі тотығы	5	3	4
Тетрахлоридті кеміртегі	4	0,7	2
Фенол	0,01	0,003	2
Сланцті фенол	0,007	-	3
Барийлі феррит (барийге есептегенде)	-	0,004	3
Марганец-мырышты феррит (мырышқа есептегенде)	-	0,002	2
Никельді - мырышты феррит (мырышқа есептегенде)	-	0,003	2
Флюс канифольный активированный (ФКТ); контроль по канифоли	0,3	0,3	4
Формальдегид	0,035	0,003	2
Фторлы қосылыстар (фторға есептегенде): Газтәрізді қосылыстар (фторлы сутек, тетрахлоридті кремний) Жақсы еритін бейорганикалық фтор (фторлы алюминий, фторлы кальций, гексафторалюминилі натрий)	0,02 0,03 0,2	0,005 0,01 0,03	2 2 2
Фурфурол	0,05	0,05	3
Хлор	0,1	0,03	2
м-Хлоранилин	0,01	0,01	1
л-Хлоранилин	0,04	0,01	2
Хлорбензол	0,1	0,1	3
л-Хлорбензотрифторид	0,1	-	3
Хлорводород	0,2	0,2	2
Хлоропрен	0,02	0,002	2
Хлоротетрациклин (азықтық)	0,05	0,05	2
м-Хлорфенилизоцианат	0,005	0,005	2
л-Хлорфенилизоцианат	0,0015	0,0015	2
2-Хлорциклогексилтио-ІЧ-фталамид (хлор ЦТФ)	3,5	0,35	4
Алты валентті хром (хром тотығына есептегенде (IV))	0,0015	0,0015	1
Циановодород	-	0	1
Циклогексан	1,4	1,4	4
Циклогексанол	0,06	0,06	3
Циклогексанон	0,04	-	3
Циклогексаноноксим	0,1	-	3
N-Циклогексилтиофталамид (ЦТФ)	0,3	-	4
Цинк тотығы (цинкке есептегенде)	-	0,05	3

1	2	3	4
Эпихлоргидрин	0,2	0,2	2
Хлорлы этилен	-	0,2	4
Этилацетат	0,1	0,1	4
Этилбензол	0,02	0,05	3
Этилен	3	3	3
Этилен тотығы	0,3	0,3	2
Этиленимин	0,001	0,001	1
Этиленсульфид	0,5	-	1
0-Этил-0-4-(метилтио) фенилпро- пилдитиофосфат (болстар)	0,01	-	3

Атмосфералық ауада зиянды қосылыстардың бірнешеуі бірігіп кездессе, олардың жиынтық қосындысы, яғни концентрацияның қосындысы 1-ден аспауы керек.

Жиынтық күйде кездесетін қосылыстарға мыналар жатады:

1. ацетон, акролеин, фталды ангидрид;

2. ацетон, фенол;

3. ацетон және ацетофенон;

4. ацетон, фурфурол, формальдегид жэне фенол;

5. ацетальдегид жэне винилацетат;

6. ванадий тотығы (V) жэне марганцтотығының аэрозолі;

7. ванадий тотығы (\/)және кукірттотығының аэрозолі;

8. ванадий тотығы (V) жэне хром тотығының аэрозолі;

9. бензол жэне ацетофенон;

10. валерианды, капронды және майлы қышқылдар;

11. вольфрамды және күкіртті ангидридтер;

12. гексахоран және фазолон;

13. 2,3-дихлор және 1,4-нафтахинон;

14. 1,2-дихлорпропан, 1,2,3-трихлорпропан және тетрахлорэтилен;

15. изопропилбензол жэне гидроперекись изопропилбензола;

16. изобутенилкарбинол және диметилвинилкарбинол;

17. метилдигидропиран және метилентетрагидропиран;

18. мышьяк үштотығы және қорғасын ацетаты;

19. мышьякүштотығы жэне германий;

20. озон, азот үштотығы жэне формальдегид;

21. көміртегі тотығы, азот қостотығы, формальдегид, гексан;

22. пропион қышқылы жэне пропион альдегиді;

23. күкірт қос тотығы және күкірт қышқыл аэрозолі;

24. күкірт қос тотығы жэне металлды никель;

25. күкірт қос тотығы және күкіртті сутек;

26. күкірт қос тотығы жэне азот қос тотығы;

27. күкірт қос тотығы, көмір тотығы, фенол жэне конвертор өндірісінің шаңы;

28. күкірт қос тотығы, көміртегі тотығы, азот қос тотығы және фенол;

29. күкірт қос тотығы жэне фенол;

30. күкірт қос тотығы және фторлысутек;

31. тотықжәне күкірт қостотығы, аммиакжәне азоттотығы;

32. күкіртті сутек және динил;

33. күшті минералдық қышқылдар (күкірт, туз жэне азот);

34. көміртегі тотығы жэне цемент өндірісінің шаңы;

35. сірке қышқылы және сірке ангидриді;

36. фенол және ацетофенол;

37. фурфурол, метил жэне этил спирті;

38. циклогексан жэне бензол;

39. этилен, пропилен, бутилен жэне амилен.

