Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
лекция псо Алтынай.doc
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
642 Кб
Скачать
☆

Тақырыбы: әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы құқықтық қатынастар.

  1. Әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы құқықтық қатынастардың түсінігі.

  2. Әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы құқықтық қатынастардың элементтері.

  3. Әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы құқықтық қатынастардың түрлері.

  4. Әлеуметтік қамсыздандыру құқықғының субьектілері. Заңды фактілер.

Әдебиеттер

  1. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған (2007 ж өзгертулер мен толықтырулар енгізілген),

  2. Жұмағұлов Ғ.Б. «Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы» оқу құралы, А,2006

  3. «Мемлекеттік қызмет тіралы» ҚР заңы А., 1999ж 23 шілде

  4. Қазақстан Республикасы азаматтарын зейнетақымен қамсыздандыру және әлеуметтік қорғау» туралы заңы 1997 ж20 маусым

  5. Қазақстан Республикасының Еңбек туралы заңын 1999 ж 10 желтоқсан

  6. «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы» 2001 17 шілде

Әлеуметтік камсыздандыруға катысты кұкыктық қатынастар коғам-дык катынастардың бір түрі болып табылады. Олар бір мезетте әлеу-меттік корғану кұкығын жүзеге асырудың ерекше нысаны болып табы-лады.

Кез келген кұкыктык катынастар сиякты әлеуметтік қамсызданды-руға қатысты кұкыктык катынастар күкыктык нормалардың әсерімен туындайды, өзгереді және токтатылады. Сол еебепті, кұкыктык катына-стар ретінде катынастар катысушылары (субъектілері) арасындағы бай-ланыстар, сонымен катар, олардың өзара күкықтары мен міндеттері ата-лады. Яғни, әлеуметтік камсыздандыруға катысты қүқыктык катынас-тар құқыктык катынастар болып табылады, себебі олар тиісті заңдар-дың нормаларын колдану кезінде туындайды.

Соған коса, әлеуметтік камсыздандыруға катысты кұкыктык каты-настар іс жүзіндегі катынастар болып табылады және материалдык, мүліктік катынастардьщ санатына жатады. Сондыкган, олартек күқыкгык нормаларға ғана емес, сонымен катар, әлеуметтік камсыздандыруға кұкык беретін немесе бермейтін олармен байланысты материалдык жағ-дайларға, өмір жағдайларына, заңды фактілерге де тәуелді болады.

Сол себепті, әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы күкыктык қатынастарды кұкық нормаларының негізінде туындайтын, акша төлемдерін төлеуге, кызмет, женілдіктер көрсетуге катысты, мем-лекеттік органдар, жинақтаушы зейнетақы корлары мен оларға күкылы жеке тұлғалардың арасында туындайтын каіынастар ретінде сипатгауға болады.

Әлеуметтік камсыздандыруға катысты катынастар сипаты бойынша әртүрлі, олар өз кұрылымына, әлементтер жиынтығына ие және осы ерекшеліктері аркылы ашылады. Әлеуметтік камсыздандыру саласындағы құқыктық қатынастардын әлементтері

Әлеуметтік камсыздандыру саласындағы құқыктық қатынастардың элементтеріне мыналар жатады:

• кұкыктык катынастардың субъектілері;

• кұкыктык катынастардың объектілері;

• құқыктык катынастардың мазмұны;

■ 15 құкыктык катынастардың туындау. өзгеру немесе токтатылу не-гіздері (занды фактілер).

Әлеуметтік камсыздандыру саласындағы кұқықтық катынастардың түрлері

Әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы кұкықтык катынастардың түрлерін екі негіз бойынша түрлерге бөлуге болады: әлеуметтік кам-сыздандырудың түріне байланысты және кұкыктык катынастардың әрекет ету мерзімі бойынша.

Әлеуметтік қамсыздандыру саласындагы құқықтьқ қатынастар әлеуметтік қамсыздандырудың түріне қарай төмендегідей түрлерге бөлінеді:

• азаматтарды акшалай нысанда камтамасыз етуте катысты кұкыктык катынастар. Бұлар - азаматтарды зейнетакылармен, жәрдемакылармен және өтемакылармен камтамасыз етуге катысты туындайтын кұкыктык катынастар;

• азаматтарға заттай нысанда көмек көрсетуді қамтамасыз етуге каты-сты күкыктық қатынастар. Бүл - азаматтарға тегін немесе жеңілдетіл-ген негізде накты бір тауарлар мен кызметтер түрінде ұсыиылатын көмек. Мысалы, жеңілдікпен ұсынылатын дәрі-дәрмектер, дәрігерлік кызмет-тер және т.б.

