- •Экологиялық мониторинг және экологиялық бақылау
- •3. Болжау. Болжауды талдау. Болжаудың әдістері мен эталондары
- •3. Экологиялық мониторинг бағдарламасын талдау
- •1.4. Ғаламдық экологиялық мониторинг. Қазақстан Республикасындағы экологиялық мониторинг
- •2.1. Қасақана өзгеру. Жолай өзгеру. Тура және жанама антропогендік әсерлер
- •2.2. Мунайгаз жэне химия өндірісі негізінде қалыптасқан техногендік ластанудың негізгі түрлері мен қосылыстары, көлемі мен пайда болуы
- •5.2. Фондық экологиялық мониторинг
- •6.1.1. Аэроғарыштық мониторинг. Атмосфера.
- •6.1.3. Атмосфералық ауа мониторинг! заңдары мен нормативті-техникалық құжаттары
- •6.1.6. Атмосфералық ауаны ластаушы (источник) көздер.
- •6.2.2. Су нысаналарының зиянды заттармен ластануы.
6.1.6. Атмосфералық ауаны ластаушы (источник) көздер.
Зерттеу әдістеріне қойылатын талаптар. Сынама (проба)
алу (негізгі әдістер, сынама алатын құралдар, оларды консервациялау және сақтау)
Қоршаған ортаға келіп жатқан зиянды абстрактылы ойлап қарасақ, соңы адамзатқа әкеп соғады. Себебі шаруашылық қызметкер, өндіруші, тұтынушы, техникалык, процесті жетілдіруші және жай планета тұрғыны ретінде кез келген жағымсыз эсер табиғатқа зиянды. Сондықтан адамзаттың кейбір аспектілерін табиғатқа зиян келтірмей алдын ала ойлап жасағаны дүрыс.
Соңғы уақытқа дейін қоршаған ортаға зиянды адамзат өндіріс орындары арқылы тигізеді деп есептеліп келді. Завод тұрбаларынан шыққан зиянды қосылыстар атмосфералық ауаны ластаса, өндіріс орындарынан шыққан қалдықсулар-өзендерді, теңіздің маңындағы суларды ластады.
Атмосфералык, ауаның ластану проблемасы көбінесе республиканыңхалқы көп шоғырланған іріқалалар мен агломератты өндірістерде байқалады. 1990 жылы өндіріс орындарының кебінің тоқтауына, автокелікпен тасудың азаюына байланысты лақтырылыс жаппы мөлшері20% қысқарды. Сонымен қатарескі жәнетозығы жеткен автокөліктердің саны кебеюіне байланысты, кеміртегі тотығы мен азоттың қос тотығы мөлшері ірі қалаларда жоғарылай бастады. Мысалы, Алматы, Өскемен, Шымкент қалаларында.
Жыл сайын атмосфераға шығарылатын зиянды қосылыстардың жалпы мэлшері мынандай (мың т): стационарлық кездерден - 2300, автокөліктен — 1100, соның ішінде СО - 410, NOn - 160. H,S - 0,9; S02 -100; қатты бөлшектер-670; аммиак-0,1; басқалары -250.
Республикамыздың 15 қаласының атмосфералық ауасындағы зиянды қосылыстар белгіленген шамадан асады. Өскемен, Актебе,
Риддер жэне Алматы қалаларында ауаның ластану мөлшері шекті мөлшердегі деңгейден (ПДУ) 10 есе артык,. Ластану деңгейінің өсуі Ақтау, Теміртау, Тараз, Петропавловск, Шымкент қалаларында да байқалады. Екібастуз және Атырау қалаларының ауа бассейнінің ластануы басқаларға қарағанда едәуір тазалау. Қалған қалалардың барлығында дерлік ауаның ластану деңгейі бурынғы жылдардағы деңгейінде қалған (8-кесте).
Лас қалалардың қатарына Өскемен жатады, себебі бунда «Қазцинк» ААҚ металл ендіру комплексі 1999 жылдан енім шығаруды көбейтуіне байланысты атмосфералық ауаға зиян келтіруде.
Өскемен қаласы бойынша ауаны қорғау шараларына 1998 жылы түсті металлургия мен жылу энергетикасына 31млн тенге жоспарланған, іс жүзінде 18 млн тенгенің жұмысы жасалды, бул өндірістен шыққан зиянды қосылыстардың 240 мың тоннасының орнына 102 мың т азайтты деген сөз. Формальдегидтердің мөлшері 1,15, фенолдың мөлшері 1,61 және N02 1,11 есеге есті. Өндірістен шыққан зиянды қосылыстарға «Қазцинк» ААҚ, Риддердегі ет комбинаты, жылу электр станциясы, сонымен бірге авто және темір жол көліктері да үлес қосуда.