2-қосымша

Су нысаналарындағы кейбір зиянды заттардың шектік мелшері

Ингредиенттің аты	Шаруашылық - ауыз су жэне тұрм ь сть іқ-ша ру а шь л ық бағыттағы су нысаналары		Балык, шаруашылығына арналған су ньюанасы
	ЛПВ*, мг/л	ГЩК, мг/л	ЛПВ, мг/л	ПДК, мг/л
1	2	3	4	5
Апкилсульфонаттары	Органол епт икал ық	0,5	-	-
Акрил қышқылы	Санитарлық- токсикологи ял ық	0,5	-	-
Анизол	-II-	0,05	-	-
Анилин	-II-	0,1	Токсико­логия- лык,	0,0001
Аммиак	Жалпы санитарлық	2,0	-II-	0,05
Ацетон	-//- 0,05	-	-
Ацетальдегид	Органолегттикалық	0,2	-	-
Ацетофенон	Санитарлық- токсикол огиял ық	0,1	-	-
Бензол	-II-	0,5	Токсико- ЛОГМЯ- ЛЫҚ	0,5
Бериллий		0,002	-	-
Бром	-II-	0,2	-	-
Барий	Органолептикалык,	4,0	-	-
Бутшіен спирті	-11-	1,0	Токсико- логиялық	0,03
Ванадий	Санитарлық- токсикол огиял ық	0,1	-	-
Винилацетат	-II-	0,2	-	-
Гексахлоран	Органол епти кал ык,	0,02	Токсико­логия- лык,	болмай- ДЫ
Гексанат	Санитарлық- токсикологиялык,	5,0	-	-
Гексахлорбензол	-II	0,05	-	-
Висмут	-II-	0,5	-	-
Дихлордифенилтрихлорэтан (ДДТ)	-II-	0,1	Токсико­логия- лык,	0,005 артық болмай- ды
Диметиламин		0,1	-II-	-
Диметил сульфид	Органол епти кал ык,	0,04	-	-
Дихлорэтан	-II-	2,0	-	болмай- ды
Диметилдихлорвинил фосфат (ДЦВФ)	-II-	1,0	Токсико­логия- лык,

1	2 I 3		4	5
Дихлорфенол		0,002	-	-
Темір	-11-	0,5	-	-
Кадмий	Санитарлык,- токсикологиялык,	0,01	Токсикология- ЛЫҚ	0,005
Кобальт	-//-	1,0	-//-	0,01
Капролактам	Жалпы санитарлык,	1,0	-	-
Керосин	Органолептик- лық	0,1	-	-
Карбофос	-//-	0,03	Токсикология- лык	0,05
Мыс	-//-	1,0	-	-
Мышьяк	Санитарлык,- токсикологиялық	0,05	Токсикология- ЛЫҚ	0,05
Метанол	-//	3,0	-//-	0,1
Метилацетат	Органолептика- лык,	0,1	-	-
Молибден	Жалпы санитарлык,	0,5	-	-
Метилмеркап-тан	Органолептика- лык,	0,0002	-	-
Нитраттар (азот бойынша)	Жалпы санитарлық	10,0	-	-
Нафталин	-	-	Токсикология- лык,	0,004
Күкірті көп мұнай	Органолептика- лык,	0,1	Балык,- шаруашылык,	0,05
Никель	Санитарлық- токсикологиялық	0,1	Токсикология- лык,	0,01
Пиридин	-//-	0,2	-//-	0,003
Пропил спирті	Органолептика- лық	0,25	-	-
Полихпорпинен	Санитар- лықтоксикология лық	0,2	Токсикология- лык,	жалпы болмайды
Пентахлорфенолят терпеномалеинового	-//-	1.0	-//-	0,0005
ОП-7	Органолептика- лык,	0,4		0,3
Сынап	Жалпы санитарлык,	0,05	-	-
Қорғасын	-//-	0,1	Жалпы сани­тарлык	0,1
Селен	Жалпы санитарлык,	0,001	-	-
Сурьма	-//-	0,05	-	-
Стирол	Органолептика- ЛЫҚ	0,1	Органолептика- лык,	0,1
Натрий силикаты (Si03 бойынша)	Санитарлык,- токсикологиялық	50,0	f	-
Стронций	-//-	2,0	-	-
Күкірт көміртегі	Органолептика- лык	1,0	Токсикология- лык,	1,0