■ процедуралык немесе процессуалдық сипаттағы көмектер көрсету бойынша күкыктык катынастар. Бүл - зацды мәні бар фактілерді анык-тауга байланысты туындайтын (мысалы, мүгедектік немесе асырауында болу фактісін аныктау) немесе азаматтың әлеуметтік қамсыздандыру бойынша кұкыктарын жүзеге асыруға байланысты (мысалы. кұзыретті органдардың жәрдемакы, өтемақы немесе зейнетакыларды төлеу жөніндегі шешімі) күқыктык катынастар.

Құкықтық қатынастар су бъектінің - кұкыккабілетті азаматтың кұзы-ретті органдарға заңды фактіні аныктау туралы өтініші аркылы (мыса-лы, жасының келуіне байланысты зейнетке шығу кұкығы) немесе бұзылған кұкыктарын қалпьша келтіру туралы шағымы аркылы (мы-салы, тиесілі өтемакыны төлемеу бойынша) ерік білдіруі негізінде ту-ындайды. Мүндай жағдайда, екіншІ субъект - мемлекеттік орган занды фактіні немесе мәселеніңтүгелдей заңды кұрамын аныктауы және істің мәні бойынша шешім қабылдауы тиіс.

Әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы құқықтық катынастар әлеуметтік қамсыздандырудың түріне карай төмендегідей түрлерге бөлінеді:

■ міндеттерді бір мезетте орындағаннан кейін токтатылатын кыска мерзімді құқықтык катынастар (мысалы, бала туған кезде бір жолғы жәрдемакы төлеу және өзге де біржолғы жәрдемақылар);

• уакыттағы күшінің мерзімі дәл аныкталған құкыктық катынастар. Бұлар, мысалы, асыраушысынан айырылған жағдайда зейнетакы төлеу. Мүндай зейнетақы кәмелетке голмаған тұлға 18 жаска толғанга дейін, ал осы түлға оку орнында окыған жағдайда - 23 жаска дейін төленеді;

• жүзеге асыру мерзімі аныкталмаған кұкыктык қатынастар. Бүлар - жасына байланысты зейнетакьшарды, еңбекке уақытша жарамсыздығы жөніндегі жәрдемакыларды төлеуге және т.б. катысты қүкыктық каты-настар.

Әлеуметтік қамсыздандыру құкығының субъектілері

Әлеуметтік камсыздандыруға катыс ты күкык іык катынастар субъектілерінің түрлері. Әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы құкыктык катынастар бір жағынан - азаматтың, екінші жағынан - мем-лекеттік органның арасывдатуындайды. Алайда, жекелеген жағдайлар-да, мысалы, асыраушысынан айырылуына байланысты зейнетакы төлеу кезінде кұкыктык катынастар отбасы мен мемлекеттің арасында туын-дайды. Яғни, әлеуметтік камсыздандыру саласындағы кұқыктык каты-настардың субъектілері болып мыналар табылады:

1. жеке түлға (немесе отбасы);

2. мемлекеттік органдар.

Әлеуметтік камсыздандыруға катысты кұкыктык катынастардыц субъектілері болып келесі жеке түлғалар табылады:

• Қазакстан Республикасының азаматтары;

• асыраушысынан айырылуына байланысты зейнетакылык кұкыкгык катынастар болған жағдайда - отбасы;

• егер зандарда және халықаралык шарттарда ерекше көзделмесе, Қазакстан Республикасының аумағында тұракты түрде тұратын шетелдік азаматтар;

• егер заңдарда және халыкаралык шарттарда ерекше көзделмесе, Қазакстан Республикасының аумағында тұракты түрде тұратын азамат-тығы жок тұлғалар.

Байкағанамыздай, әлеуметтік камсыздандыру кұқығының субъект-ілері болып әлеуметтік камсыздандыруға катысты катынастардың каты-сушысы болып табылатын, әлеуметтік камсыздандырудың белгілі бір түріне катысты әлеуметтік-камсыздандырушылык кұқыксубъектілікке ие тұлғалар табылады.

Жеке түлғалар құқық субъектілігі болған жағдайда ғана әлеуметтік камсыздандыру салаындағы кұкыктык катынастардың субъектілері бола алады. Олардың кұқык субъектілігі құқық қабілеттілік пен әрекет қабілеттіліктен тұрады, бұлардың туындау уақыты әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, туғанынан мүгедек болған тұлға 16 жаска дейін әлеуметтік зейнетакыны беруге қатысты кү-кыкгык катынастардьщ субъектісі бола оты-рып, тек кұкык кабілеттілікті иеленеді. Мұндай құқықтық катынастарга оның атынан ата-аналары, корғаншысы және камкоршысы катысады. Жеке түлганы құқык кабілетті және әрекет қабілетті деп таныған жағдайда ғана ол кұкыктык катынастардың субъектісі бола алады.

