2.1. Қасақана өзгеру. Жолай өзгеру. Тура және жанама антропогендік әсерлер

Соңғы жүз жылда Жердегі халық санының көбеюіп, соған байланысты және өнеркәсіп орындары, ауылшаруашылығы мен энергия өндірісі орындары тез қарқынмен есті. Адамзаттың әсерінен зат пен энергия ағымының нәтижесінде жалпы биогендік айналыстан зат алмасу үлкен үлес алады. Биосфераның қалыптасуына адамзат өзіндік үлес қоса бастады.

Биологиялық адам өзінің даму фазасында, өзі сияқты омыртқалылардан өзінің даму фазасы және қозғалу ерекшелігімен айқындалды (адамдар энергетикалык, жетіспеушілік пен өзінің қорекгік аумағын қорғауға тиіс болды. Соған қарамастан, олар ұзақ уақыт қарапайым энергетикалык, байланыста өмір сүрді.

Тас дәуірінде бір адамға (ккал—тәулік) энергия шығыны 4 мың шамасында, ал аграрлықбірлестікте-12 мың, индустриалдық дәуірде - 70 мың, ал XX ғасырдың алдыңғы қатарлы елдерінде - 230 - 250 мың, яғни біздің ертедегі аталарымызға қарағанда 58 - 60 есе артық,

Халык, санының өсуі азықты молайтуға, жаңа жумыс орны мен өндіріс орындарының көбірек ашылуына себеп болды.

XX ғасырдағы жердегі антропогендік зат айналымы 4-суретте көрсетілген.

Антропогендік эсер дегеніміз - экономикалық, әскери, рекреациондық, мәдени жәнебасқа адамзат қызығатын байланысты тарату және қоршаған табиғат ортасына физикалық, биологиялық және т.б. эзгерістерді енгізу.

Атақты эколог Б. Коммонер (1974) адамның экологиялық процеске араласатын 5 түрін анықтады:

1. Экологиялық жүйенің биологиялық циклдерге қысқарылуы.

2. Таралған энергия концентрациясының жылулық ластану түрі.

3. Химия өндірісінде улы қалдықтардың өсуі.

4. Экологиялық жүйеге жаңа түрлердің енуі.

5. Өсімдіктер мен жануарлар организмінде генетикалық өзгерістердің пайда болуы.

Антропогендік әсердің басым бөлігі белгілі бір мақсатты көздейді, яғни адамның көмегімен нақты мақсатқа жету ушін жасалады. Антропогендік әсердің соңынан белгілі бір із қалдыратын стихиялық, еріксіз (непроизвольные) деген түрлері бар (Котлов, 1989).

Экосфераға және адамның тіршілік ету ортасына к,арай антропогендік әсерлер төмендегідей категорияларға бөлінеді:

Адамзаттың әсерінен алдын ала антропогендік әсерлердің жалпы сипат алуы:

• табиғи жыныстық тұтастылығы және ландшафтының өзгеруі;

• табиғи ресурстарды алу;

• қоршаған ортаның ластануы.

  2. Материалды - энергетикалық эсер: механикалық, физикалық (отындық, электромагнитті, радиациялық, радиоактивтік, акустикалық), физика-химиялық, химиялық, биологиялық әсерлер және агенттері, олардың әртүрлі байланыстары.

  3. Эсер ету нысаналарының категориялары: табиғи ландшафтылық комплекс, жердің жоғарғы беті, топырақ, қазба байлық (недра), өсімдіктер, жануарлар әлемі, су нысаналары, атмосфера, тіршілік ету микроортасы және микроклимат, адамдар және басқа реципиенттер.

  4. Эсер етудің сандық сипаттамасы: ашық алаптағы масштаб (ғаламдық, аймақтық, жергілікті), даралык, және көпшілік, эсер ету куші мен қауіпсіздік куші (эсер ету куші мен тиімділігі, доза - эффект сипаттама типі, экологиял ық нормативті және санитарл ық - гигиеналық нормасы, қауіпсіздік баспалдағы және т.б.

Келетін өзгерістердің уақытша параметрі мен сипатына қарай әсері: қысқа жэне узақ мерзімді, тұрақты жэне турақсыз, тіке және қосымша, ашык, немесе жасырын із қалдыру эффектісі, тізбекті реакция, қайтымды және қайтымсыз туғызушылар т.б.

Соңғы категорияның жіктелуіне барлық антропогендік өзгерістердің қасақана жэне қасақана емес, жолай, жанама түрлері де байланысты.

Қасақана өзгеруге: жерді егістікке пайдалану немесе көпжылдық егістікжерлерді пайдалану, су қоймасы құрылысы, каналдар мен суару жүйесі, қалалар қурылысы, өнеркэсіптер мен қатынас жолдары, шұңқырлар (котловандар) к,азғанда, пайдалы қазба байлықтарын шығару ушін шахты мен бурғылау ұңғыларын қазу, балшықтарды суару жәнет.б. жатады.