Павлодар - Екібастуз аймағында энергетика саласындағы жеті мекеме ауаға жылына шамамен 400 мың тонна зиянды заттарды шығаруда. Ауаға шығарылатын зиянды заттардың құрамында улы заттардың көбеюінің басты себебі, жобаға кірмеген қатты отынның құрамындағы куйенің (40%) кеп белінуімен ерекшеленеді. Стационарлы көздерден шыққан зиянды заттардың қурамының 54% -сұйық және газ тәрізді заттар. Бул зиянды заттардың мөлшері 1998 жылмен салыстырғанда 1999 жылы 8% кемісе, ал 2000 жылы 13% азайды.
Балқаш еңіріндегі атмосфералық ауаның ластануындағы негізгі мәселенің бірі, Балқаш мыс балқыту заводынан шыққан мыстың тазаланбаған S02 лақтырылыстармен ауаға шығуы.
Атмосфералық ауаның улы элементтермен: мышьякпен, сурьмамен, қорғасынмен, мырышпен -«Жезқазғанцемент» АҚ, «Балқашмыс» АҚ, Жайрам ГОК аймағында жер астына көмілген зиянды заттардың желмен жоғары көтерілуі кездеседі.
Қарағандыдағы кемір шахтасынан оны ендіру кезінде ауаға метан бөлініп шығып ауаны ластайды. Алдын ала есептеу бойынша метанның 1 трлн м3 қоры бар екені анықталған.
Атмосфералык, ауаның ластануына Атырау, Маңғыстау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан және Қызылорда аймақтарындағы мунай-газ комплекстері де өзіндік улестерін қосуда.
Батыс Қазақстан облысында Қарашығанақ газконденсат комплексінің игерілуіне байланысты осы еңірге жақын орналасқан елді
8- кесте. Қазақстан қалаларындағы ауа кэңістігінің ластануы
Қала |
иэа5 |
ПДК -дан асқан зиянды қосылыс-тар |
Орташа концентрация |
Жоғарғы концентрация |
||
мг/м3 |
пдк- дан қанша аск,аны |
мг/м3 |
пдк- Дан қанша асқаны |
|||
Өскемен |
17,6 |
Шаң |
0,1 |
|
0,8 |
1,6 |
|
|
Күкірттің к,ос тотығы |
0,167 |
3,3 |
1,023 |
2,0 |
|
|
Көміртегі тотығы |
2.0 |
|
10,0 |
2,0 |
|
|
Азоттың к,ос тотығы |
0,05 |
1 ,з |
0,20 |
2,4 |
|
|
Фенол |
0,018 |
5,9 |
0,048 |
4,8 |
|
|
Формальдегид |
0,010 |
3,3 |
0,033 |
1 1.0 |
Ақтөбе |
1 1,4 |
Азоттың к,ос тотығы |
0,06 |
1,5 |
0,12 |
1,4 |
|
|
Формальдегид |
0,015 |
5,1 |
0,021 |
7,0 |
• Риддер |
10,2 |
Күкірттің к,ос тотығы |
0,092 |
1.8 |
0,184 |
3,7 |
|
|
Азоттын, к,ос тотығы |
0,08 |
2,0 |
0,20 |
2,4 |
|
|
Фенол |
0,010 |
3,3 |
0,018 |
1,8 |
Алматы |
10,3 |
Шаң |
0,4 |
2,7 |
0,8 |
1,6 |
|
|
Формальдегид |
0,011 |
3.7 |
0,025 |
8.3 |
Шымкент |
9,0 |
Шаң |
0,4 |
2,7 |
0,8 |
1,6 |
|
|
Көміртегі тотығы |
3,0 |
1,0 |
8,0 |
1,6 |
|
|
Азоттың к,ос тотығы |
0,05 |
1,3 |
0,25 |
2,9 |
|
|
Формальдегид |
0,007 |
2,4 |
0,060 |
1,7 |
Тараз |
8,8 |
Азоттың к,ос тотығы |
0,04 |
1,0 |
0,13 |
1,5 |
|
|
Формальдегид |
0,011 |
3,7 |
0,029 |
9.7 |
Петропавловск |
6,3 |
Көміртегі тотығы |
3,0 |
1,0 |
6,0 |
1,2 |
|
|
Фенол |
0,006 |