Құкық қабілеттілік ретінде тиісті заңды фактілер туындаған жағдай-да белгілі бір кұкыктар мен міндеттерді иелену кабілеті танылатыны белгілі. Құкыктар мен міндеттерді иелену қабілетін бұлайша тануды мемлекет белгілі бір жағдайларда жүзеге асырады: мысалы, тұлғаның жасына, ересектігіне, психикасының жағдайына байланысты. Мұндай жағдайлардың бар немесе жок болуына орай тұлға өзі немесе өкілдері аркылы белгілі бір кұкыктарды және өз әрекеттері үшін жауапкершіл-ікте болу міндетін жүзеге асыруға кабілетті деп танылады.

Қазакстан Республикасының Констигуциясына сәйкес барлык аза-маттар әлеуметтік камсыздандыру саласында күкык кабілетгі, яғни әлеу-меттік корғану құкығына ие. Алайда, бұл кұкык жаспен, мүгедектік-пен, асыраушысынан айырылуымен, еңбекке уакытша жарамсыздык-пен, жұмыссыздыкпен байланысты. Яғни, бүл жағдайлар белгілі бір тұлғаның әлеуметтік қамсыздандыру құкығын иелену кұкығына алғы-шарітар болып табылады.

Сонымен катар, күкык кабілеттілікке катысы бар қосымша жағдай-лар да болады. Оларға, мысалы, мыналар жатады: еңбек стажы, ана болу және өзге де жағдайлар: баска тұлғаның асырауында болу, еңбек-ке кабілетінен айырылу. Баскаша айтар болсак, зейнетакы алуға кұкык еңбек стажына немесе жинактаушы зейнетакы қорларындағы жарңа-ларға, кандай да бір коғамға тәуелді кызметті орындауға, әскери кыз-метке, жоғары оку орнында окуға және т.б. тәуелді болады.

Аталған жағдайлардың барлығы өз жиынтығында белгілі бір түлға-ны зейнетакының, жәрдемакының және т.б. белгілі бір түріне қүкылы деп тануға әкелуі мүмкін. Басқаша айтар болсак, бул белгілі бір түлға-ны әлеуметтік қамсыздандыру бойынша кұкыктык катынастардың субъектісі ретінде тану.

Сонымен, кұкық кабілетгілік - бұл тұлғаның құкыктык қатынастар-дыц субъектісі болуының және әлеуметтік қамсыздандыру саласында белгілі күкыктар мен міндеттерді иеленуінің мемлекетпен танылған мүмкіндігі.

Заң әдебиетінде әрекет қабілеттілік ретінде тұлганың өз әрекеттері (өкілсіз) арқылы қүқықтар мен міндеттерді дербес орын-дау (жүзеге асыру) қабілеті танылады. Қазакстан Республикасында әрекет қабілетті ретінде соттың белгіленген тәртіп бойынша оны әрекет қабілетсіз деп тану туралы шешімі шығарылмаған кез келген түлға та-нылады. Әлеуметтік камсыздандыру саласындағы әрекет кабілеттілікті тұлға кұкық кабілеттілікпен бір мезетте, яғни әлеуметтік камсызданды-руға катысты кұкыктык қатынастарғатүскенде иеленеді. Басқаша айтар болсак, азаматтар әлеуметгік қамсыздандыруға катысты кү-кьисгык каты-настардың әртүрлі түрлеріндегі өз кұкыктары мен міндеттерін әлеу-меттік-еңбек кұкыктык катынастарына түскенде, белгілі бір жаска тол-ғанда, мүгедектік орын алғанда және т.б. жағдайларда жүзеге асыруды бастайды.

Бұл ретте ескеретін бір жайт, әлеуметтік камсыздандырудың субъек-тілерінің шеңбері өз ерекшеліктеріне ие. Әлеуметтік камсыздандыру күкығының субъектілері - жеке түлғалардың арасында карт адамдар, жүйке ауруына шалдыккандар, кәмелетке толмағандар көп. Сол себегтгі, әлеуметтік қамсыздандыру саласында өкілдік институты дамыған. Кәмелетке толмаған балалардын, сонымен катар белгіленген тәртіпті әрекет қабілетсіз деп танылған тұлғалардың кұкық кабілеттілігі корғаншылар-мен, камкоршылармен, өзге де өкілдермен (туыстары, ата-аналары, балалар үйлерінің, сәбилер үйінің, интернат мекемелерінің басшылығы және т.б.). Әлеуметтік камсыздандыруға қатысты құқықтык катынастардын тағы бір субъектісі болып мемлекеттік органдар табылады.