1	2	3	4	5
Сульфидтер	Жалпы санитарльқ	болма щь\	-	-
Теллур	Санитарльқ- токсикологияльқ	0,01	-	-
Фенол	Органолегггика- льқ	0,001	Бальқ шаруаиыльқ	0,001
Формальдегид-	Жалпы сані/гтарльқ	0,05	-	-
Фреоны	-II-	10,0	-	-
Фтор	Санитарльқ- токсокологияльқ	1,5	Токсикология- льқ	0,05
Акгивті хлор	Жаппы санитарльқ	болма йды	-	-
Хром	Орано лептика- льқ	0,1	Санитарльқ- токсикологая- льқ	0,001
Цианидтер	Санж-арльқ- токсокология- льқ	1,0	Токсокопогия- льқ	1.0
Мырыш	Жалпы санитар- льқ	1,0	-II-	0,1

*ЛПВ - (лимитирующий показатель вредности) судың сапасын анықтайтын зиянды заттардың лимиттік (шектеулі) керсеткіші

2 -қосымшаға ескерту: Су нысаналарында, шаруашылық - ауыз су жэне турмыстық-шаруашылық нысаналары бағытындағы суларда кездесетін ингредиенттердің (зиянды заттардың) жалпы тізімі қазіргі уақытта - 640,

ал балық шаруашылығы бағытында - 147.

3-қосымша

Топырақта кездесетін химиялық заттардың шектеулі мөлшері (ПДК)

Химиялық заттар	Қауіптілік	ПДК мөлшері
	класы	мг/кг топырақта
Валдық форма
Ванадий	3	150
Марганец	3	1500
Марганец + ванадий	3	1000+100
Мышьяк	1	2,0
Мыс	2	23
Қалайы		4,5
Сынап	1	2,1
Қорғасын	1	32
Сурьма	2	4,5
Хром (+3)	2	90
Кукіртті қосылыстар*		160
Кукіртті сутек		0,4
Нитраттар		130
Суда еритін форма
Фтор	1	10
Қозғалмалы формалар**
Қорғасын	1	6
Никель	2	4
Хром	2	6
Мыс	2	3
Мырыш	1	23
Кобальт	2	5
Марганец для черноземов для	3	700
дерново- подзолистых почв
при рН 4,0		300
рН 5,1 -6,0		400
рН >6,0		500
Фтор	1	2,8

Ескерту:

*-кукіртке есептегенде;

**-топырақтан мыстың, никельдің және мырыштың қозғалмалы формаларын аммонийлы - ацетатты рН 4,8 буферлік ерітіндімен шығарады; кобальтті - рН 3,5 аммонийлы - натрийлы буферлік ерітіндімен жэне рН 4,7

ерітінділерімен.

4 қосымша

Топырақтағы химиялық заттардың шектеулі мөлшері (ПДК)

Заттардың аты	Құрғақ топырақтағы ПДК, мг/кг	Шектік көрсеткіші
1	2	3
Ал ьфаметил стирол	0,5	мигра цион но-воз- душный
Ацетапьдегид	10,0	миграционно-воз- душный
Бенз(а)пирен*	0,02 (валовое содержание)	общесанитарный
Бензол	0,3	миграционно-воз- душный
Ванадий	150,0	общесанитарный
Изопропилбензол	0,5	миграционно-воз- душный
Изопропилбензол+ ал ьфаметил сти­рол	0,5	миграционно-воз- душный
Кобальт*	5,0	общесанитарный
Подвижная форма кобальта извлекается из почвы ацетатно - натриевым буферный раствором с рН 3,5 и рН 4,7 для сероземов и ацетатно - аммонийным буферным раство­ром с рН 4,8 для остальных типов почв.
Ксилолы (орто, мета, пара)*	0,3	транслокационный
Марганец	1500	общесанитарный
Марганец + ванадий	1000+100	общесанитарный
Медь	3,0 (подвижная форма, из­влекаемая ацетатно- аммонийным буферным р-ром рН 4,8)	общесанитарный
Мышьяк*	2,0 (валовое содержание)	транслокационный
Никель	4,0 (подвижная форма, из­влекаемая ацетатно- аммонийным буферным р-ром рН 4,8)	общесанитарный
Нитраттар	130,0	мигра ционно-вод- ный
Отходы флотации угля (ОФУ)	3000,0 (валовое содержание)	Миграционно- водный и общеса­нитарный
Ртуть*	2,1	транслокационный
Свинец*	32,0 (валовое содержание)	общесанитарный
Свинец + ртуть*	20,0+1,0 (валовое содержание)	транслокационный
Сера элементарная*	160,0 (валовое содержание)	общесанитарный
Сероводород*	0,4 (валовое содержание)	мигра ционно- воздушный