1 ,з |
0,008 |
2,7 |
|
|
Формальдегид |
0,006 |
2,0 |
0,016 |
5,3 |
Ақтау |
5,9 |
Шаң |
0,6 |
4,0 |
1,8 |
1,1 |
|
|
Азоттың қос тотығы |
0,05 |
1 ,з |
0,09 |
1,1 |
Жезқазған |
5,0 |
Шаң |
0,6 |
4,0 |
2,3 |
4,6 |
|
|
Азоттың к,ос тотығы |
0,02 |
- |
0,13 |
1,5 |
Теміртау |
4,8 |
Шаң |
0,2 |
1 ,з |
0,4 |
2,6 |
|
|
Фенол |
0,004 |
1,3 |
0,018 |
1,8 |
|
|
Аммиак |
0,08 |
2,0 |
0,25 |
1,3 |
Семей |
3,6 |
Шаң |
0,3 |
2,0 |
1,0 |
6,7 |
|
|
Көміртегі тотығы |
4,0 |
1 ,з |
7,0 |
1,4 |
Қарағанды |
3,8 |
Азоттьің к,ос тотығы |
0,05 |
1,3 |
0,32 |
3,8 |
|
|
Фенол |
0,004 |
1,3 |
0,027 |
2,7 |
Атырау |
2.4 |
Шаң |
0,3 |
2.0 |
0,7 |
1,4 |
|
|
Азоттың қос тотығы |
0,01 |
|
0.14 |
1,6 |
Астана |
1,9 |
Фторльі сутек |
0,007 |
1,4 |
0,049 |
2,5 |
Лас қалалардың қатарына Өскемен жатады, себебі бунда «Қазцинк» ААҚ металл өндіру комплексі 1999 жылдан өнім шығаруды көбейтуінө байланысты атмосфералық ауаға зиян келтіруде.
Өскемен қаласы бойынша ауаны қорғау шараларына 1998 жылы түсті металлургия мен жылу энергетикасына 31млн тенге жоспарланған, іс жүзінде 18 млн тенгенің жумысы жасалды, бул өндірістен шыққан зиянды қосылыстардың 240 мың тоннасының орнына 102 мың т азайтты деген сөз. Формальдегидтердің мөлшері 1,15, фенолдың мелшері 1,61 және N02 1,11 есеге өсті. Өндірістен шыққан зиянды қосылыстарға «Қазцинк» ААҚ, Риддердегі ет комбинаты, жылу электр станциясы, сонымен бірге авто және темір жол келіктері да үлес қосуда.
Павлодар - Екібастуз аймағында энергетика саласындағы жеті мекеме ауаға жылына шамамен 400 мың тонна зиянды заттарды шығаруда. Ауаға шығарылатын зиянды заттардың құрамында улы заттардың көбеюінің басты себебі, жобаға кірмеген қатты отынның құрамындағы күйенің (40%) кеп белінуімен ерекшеленеді. Стационарлы кездерден шыққан зиянды заттардың қүрамының 54% -сүйық және газ тәрізді заттар. Бул зиянды заттардың мелшері 1998 жылмен салыстырғанда 1999 жылы 8% кемісе, ал 2000 жылы 13% азайды.
Балқаш еңіріндегі атмосфералық ауаның ластануындағы негізгі мәселенің бірі, Балқаш мыс балқыту заводынан шыққан мыстың тазаланбаған S02 лақтырылыстармен ауаға шығуы.
Атмосфералық ауаның улы элементтермен: мышьякпен, сурьмамен, қорғасынмен, мырышпен -«Жезқазғанцемент» АҚ, «Балқашмыс» АҚ, Жайрам ГОК аймағында жер астына көмілген зиянды заттардың желмен жоғары көтерілуі кездеседі,
Қарағандыдағы көмір шахтасынан оны ендіру кезінде ауаға метан бөлініп шығып ауаны ластайды. Алдын ала есептеу бойынша метанның 1 трлн м3 қоры бар екені анықталған.
Атмосфералық ауаның ластануына Атырау, Маңғыстау, Ақтебе, Батыс Қазақстан және Қызылорда аймақтарындағы мунай-газ комплекстері де езіндік үлестерін қосуда.