Оларға мыналар жатады:

• халыкты әлеуметтік корғау органдары, бұлар жәрдемакыларды, зейнетақыларды төлейді, кызмет көрсетеді және т.б.;

• жекелеген министрліктер мен ведомстволардың арнайы зейнетакы кызметтері (мысалы, ішкі істер органдары, прокуратура, Әділет ми-нистрлігі жәнет.б.);

• зейнетакылык төлемдерді жүзеге асыратын әртүрлі жинактаушы зейнетакы корлары;

- халыкты жүмыспен камту органдары. Олардың қүзыретіне жәрде-мақылар төлеу, адрестік әлеуметтік көмек көрсету, біліктілікті көтеру және жүмыссыздарды кайта дайындау және т.б. жатады;

• денсаулык корғау органдары, бұлар мемлекеттік мекемелерде зей-неткерлердің жекелеген санаттарына тегін медициналык кызмет көрсе-теді;

• халыкка білім беру мекемелері, бұлар ата-аналарының корғаншы-лығынан және камкоршылығынан айырылған балаларды интернаттарға және т.б. балалар мекемелеріне орналастыруға жауап береді.

Бұл органдар арнайы кұкыксубъектілікке ие, яғни, аталған орган-дар өз әрекеттерІ аркылы өзгенің жәрдем көрсетуіне мұктаж тұлға-ларға әлеуметтік камсыздандырудьщ әртүрлі түрлерін көрсетуге катыс-ты заңды міндеттерді орындаудан көрініс табатын құкык кабілеттілікке ие. Олардың кұкыктары, міндеттері, өкілеттіктері ережелерде, нұскау-ларда, жарғыларда және өзге де нормативтік кұкыктык актілерде бел-гіленген.

Әлеуметтік камсыздандырука катысты кұкыкгык катынастардын объектілері

Әлеуметтік қамсыздандыруға қатысты күкыктық катынастардың субъектілерінің арасында әлеуметтік камсыздандырудың белгілі бір түрін көрсетуге және алуға катысты заңды байланыс туындайды.

Әлеуметтік камсыздандырудың накты, белгілі бір түрі әлеуметтік камсыздандыруға катысты кұкыктык катынастардың объектісі болып габылады. Заң әдебиеттерінде әлеумеггік камсыздандырудың накты түрін накты игілік деп атау жиі кездеседі. Бұл игіліктерді немесе әлеуметтік қамсыздандырудын, накты түрлерін шартты түрде материалдык және

материалдық емес игіліктер немесе объектілер деп бөлуге болады. Оларға мыналар жатады:

■ зейнетакы - белгілі бір занды окиға туындаған кезде немесе түлға белгіленген жаска толған кезде азаматтарга мемлекет есебінен Орта-лыкган немесе жинактаушы зейнетакы корларынан өмір сүрудің негізгі көзі ретінде төленетін ай сайынғы ұзак мерзімді ақшалай төлем (әлеу-меттік зейнетакылар - мүгедектігіне, асыраушысынан айырылуына, еңбек сіңірген жылдары үшін төленетін);

• жәрдемакылар - уакытша жоғалтылған жалакының орнын толты-ру немесе арнайы қолдау көрсету максаттарында мемлекеттік қаржы немесс жұмыс берушінің қаржысы есебінен тағайындалатын кысқа мерзімді немесе бір жолғы акшалай төлемдер;

• өтемакылар - азаматтардың әлеуметтік кызмет көрсетуге катысты кұкығын жүзеге асырумен байланысты шығындарды өтеу максаттарын-дағы ақшалай төлемдер (мысалы, 1-топтағы мүгедекті немесе 80 жасқа толған тұлғаны күгіп-бағушы жұмыс істемейтін еңбекке кабілетті тұлгаға өтемакы төлеу және т.б.).

Әлеуметтік камсыздандыруға қатысты күкықтык катынастардьщ материалдык емес игіліктері немесе объектілері ретінде әлеуметтік кам-сыздандыруда заңды мәнге ие фактілерді санауға болады. Заңдар бұлар-мен әлеуметтік камсыздандырудың кандай да бір түріне күкыкты, со-нымен катар шын мәнінде немесе жалған бұзылған, осы себепті корға-латын құкыкты байланыстырады. Оларға мыналар жатады:

• процедуралык кұкыктык катынастардың*объектілері - бүл мемле-кеттік органдардың әлеуметтік камсыздандырудың накты бір түрін тағайындау туралы шешім кабылдауына катысты әрекеттері. Бүлар-сыз (шешімдерсіз) материалдык күкыктык катынастарды, яғни зейнетақыларды, жәрдемакыларды, өтемакыларды төлеуді немесе өзге де қызметтер көрсетуді не жеңілдіктерді белгілеуді жүзеге асыру мүмкін емес;