Қасақана емес өзгеруге: қоршаған ортаның ластануы, атмосфераның газды қабатының өзгеруі, қышқылдың жауындар, металдардың таттануы, фотохимиялық тұмандардың пайда болуы, озон қабатының бұзылуы, ірі апатты зілзалаға ұшырау, биоценоздың түрлік құрамының бірігуі, халықта экологиялық патология өзгерістердің дамуы жэне т.б. Бірінші орында қасақана емес экологиялық езгеріс езінің маңызды жэне мәнді мақсатымен тұрған жок,, жэне де олардан

Жалпы пайдалану

4-сурет. Ғаламдық антропогендік материалдық байланыс (мәліметтер шамамен алынған, 1990 ж. Гт—жылға), Т.А.Акимов, В.В. Хаскин, 1994. Қос стрелка - пайдалану ағымы; жалғыз стрелка - қалдықтар мен ортаның ластану ағымы. Шартты белгілер (деңгелек ішіндегі): 1 - биомассаны пайдалану; 2 - химиялық заггарға минералдык, тыңайтқыштар (0,18 Гт—жылға) және органикалык, синтетика (0,12 Гт—жылға) кіреді;

3. - тамақ өніміндегі жалпы заттармен, жалпы пайдаланған заттар 0,9 Гт—жылға;

4. - арнайы пайдаланатын жалпы заттар (өнімдер, заттар, материалдар, бұйымдар).

туған зиянды бақылау қиынға соғады, артында лаңы көп болғандықтан алдыңғы қатардатұр.

Биосфераның өмір суру жүйесінің өзгеруі мақсатты және антропогендік әсерлердің нәтижесінде. Өзініңтабиғатында аймақты және тереңге таралуы, уақыттың әсерінен әртүрлі болуы мумкін.

1,5

Адамдардың биосфераға жағымсыз эсер етуі - ластанудың басты және кең тараған турі.

Ластану дегеніміз - қоршаған табиғат ортасына қатты, сұйық, газ түрінде микроорганиздер мен энергияның (дыбыс, шу, сәуле шығару түрінде) сандық, адамдардың денсаулығына, жануарлар мен өсімдіктердің және экожүйенің күйіне эсер етуі.

Ластануға толық түсінікті 1981 ж. француз оқымыстысы Ф. Рамад былай деп сипаттама берді: «Ластану қоршаған ортаның қолайсыз жағдайының әсерінен өзгеруі, оған тікелей немесе жарым - жартылай адамзаттың қызметі арқылы келуі мүмкін, түсетін энергияның тікелей немесе жанама, радиация деңгейінің қоршаған ортаның физика - химиялық құрамына және тірі организмдерінің тіршілік ету жағдайының өзгеруі. Бұл өзгерістер адамға тікелей және ауылшаруашық өнімдері арқылы, сужәнетағы басқа биологиялық заттар арқылы түсуі мүмкін».

Ластану көлеміне байланысты: судың жоғарғы беті және су асты, атмосфералық ауа, топырақтың ластануы деп бөлінеді. Соңғы уақытта ластанудың ғарыш кеңістігінің жерге жақын ластануы басты, өзекті мәселе болуда.

Антропогендік ластанудың барлық түрдің популяциясына ең басты қауіп төндіретін турі, бұл әнеркәсіптен келетін зиян. Табиғи ластануға шаңдар, вулкандык, көлдер, топан сулар басуы жатады (5-сурет).

Ластану түріне байланысты: физикалық, химиялық және биологиялық деп бөлінеді. Таралу аймағына байланысты ластануы аймақтың, жергілікті, ғаламдық деп бөлінеді.

Әлемде ластаушы заттардың қатары техникалық процестерге байланысты өсуде. Бұған аймақтық, жергілікті, ғаламдық ластанудың үлесі бар. Зиянды ластаушы заттарға:

1. күкірттің қос тотығы (S0₂ атмосфералық дымқылмен қосылып H₂S0₄ және50₄²⁺айналып, өсімдіктерге, топыракда және суға өтеді).

2. ауыр металдар: бірінші кезекте қорғасын, кадмий және сынап.

3. кейбір канцерогендік заттар: соның ішінде бенз(а)лирен.

4. мұхиттар мен теңіздегі мұнай және мұнай өнімдері.

5. хлорорганикалық тыңайтқыштар (ауылшаруашылық саласында).

6. көмірдің қос тотығы мен азоттыңтотықтары (қалаларда).

Бұлардың қатарына адамның популяциясына және Жапония мен

Чернобыль АЭС болған апаттан кейін радионуклеиндер мен басқа да радиоактивті заттарды жатқызуға болады. Сонымен қатар Атырау облысында жер асты жарылысы «Галит» туз куполасындағы жарылысты да айтуға болады (5 - кесте).

Ескерте кететін жай, хлорорганикалық көмірсутектер қатарына жататын зиянды қосылыс- диоксиндер өте улы заттар.

Ластану деген ұғымды экологиялық жүйенің кез келген антропогендік өзгерістерге ұшырауы деп те түсінуге болады.

Қазіргі кезде тұтастас биосфераға және оның жеке компоненттеріне адамзаттың әсері шектеусіз болып барады. Жер планетасының

5-сурет. Мак,сатты антропогендік әсердің биосфераға әсерінің жіктелуі

жағдайы қазіргі кезде ғаламдық экологиялық куйзеліске келуде деп бағаланады. Көбінесе зиянды қосылыстардың өсу деңгейі сандық және сапалық жағынан да байқалады.