Батыс Қазақстан облысында Қарашығанақ газконденсат комплексінің игерілуіне байланысты осы өңірге жақын орналасқан елді
8- кесте. Қазақстан қалаларындағы ауа кеңістігінің ластануы
Қала |
иза5 |
П П V n OU |
Орташа концентрация |
Жоғарғы концентрация |
||
і щі\ -дан аск,ан зиянды қосылы с-тар |
м г/мJ |
пдк- дан қанша асқаны |
мг/м3 |
пдк- дан қанша асқаны |
||
Өскемен |
17,6 |
Шаң |
0,1 |
|
0,8 |
1,6 |
|
|
Күкірттің қос тотығы |
0,167 |
3,3 |
1,023 |
2,0 |
|
|
Көміртегі тотығы |
2.0 |
|
10,0 |
2,0 |
|
|
Азоттың қос тотығы |
0,05 |
1.3 |
0,20 |
2,4 |
|
|
Фенол |
0,018 |
5,9 |
0,048 |
4,8 |
|
|
Формальдегид |
0,010 |
3,3 |
0,033 |
11,0 |
Ақтөбе |
11,4 |
Азоттың қос ТОТЬІҒЫ |
0,06 |
1,5 |
0,12 |
1,4 |
|
|
Формальдегид |
0,015 |
5,1 |
0,021 |
7.0 |
Риддер |
10,2 |
Күкірттің қос тотығы |
0,092 |
1,8 |
0,184 |
3.7 |
|
|
Азоттың қос тотьіғы |
0,08 |
2,0 |
0,20 |
2,4 |
|
|
Фенол |
0,010 |
3.3 |
0,018 |
1,8 |
Алматы |
10,3 |
Шаң |
0,4 |
2,7 |
0,8 |
1.6 |
|
|
Формальдегид |
0,011 |
3,7 |
0,025 |
8,3 |
Шымкент |
9,0 |
Шаң |
0,4 |
2,7 |
0,8 |
1,6 |
|
|
Кеміртегі тотығы |
3,0 |
1.0 |
8,0 |
1,6 |
|
|
Азоттың к,ос тотығы |
0,05 |
1,3 |
0,25 |
2,9 |
|
|
Формальдегид |
0,007 |
2,4 |
0,060 |
1 ,7 |
Тараэ |
8,8 |
Азоттың қос тотығы |
0,04 |
1.0 |
0,13 |
1,5 |
|
|
Формальдегид |
0,01 1 |
3,7 |
0,029 |
9,7 |
Петропавловск |
6,3 |
Көміртегі тотығы |
3,0 |
1,0 |
6,0 |
1 ,2 |
|
|
Фенол |
0,006 |
1,3 |
0,008 |
2,7 |
|
|
Формальдегид |
0,006 |
2,0 |
0,016 |
5,3 |
Ақтау |
5,9 |
Шаң |
0,6 |
4,0 |
1,8 |
1 .1 |
|
|
Азоттың қос тотығы |
0,05 |
1,3 |
0,09 |
1 ,1 |
Жезх,азған |
5,0 |
Шаң |
0,6 |
4,0 |
2,3 |
4,6 |
|
|
Азоттың қос тотығы |
0,02 |
|
0,13 |
1,5 |
Теміртау |
4,8 |
Шаң |
0,2 |
1,3 |
0,4 |
2,6 |
|
|
Фенол |
0,004 |
1 ,з |
0,018 |
1,8 |
|
|
Аммиак |
0,08 |
2,0 |
0,25 |
1,3 |
Семей |
3,6 |
Шаң |
0,3 |
2,0 |
1,0 |
6,7 |
|
|
Көм іртегі тотығы |
4,0 |
1,3 |
7,0 |
1,4 |
Қарағанды |
3.8 |
Азоттың қос тотығы |
0,05 |
1,3 |
0,32 |
3,8 |
|
|
Фенол |
0,004 |
1.3 |
0,027 |
2.7 |
Атырау |
2,4 |
Шаң |
0,3 |
2,0 |
0,7 |
1,4 |
|
|
Азоттың қос тотығы |
0,01 |
|
0,14 |
1 ,6 |
Астана |
1,9 |
Фторлы сутек |
0,007 |
1,4 |
0.049 |
2,5 |
мекендерде көмірсутектердің құрамы: Ақсайда - 15,9 ПДК, Успеновкада - 15,2 ПДК, Березовкада - 14,4 ПДКжетті.
Ақтөбе облысында атмосфералык, ауаға зиян келтіріп отырған мекеме Жаңажол газ айдау заводы. Бул өндіріс орнында факельде 500 млн м3 қурамында тазаланбаған күкіртті сутегісі бар табиғи газды жағады.
Атырау облысында ауаға зиянды қосылыстар шығарып жатқан мекемелерге ТШО, Ембімунайгаз, Аджип ККО, АНПЗ, АНУ жэне т.б. жатады.