• процедуралык кұкыктык катынастардың*объектілері - бүл мемле-кеттік органдардың әлеуметтік камсыздандырудың накты бір түрін тағайындау туралы шешім кабылдауына катысты әрекеттері. Әлеуметтік камсыздандыруға катысты кұқықтык катынастардың мазмұны. Әлеуметтік камсыздандыруға катысты қүкыктык каты-настардың мазмұны болып оның субъектшерінің қүқыкіары мен міндет-тері табылады. Әлеуметтік қамсыздандыруға қатысты құқықтық қатынастардьщ субъектілері қү-қықтар мен міндеттерге ие және көп жағдайда оларды өздері дербес жүзеге асырады. Бұл қү_қықтар субъектінің белгілі бір түрде әрекет етуінің және міндетті түлғадан әлеуметтік қамсызданды-рудың белгілі бір түрін көрсетуге катысты белгілі бір әрекеттерді талап етуінің заңды мүмкіндігін білдіреді. Осы құқыктардың қатарына әлеу-метгік камсыздандырудың белгілі бір түрін пайдалану және осы кұкықгар бу-Зылған жағдайда мемлекеттің кұзыретті органдарына көмек көрсету үшін қолдану құқығы да кіреді. Субъективтік құқыққа нақты міндет сай келеді. Мысалы, күдық қабілетті азамат әлеуметтік қамсызданды-рудьщ белгілі бір түрін (мысалы, зейнетақыларды) алуға қүдылы. Аза-маттың бүл субъективтік құқығына мемлекеттік органның азаматқа белгілі бір әлеуметтік игілікті беру міндеті сай келеді.

Алаңда, бүл әлеуметтік камсыздандыру саласыңдағы құқықтык; каты-настардың қарапайым екенін біддірмейді. Әлеуметтік қамсыздандыру-дағы қудыктык қатынастардың басым көпшілігі күрделі де, екіжақты да, екі жақ субъектілерінің кү-қыкгары мен міндеттерінің кешенІмен де болады.

Материалдық құқықтық қатынастардың мазмұны болып азамат-тың әлеуметтік қамсыздандырудың нақгы бір түріне мемлекет белгіле-ген мерзімдегі және мөлшердегі субъективтік қүқықтары және оларға сәйкес мемлекеттің әлеуметтік камсыздандырудың осы түрін беру ту-ралы немесе оны беруден бас тарту туралы шешім қабылдау міндеті табылады. Мысалы, белгілі бір жасқа толған кезде азамат жасына бай-ланысты зейнетақы алуға субъективтік құкығын иеленеді, мемлекеттің осы қүқыққа сәйкес міндеті болып түлғаға аталған зейнетақыны беру туралы немесе осындай зейнетакыны төлеуден бас тарту туралы шешімін қабылдауы табылады.

Процедуралыц цүцыцтьщ цатынастардыц мазмүны болып азамат-тардың әлеуметтік қамсыздандырудың белгілі бір түріне құқықтың ту-ындауы үшін қажетті занды фактілерді белгілеуге қатысты субъективтік қүқықтары және мемлекеттің оларға сәйкес мәселені мәні бойынша шешу міндеті, яғни тексеру жүргізу және азаматтың субъективтік құқығын қанағаттандыру не олардан бас тарту туралы шешім қабылдау міндеті табылады. Мысалы, азамат асыраушысынан айырылуына бай-ланысты зейнетақы алуға катысты субъективтік қүдыкка ие, мемлекетгің осыған сәйкес міндеті болып азаматқа аталған зейнетақыға құқыкты беретін заңды фактінің бар-жоқтығын тексеруі және оған аталған зей-

нетақыны беру не аталған зейнетақыны төлеуден бас тарту туралы шешім кабылдауы табылады.

Процессуалдыц құқықтық қатынастардың мазмұны болып азаматтардың бұзылған кұқыкты қалпына келтіруге қатысты субъективтік құкыктары және мемлекеттің осыған сәйкес дауды мәні бойынша шешу және шешім қабылдау міндеті табылады. Мысалы, азамат еңбекке қаб-ілеттігі қалпына келгенге дейін мүгедектігі бойынша зейнетақы алуға қатысты қүқығын бұзған лауазымды түлғаның, мемлекеттік органның шешімін шағымдауға қатысты субъективтік қү_қыкты иеленеді. Мемле-кеттің тиісті міндеті болып дауды мәні бойынша карауы және мүгедектігі бойынша зейнетақы төлемдерін төлеудІ жалғастыру туралы немесе аталған зейнетақыны төлеуден бас тарту туралы шешім қабылдауы та-былады.