1	2	3
Серная кислота*	160,0 (валовое содержание)	общэсанитарный
Стирол*	0,1 валовое содер>гание)	миграционно- воздуиньй
Суперфосфат	200,0	транспокационньй
Сурьма	4,5 валовое содержание)	миграционно- водный
Толуол	0,3	миграционно- воздуилый и транслокационныи
Формальдегид*	7,0 валовое содержание)	миграционно воздуиньй
Фтор*	2,8 (подвижная форма из­влекается из почвы с рН не более 6,5 0,006 М ҺСІ, с рН более 6,5 0,03 М К_ 42_0SQ_44__0)	транслокационныи
Фтор*	10,0 (водорастворимая фор­ма)	транспокационньй
Хлорат магния**	1,0	миграционно- водный
Хлористый калий*	560,0 валовое содержание)	миграционно- водньй
Хром*	6,0	обирсанитарный
Хром4*	0,05	общэсанитарный
Цинк	23,0	транспокационньй
ЖКУ (жидкие комплексные удобрения состава N:P:K= 10: 34:0 ТУ6-08- 290-74 с добавками марганца не бо­лее 6% от общей массы, ПДК ЖКУ контролируется по содержанию ПОД­ВИЖНЫХ фосфатов в почве, которое не должно превьвіить 27,2 мг/кг аб­солютно сухой почвы):	120,0	миграционно- водньй

Оқұ құралы

КЕНЖЕҒАЛИЕВ ӘКІМҒАЛИ, ХАСАНОВА АҚМАРАЛ

ҚОРШАҒАН ТАБИҒАТ ОРТАСЫНЫҢ МОНИТОРИНГІСІ

РедакторіК. М. Нұрғожина Подписано в печать 9.10.2006 г.

Формат 60x90 ¹/₁₆ Уч.изд.-л. 12,0. Тираж 500 экз.

Тапсырыс №3628

Қаэақстан Республикасы «Атамүра корпорациясы» ЖШС-нін» Полшрафкомбинаты, 050002, Алматы қаласы, М.Мақатаев кошесі, 41 үй.

Қателердің тізімі

2 бет. Қоршаған табитатортасының қорғау - Қоршаған табиғат ортасын қорғау

8 бет. 1 сурет. Акпараттын іздестіру жүйесі - Акпараттык

13. бет. Жоғарыдан 2 абзац, әсерінен эсер етуінен - артык

14. бет. 4 Болжау нысанасын сон қы - сонғы

19 бетте. Соңғы абзац. Автокөліктен шыққан зиянды заттарды анықтау ауаның ластану деңгейін анықтаумен бірге, ш кейде бөлек те жүргізуге болады - артык

28 бетте. Төменнен 1 абзац. Казіргі кезде түтас - тутастай 68 бетте. Жоғарыдан 1 абзац. Атомдардың меченный әдісі - атомдарды танбалау әдісі

98 бетте. Жоғарыдан 3 абзац. Тросты бура - Тросты бұрғы

100. беттө. Жоғарыдан 3, 4 абзац, сүйыктыкпен - сүйыкпен

5 абзац, сүйыктыкка - сүйыкпен

100. бетте. 2-4 абзаи. суйыктық - суйық

105 бетте. Жоғарыдан 2 абзац. 100 аа? - 100 лен

600 аа? - 600 ден 110 бетте. Төменнен 3 абзац. ШМШ (_) - (ПДК)

115. бетте. Жоғарыдан 4 абзац. 8 аса - 8 есе

5 абзац. 500 турді - 500 түрлі

115. бетте. Жоғарыдан 4 абзац. ФОЗ-ШС - ФАР - ВОЗ

116. бетте. Жоғарыдан 2 абзац, (пороговую)

119 бетте. Жоғарыдан 3 абзац, жамандығы - жағдайы

15