Жыл сайынғы мекемелерден ауаға шығатын зиянды қосылыстардың мәліметі 17- суретте көрсетілген.
1800 1600 1400 1200
і
1000 800 600 400 2СГ
17- сурет. Атырау облысындағы мекемелер факелінен шыққан газдың мөлшері
Булы газзаттарды сіңіргіш (поглатительный) орта арқылы сорады. Талдау жасалатын заттар еріп немесе сіңіргіш ортадағы (хемосор) бентлен химиялық реакция нәтижесінде ұшпайтын қосылыстар тузеді.
Зерттелетін ауа аспиратор арқылы сіңіргіш сосуд арқылы белгілі бір реактив арқылы етеді. Жүріп еткен ауа 0,1-ден 100 л/мин дейінгі жылдамдықта болу мүмкін (18-сурет.в).
Толық сіңіру әртүрлі факторға байланысты, соның ішінде бастысы сіңіргіш сосудтарының қурылымына (конструкциясы) байланысты. Қазір кеп тараған сіңіргіш сосудтарға Рихтер, Зайцев сосудтары жатады.
Физикалык, абсорбция ушін жанасу беті үлкен болмағаны қажет Сіңіргіш сосудтардағы тесік (пористый) пластикаларда ауа көпіршіктерінің тесік фильтрден етуіне байланысты азаюынан, ерітінді
мен ауа арасында байланыс өседі, ал аспиратордың жылдамдығы 3 л/мин дейін барады.
б
18-
сурет.
Жанасу бетінің улкендігі ауа көпіршіктерінің ерітінді арқылы журіп өткен бағытына да байланысты. Зайцев сіңіргіш сосудының узын тутігі шамамен 10 құрайды. Бұл сіңіргіш арқылы ауаны copy жылдамдығы 0,5 - 0,66 л/мин аспайды.
Рихтер сіңіргіш сосудымен отбор алғанда ауаны copy жылдамдығы 100 л/мин дейін барады. Ең тиімді әдіссіңіру, сіңіргіш сүйықтық арқылы зерттелетін заттарды химиялық реакция арқылы зерттеу.
Сіңіргіш ерітінділерге ушқыш органикалық қосылыстарды пайдаланғанда отбор алуды салқын абсорбер арқылы алу керек. Себебі суйық ұшып кетеді және талдаудың сандық қателігі өседі.
Қатты сорбент арқылы ауадан отбор алуды сіңіргіш трубка (СТ) арқылы алады. Ол жоғарыда айтылған кемшіліктерді болдырмайды және ауаның өту жылдамдығын өсіруге мүмкіндік береді. Қысқа уақыт ішінде талдау жасауға жетерлік мөлшерде алып келуге мүмкіндігі бар. Қатты сорбенттермен, бір мезгілде бірнеше зиянды қосылысқа қатар отбор алуға болады, әрі тасымалдауға және сақтауға тиімді.
Сорбентке силикагель, молекулалық сита, активті көмір және т.б. қолданады. Сонымен бірге толтырылған хроматографиялық колонка да пайдаланылады,
в
2 нм болса, ол микроқуыстар деп аталады. Олар отбор алу кезінде маңызды роль атқарады, ал олардың көлемі см2/г сорбент, сорбциялық қабілеттілігін керсетеді. Теменгі сорбциялық қабілеті бар микроқуыстардың жалпы келемі 0,1 см3/г құрайды, ал ең жоғары сорбенттер жалпы кәлемі 0,5 - 0,6 см3/г болады.
Булар мен газдардың әте теменгі концентрацияларында ауадағы химиялық заттардың адсорбциясы микроқуыстардағы адсорбциялық орталық арқылы жүреді.
Қазіргі кезде ауадағы өте теменгі концентрациялы зиянды заттардың сізгіштігін және анықтау мүмкіндігін жасау мақсатында хемосорбция процесі қолданылады. Қатты сорбенттегі реагентке отырған заттардың химиялық әсері арқылы жүреді. Яғни, ауадағы зиянды заттардың концентрациям ете аз мелшерде болады. Осы заттардың мелшерін анықтау үшін хемосорбция деген әдісті қолданады.
Сорбция деген - ол унтақ заттардың езінің бойына ауадан ылғалды соруы. Мыс. шекер унтағының қасына шелекпен су апарып қойса, шекер суды бойына тартады. Ал шекерді қайнатсақ бойындағы су қайтып шығады.