Заңды фактілер. Әлеуметтік камсыздандырудағы заңды фактілер - бүл қү-қыктык катынастардың туындауымен, өзгеруімен немесе тоқ-татылуымен байланысты накты объективтік оқиғалар мен әрекеттер. Заң-ды фактілер құқықтық қатынастардың туындауына, өзгеруіне немесе тоқгатылуына негіз болып табылады.

Заңаы фактілер жалқы болуы мүмкін. Мысалы, зейнеткердің қай-тыс болу фактісі зейнетақы төлеуге катысты құқыктық қатынастардың токгатылуына әкеп соғады. Алайда, әлеуметтік камсыздавдыруға қатысты құқықгык катынастардың туындауына, өзгеруіне немесе тоқтатылуына әкеп соғатын заңды фактілердің ерекшелігі мынада- олар күрделі заң-ды құрамнан туындайды, бүл қүрамға бір емес, екі не одан да көп заң-ды фактілер кіреді. Әлеуметтік камсыздандыруға катысты қүқьіктьік қатынастардыңтуындауына, өзгеруіне немесе токтатылуына әкеп соға-тын заңды фактілердің жиынтығы занды қүрам деп аталады. Мысалы, мүгедектігі бойынша зейнетакы алу үшін күдық кабілетті түлға әлеу-меттік қамсыздандыру органына өтінішпен жолданады, бүл орган, өз кезегінде, мүгедектің тұлғасын, оның кәсібін, мүгедектігінің тобын, мүгедектігінің себептерін аныктақды және зейнетакының осытүрін та-ғайындау туралы шешім қабылдайды. Аталған жағдайларды: мүгедекгің түлғасын, оның кәсібін, мүгедектігінің тобын, мүгедектігінің себептерін анықтау нақты тұлғаның мүгедектігі бойынша зейнетақы алуға кұкығының туындауын анықгайтын занды кұрамды белгілеу больш та-былады.

Әлеуметтік қамсыздандырудағы құкыктық қатынастар ұзақ мерзімді сипатка ие. Сол себепті, оларды өзгерту негіздері туралы мәселе үлкен мәнге ие. Мундай катынастардың өзгеруіне негіз болып күрделі заңды кұрамдар, яғни заңды фактілердің жиынтығы - азаматтың ерік білдіруі және мемлекеттік органның кұқыктык катьғнастарды өзгерту туралы шешім кабылдауы табылады. Мысалы, зейнеткерді зейнетакының бір түрінен екіншісіне ауыстыру үшін келесі заңды фактілер кажет: азамат-тың өтініші, мұндай өзгеруге мүмкіндік беретін окиғаның болуы, кұзы-ретті органның ауыстыру туралы шешімі. Құкыкгық катынастардың өзгеруі белгілі бір тұлғада жаңа кұкыктьщ көрініс табатынын растай-тын жаңа завды фактілер туындаған кезде орын алады, яғни камсыз-дандырылатын түлғаның қүкык кабілеттілігінде өзгерістер туындайды. Әлеуметтік қамсыздандырудағы күқыктык катынастар камсыздан-дырылатын тұлғаның өлімімен немесе кұзыретті органның арнайы ше-шімімен (мысалы, егер мүгедектің еңбекке қабілеттігі калпына келді деп танылса) не заңда белгіленген мерзімнің өтуімен токтатылады (мы-салы, асыраушысынан айырылуынабайланысты зейнетакы алатын кәме-летке толмаған түлға 18 жасқа толған кезде аталған зейнетакыны төлеу тоқтатылады).

Еңбек стажы - бүл зсйнетакы төлеу кезінде есепке алынатын жү-мыс пен өзге де қызмет кезеқдерінің косынды ұзактығы. Алайда, еңбек ста-жы тек ұзактығымен ғана емес, сонымен катар жүмыстың сипатымен және еңбек кызметі өткен жағдайлармен де (зияңдылык, кауіптілік және т.б.) сипатталады.

Еңбек қызметінің ұзактығына және сипатына карай еңбек стажы жалпы, арнайы және үздіксіз болуы мүмкін. Еңбек стажын бүлайша түрлерге бөлу зейнетакының әртүрлі түрлерін тағайындауға сай келеді. Әрине, казіргі заманғы жағдайларда үздіксіз стаж өзінің бү_рынғы мәнін жоғалтты, бірак, жалпы және арнайы еңбек стажының рөлі өсті, себебі жалпы негіздер бойынша жасына байланысты зейнетақыны тағайындау кезінде жалпы еңбек стажы талап етіледі, ал жеңілдікті жағдайларда зейнетакы тағайындау үшін арнайы еңбек стажы талап етіледі.

Жалпы еңбек стажы - бүл жұмыс орнына, уакытына және орын ал-ған үзілістерге карамастан адамның бүкіл өміріндегі еңбек кызметінің жалпы (жиынтық) үзактығы. Жалпы еңбек стажының маңызы өте зор. Ол әрбір қызметкерді зейнетакылык камсыздандырудағы басты жағ-дай болып табылады. Тағайындалатын зейнетакылардың мөлшері оның ұзактығына тәуелді болады.

Арнайы еңбек стажы - бұл белгілі бір жағдайлардағы (ауыр, зиянды, кауіпті және т.б.), белгілі бір лауазымдардағы, белгілі бір табиғи-климаттык жағдайлардағы, радиоактивтік ластануға ұшыраған аумақтардагы және жасына байланысты және еңбек сіңірген жылдары үшін төленетін зейнетакылармен жеңілдетілген камсыздандыруға жататын кезеңдердегі жүмыстың ұзактығы. Арнайы еңбек стажы жұмыстың жалпы стажынан ажыратылады. Арнайы еңбек стажының жеңілдетілген жағдайларда. еңбек сіңірген жылдары үшін төленетін зейнетакылар тағайындауда маңызы зор. Зейнетакыға шығудың мей-лінше жеңілдікті жағдайлары жер астында, зиянды еңбек жағдайла-рында, ыстык цехтарда жүмыс істеген түлғалар үшін белгіленеді. Үздіксіз еңбек стажы - бұл кызметкердің бір жұмыстан екіншісіне ауысқан кездегі үзіліс заңдарда белгіленген мерзімдерден аспаған және қызметтен босату кызметкердің кінәсынан болмаған жағдайдағы үздіксіз еңбек қызметінің ұзақтығы. Алайда, қазіргі кезде үздіксіз еңбек стажы зейнетакылар тағайындау кезде үжен рөлді иеленбейді.

Еңбек стажына енетін жүмыс кезеңдері.

Зейнетақы тағайындау үшін еңбек стажыя есептеу кезінде мына-лар есепке алынады:

1) еңбек шарты(келісім-шарт) бойынша жеке және заңды тұлғалар ақы төлейтін жұмыс;

2) әскери қызмет;

3) кұқық корғау органдарындағы қызмет;

4) мемлекеттік қызмет;

5) кәсіпкерлік кызмет;

6) І-топтағы, ІІ-топтағы жалғызілікті мүгедекке және өзгенің жәрдем көрсеіуіне мүқгаж жасына байланысты зейнеткерге, соңдай-ак 80 жаска толған қарт адамдарға күтім жасаған уакыт;

7) атом сынақтары, әкологиялык апаттар салдарынан зардап шеккен не иммундық тапшылық вирусын жұқтырған не ЖҚТБ-мен ауыратын-дарға, 16 жасқа дейінгі мүгедекке күтім жасаған уакыт;

8) жұмыс істемейтін анасының жас балаларды бағып-күткен, бірак әрбір баласы 3 жаска толғаннан аспайтын жалпы жиынтығы 12 жыл шегіндегі уакыт;

9) қылмыстық жауапкершілікке негізсіз тартылған және қуғын-сүргінге ұшыраған, бірақ кейін ақталған азаматтардың қамауда болған, бас бостандығынан айыру және жер аудару орындарында жазасын өте-ген уакыты;

10) еңбекке жарамды азаматтардың бұрынғы КСРО-ның уақытша оккупацияланған аумағында және Ұлы Отан соғысы кезеңінде өздері басқа мемлекеттердің аумағына зорлықпен апарылған адамдардың (жа-сына қарамастан) сонда болған, фашистік концлагерьлерде (геттоларда және соғыс кезеңінде мәжбүрлеп ұстайтын басқа да орыңдарда ұсталған уакьггы), егер аталған кезеңдерде бұл адамдар Отанға карсы қылмыс жасамаса;

11) жұмыс істемейтін соғыс мүгедектердің және оларға теңестірІл-ген мүгедектердің мүгедек болған уакыты;

12) бұрынғы кеңес мекемелерінің, Қазақстан Республикасы меке-мелері мен халыкаралык ұйымдардың қызметкерлері әйелдерінің

(жұбайларының) шетелде тұрған кезеңі, бірақ жалпы алғанда 10 жыл-дан аспауғатиіс;

13) офицерлік құрамдағы адамдар, прапорщиктер, мичмандар және мерзімнен тыс атқаратын әскери қызметшілер әйелдердің мамандығы бойынша жұмысқа орналасу мүмкіндігі болмаған жерлерде жұбайла-рымен бірге тұрған кезеңі, бірақ 10 жылдан аспауға тиіс;