Хемосорбция деген - ©те унтақ нәрселердің реагент арқылы ауадағы ете аз мәлшердегі зиянды қосылыстарды бойына устап қалуы. Одан әрі оның химиялық реакцияға түсіп, ерітінді түсінің езгеруі.
Хемосорбент варианттарының бірі үлдірлік (пленочный) сорбент, бул шыны унтақтарының мөлшері 3-5 мм, узындығы 17 - 20 см , диаметрі 7 мм шамасындағы шыны түтік. Ерітіндіге батырған кезде шыны унтақтары үстіне жуқа үлдір пайда болады. Түтіктен зерттелетін ауа үлдір түзген қоймалжың ерітіндімен араласады, кейін белгілі бір реактивпен ерітіндіге түседі. Үлдірліксорбентті түтікшемен ауаны copy жылдамдығы 20 л/мин.
Хемосорбцияға аэрозолдік фильтр АФА негізделген. Ол ауаның құрамындағы шаң, күйені анықтау кезінде пайдаланылады. Гравиметрлік аэрозолдер мен қатты белшектер концентрациясын анықтауда жуқа талшықты перхлорвинилен талшығынан жасалған АФА - ВП фильтрі қолданылады. Фильтрдің өсуінің салмағы бар және гидрофобты. Аэрозолдерді химиялықталдау жасауға АФА-ХП фильтрі, ультра жуқа талшықтан жасалған фильтр қолданылады.
Отбора алу кезінде фильтрлерді фильтр устағышқа бекітеді, фильтр устағыштың диаметрі фильтрдің бетіне сай келуі керек. Фильтрлерді copy жылдамдығы 140 л/мин және -20°С-ден 150°С температурада пайдалануға болады.
Атмосфералық ауадан отбор алуға жоғарыда айтылған әдістерден басқа, химиялық, радиоактивтік және басқа заттардың жеке дозиметрлері, «Жумыс зонасындағы зиянды заттарды бақылау нүсқауында» (в Руководстве по контролю вредных веществ в воздухе рабочей зоны) айтылғандай қолдануға болады.
Атмосфералык, ауа пробасын алудың ең қарапайым әдісі шығынды жылдамдықпен қоздырғыштың көмегімен ауаны жіберу, шығынды өлшейтін қурал жинақтау элемент-аспирациялыққүралдыңкөмегімен жүреді. Берілген қурал төмендегі себептерге байланысты бөлінеді:
Ауа шығыны -аз шығынды және көп шығынды;
Ток көзіне байланысты - сеттік, аккумуляторлық, универсальды және қолмен жүргізетін;
Отбор алу нысанасына байланысты -газды концентрацияларды анықтауға арналған қурал және аэродисперсиялық қосылыстарға арналған;
Бір мезгілде ал ынатын сынамалар санына - бір және көп каналды;
Қолданылу түріне байланысты - стационарлық, алып жүретін, сонымен қатар жеке сынама алғыштар;
Жумыс бағдарламасының автоматтандырылуы - қолмен басқарылатын аспиратор, жартылай автоматты, автоматты.
6,2. Табиғи сулар мониторингісі
Су нысаналар мониторингісі мемлекеттік қоршаған орта мен табиғат ресурстарын қорғау мониторингісінің қурамдас бөлігі. Ол судың гидрологиялық, гидрогеологиялық, гидрохимиялық, санитарлы- химиялық, микробиологиялық, паразитологиялық, радиологиялық және токсикологиялық көрсеткіштерін және олардан алынған қортындыларды әртүрлі қолайсыз жағдайлар болмас үшін құзырлы органдарға мәлімет беріп отырады.
Су нысаналарының мемлекеттік мониторингісі су қорын пайдалану және қорғау аймағындағы өкілетті органмен Қазақстан Республикасының қоршаған табиғат ортасын қорғау аймағындағы орталық орындаушы органмен, турғындардың аман-есендігі үшін санитарлы- эпидемиологиялық органдармен және таңдалған әдістің қазба байлықты қорғау органымен бірлесе жүргізіледі.
6.2.1. Жер беті суларының мониторингісі. Жер беті суларына бақылауды ұйымдастыру және қадағалау
Жер беті суларына - турақты немесе уақытша жер бетінде орналасқан сулар жатады. Буларға өзен сулары, уақытша су ағысы, су қоймалары, көлдер, балшықтар, муздақтар мен қар жабындылары кіреді.
Жер беті су мониторингісі сапасы мынандай арнайы жэне күрделі шешімдерді шешуге қажетті: республиканың барлық жер беті суларының сапасын бағалау мен оның өзгеру тенденциясы; заңды шешімдерді қабылдау үшін мемлекеттік органдарды мәліметпен қамтамасыз ету; шекаралық және шекара аралық (трансграничный) су нысаналарын бақылау; халықаралық келісімдерді қадағалау, соның ішінде шекара аралықтасымалдануды, су нысаналарындағы зиянды заттардың салмағын бағалау, қоршаған ортаның ғаламдық жүйесінің бағдарламасына қатысу.
Жер беті суларын бақылау мониторингісін ұйымдастырғанда арнаулы бақылау бекеттері арқылы жүреді. Бул бекеттерді уйымдастыру мен бақылау жүргізу 17.1.3.07-82 ГОСТ арқылы жүреді. Берілген бақылау жүйесі гидрохимия мен гидробиология жұмыстарының бірлестігі арқылы жүреді. Алынған мәліметтер су сапасының физикалық, химиялық және гидробиологиялық көрсеткішін анықтайды.
Жер беті суларының сапасын дұрыс уйымдастырылған стационарлық бақылау мониторингісі бере алады Бақылау жұмыстары антропогендік әсерлердің, бақылау жұмыстарының жүйелілігін және толық қамтылуын, алынған нәтижені жедел хабарлауды қамтамасыз етеді. Жер беті су мониторингісі жер бетіндегі сулардың сапасын физикалық, химиялық жэне гидробиологиялық көрсеткіштері арқылы және өзін - езі тазарту және су астындағы зиянды заттардың тұнуын, езен суларының теңізге қүяр жеріндегі ластану деңгейін бақылайды және оларды қузырлы мекемелерге алдын ала оқыс оқиғалар болмас үшін хабарлауы тиісті.
Жүйелік бақылау су қоймалары мен су ағысы бойына орналастырылады. Бақылау бекеттері көбінесе су кеп ластанатын жерлерге қойылады.
Бақылау бекеттері бір немесе бірнеше створларды, сағаларды гидрометрологиялық жэне морфологиялық су ерекшеліктеріне байланысты орналастырылады, ластану кезінің орналасуына, ластайтын заттардың қурамына жэне өндірістік сулармен ластанбайтын су учаскілеріне бақылау бекеттері қойылады. Буны фондық бақылау деп атайды.
ҚР жер беті суларын физикалық және химиялық көрсеткіштері бойынша бақылау жабдықталған 295 өзен сағасында, 86 өзенде және су қоймаларында жургізіледі. Гидробиологиялық керсеткіш бойынша 32 су нысанасында, 153 өзен сағасында жургізіледі.
Су нысанасының су келеміне, су мелшеріне, су сапасына байланысты бақылау жүйесі 4 категорияға бөлінеді. Бақылау бағдарламасы (частота - жиілік, көлөм, измеряемые показатели - зерттелетін зиянды заттар) осы категориялар бойынша міндетті және қысқ^ртылған бағдарлама бойынша алынады.
Халық саны 1 млн асатын; аса бағалы кәсіптік организмдердің қыстауы мен уылдырық шашу аймақтары.
Бұл аймақтарға кебінесе қайталанатын авариялықжағдайлар мен заморный явл, яғни міндетті құбылыстар, мыс. Шығыс Қазақстан еңірінде бірнеше ай 40°С аяз болу себепті, су бірнеше метр қалыңдыққа дейін қатып қалған. Нәтижесінде балықтардың, бүкіл тіршіліктің өлуіне әкеп соғады. Ұйымдастырылған әндірістік су қурамында зиянды қосылыстардың кебеюі (қурамындағы зиянды қосылыстардың бір немесе бірнеше керсеткіш бойынша 100 ПДК асуы).
Халық саны 0,5 -1,0 млн турғыны бар; балық шаруашылық аймақтарындағы уылдырық шашу, аса бағалы өнеркәсіптік организмдердің қыстауы, планина учаскісі маңы, мемлекеттік шекараны кесіп өтетін өзендер қиылысы аймақтары.
Бұл аймақтар уйымдасқан өндірістік сулар лақтырылысымен ерекшеленеді, нәтижесінде судың жиі ластануымен ерекшеленді (қүрамындағы зиянды қосылыстардың бір немесе бірнеше керсеткіш бойынша 10-нан 100 ПДК дейін).
Халық саны 0,5 млн адамнан аз елді мекендер; улкен және орташа өзендердің және су қоймаларының тұйықтаушы створы.
Мемлекеттік қорықтар аймақтары мен ұлттық парктер; бірегей табиғи су қоймалары мен су ағыстары.
Стационарл ы және экспедициял ық бақылау бекеттерінде суға отбор алынады, одан әрі алғашқы күнгі талдау (анализ первого дня) және консервациялау жұмыстары жасалады. Бул талдаулар су алған нысананың басында бірден жасалу керек. Барлық бақылау бекеттерінде гидробилогиялық бақылау - шығын, орташа ағыс жылдамдығы, деңгейді анықтайды. Жер беті суларына мониторинг жүргізу РГП - РММ «Казгидрометтің» міндеті болғандықтан, қазір 13 зертханада жер беті суларына бақылау жүргізеді. Судың жағдайын 70 керсеткіш бойынша сипаттайды. Солардың бастылары температура, (взвешенные вещества) - өлшенетін заттар, минералдану, түсі, мөлдірлігі немесе тунықтығы, сутегінің рН дәрежесі керсеткіші, оттегінің ерігіштігі, БПК-5 - (биологический потребность кислорода), яғни оттегінің биологиялық қажеттігі, ХПК - (химическое потребление кислорода), яғни оттегінің химиялык, қажеттілігі, ісі, басты иондар, биогендік элементтер және кең тараған ластаушы зат - мунайенімдері, СПАВ - (синтетические поверхностные активные вещества), яғни синтетикалықжоғарғы белсенді заттар, фенолдар, пестицидтар жэне ауыр металдар қосылыстары.
Жер беті суларына теңіз сулары да кіреді. Аумағьімызда орналасқан
теңізге Арал және Каспий мониторинг жумыстары жүргізіледі.
Арал теңізіне бақылау жумыстары 5 станцияда, бірақ турақсыз жүргізілген. 1994 ж. - бір рет, ал 1995 ж. - 2 рет суретке түсірілген. Каспий теңізіндегі бақылау Жайық өзенінің теңізге қуяр жерінде 7 станцияда бақыланса, 5 станция солтүстік шығыс -Теңіз мунай газ комплексі аймағында бақыланған. Теңіз суынан 30 дейін көрсеткіштер анықталады.
Гидробиологиялық көрсеткіштер ондағы организмдердің тіршілік ортасы ретінде судыңсапасын сипаттайды. Гидробиологиялық әдіс судың ластану мөлшерін, дәлірек айтқанда, судағы барлық зиянды заттардың ондағы организмдерге тигізетін зиян дәрежесін бағалайды. Бул әдістер өте сезімтал, тіпті ете білінер - білінбес немесе уақытша биологиялық процестердің ауытқуын, жалпы су экожүйенің жағдайын қадағалайды.
Створ - судағы бақылау бекеті, ол суды ластайтын орталықтан 1 км жоғары және 1 км төмен орналастырылады. Бір створ, яғни бақылау бекеті -ұйымдастырылған ластану орталығы жоқ су ағысына, ластанған су қуйылысының ластанбаған су учаскісіне қуйылған жері мен мемлекеттік шекараны қиып өтетін жерлерге қойылады. Екі және одан да көп створлар ендірістік сулардың уйымдастырылған шығарылысы бар су ағысына орналастырылады.
Су сапасын анықтау үшін кем дегенде біркелкі орналастырылған
створ болу керек. 5 мтереңдіктегі су қоймасына 1 створ- су бетінен 0,3 м тереңдікте, 5 -10 м тереңдіктегі суға - 2 створ - судың беті мен судыңтүбіненбастағанда 0,5 мтереңдікте. 10 м -100 м тереңдікте З створ - су бетілік, орта жерінен және астынан.
Бақылау жумыстарын жүргізу су қоймасының категориясына байланысты.
1 және 2 категориядағы су қоймаларына күнделікті жай көзбен бақылау жүргізіледі, гидрохимиялық және гидробиологиялық бақылаулар-үш айда бір рет, ай сайын (қысқартылған бағдарлама бойынша) және су режимінің негізгі фазасы (міндетті бағдарлама) бойынша жүреді. Басқа бақылау категориялары міндетті бағдарлама бойынша бір жылда жеті рет орындалады: су келген уақытта - судың көтерілген уақыты, ең жоғарғы шыңы және су қайтқан уақытта; жазғы су келген уақыт пен жаңбырлы су келу кезінде; кезде алғашқы муз қатқан уақытта; қыстағы муз қатқан уақытта алынады.
Судың қурамынан оның химиялық қурамы мен физикалық қасиетін анықтау 17.1.5-85 ГОСТ-сы арқылы жүреді.