14) Қазақстан Республикасыньщ аумағындағы және одан тыс жер-лердегі жоғары және арнаулы орта оку орындарында, училищелерде, мектептерде және кадрлар даярлау, біліктілігін арттыру және кайта ма-мандандыру курстарында, аспирантурада, докторантурадажәне клини-калық ординатурада, сондай-ақ күндізгі жоғары және орта діни оқу орындарывда оқу;

15) әскерилендірілген күзетте, арнаулы байланыс органдарында және кен-кұгқару бөлімдерінде олардың ведомстволық бағыныстылығына және арнаулы немесе әскери атағының болуына қарамастан;

16) әлеуметтік сақгандыруға каржы төлеген жағдайда өзге де жұмыс. Стаж - еңбек қызметінің іс жүзіндегі ұзактығымен, яғни қызметкер

жұмысқа алынған күннен бастап жұмыстан босатылған күніне (қандай да бір негіздермен жеке еңбек шартының бұзылуы) дейін есептеледі. Алайда, зандарда стаждың жеңіддетілген жағдайда да есептелетін кез-дері көзделген. Орталыктан зейнетақы тағайындау үшін еңбек стажын жеңілдікпен есептеу кезінде мыналар да есепке алынады:

1) ұрыс кимылдары кезеңінде майдандағы әскер кұрамындағы, оның ішінде әскери борышьш өтеу кезіндегі әскери қызмет, сондай-ақ ұрыс қимылдары кезеңінде партизан отрядтары мен құрамаларында болу, сондай-ақ әскери жаракат салдарынан емдеу мекемелерінде емдеу-де болған уакыт - әскери қызметшілерге еңбек сіңірген жылдары үшін зейнетақы тағайындаған кезде осы қызметтің мерзімін есеп үшін белгіленген тәртіппен;

2) әскери бөлімдеріндегі жұмыс, оның ішінде еркін жалдамалы құрам ретіндегі жұмыс және Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қызмет - екі есе мөлшерде;

3) Ұлы Отан соғысы жылдарында 1941 жылғы 8 қыркүйектен бас-тап 1944 жылғы 27 қаңтарға дейінгі қоршау кезеңінде Ленинград қала-сындағы жұмыс - екі есе мөлшерде;

4) 12 жастан бастап және одан үлкен жастағы азаматтардың 1941 жылғы 8 кыркүйектен бастап 1944 жылғы 27 қаңтарға дейінгі қоршау кезеңінде Ленинград каласында болған уакыты - екі есе мөлшерде;

5) Үлы Отан соғысы кезінде баска мемлекеттердің аумағына зор-лыкпен апарылган адамдардың сонда болған уакыты. фашистік коншта-герьлерде (геттоларда және соғыс кезеңінде мәжбүрлеп ұстайтын баска да орындарда ұсталған уакыты), егер аталған кезеңдерде бұл адамдар Отанға карсы кылмыс жасамаса - екі есе мөлшерде;

6) заңсыз кылмыс гык жауапка тартылған және ку ғын-сүргінге ұшы-раған, кейіннен акталған азаматтардың камауда болған, бас бостанды-ғынан айыру, жер аудару орындарында жазасын өтеу, бас бостандығын шектей отырып мәжбурлеп еңбекке гартылған, арнаулы коныстандыру орындарында ұсталған және психиатрлық мекемелерде мәжбүрлеп емдеуде болған уакыты - екі есе мөлшерде;

7) Семей сынак полигонына жапсарлас жаткан аудандардағы 1949 жылғы 29 тамыздан бастап 1963 жылғы 5 шілдеге дейінгі кезеңде жұмыс істеп, әскери кызмет аткару - үш есе мөлшерде; 1963 жылғы 6 шілде-денбастап І992жылғы 1 каңтарғадейІнгісі-біржарымесемөлшерде;

8) алапеске және обаға карсы мекемелерде, иммундык тапшылык вирусын жүктырған немесе ЖҚТБ-мен ауырған адамдарды емдеу жөніндегі жүкпалы аурулар мекемелеріндегі жүмыс - екі есе мөлшерде; сот медициналык сараптама мекемелеріндегі және емдеу мекемелерінің патология-анатомияльік болімдерііідегі жұмьгс - Қазакстан Республика-сының Үкіметі бекіткен жұмыс тізбесі бойынша бір жарым есе мөлшерде;

9) толык навигаішялык кезең ішінде су көлігіндегі жұмыс бір жыл істеген жүмыс үшін есептеледі;

10) всдомстволык бағыныстылығына карамастан, өнеркәсіптің мау-сымдык салалары кәсіпорындарындағы толык маусым ішіндегі жүмыс Қазакстан Республикасынын Үкіметі бекіткен тізім бойынша бір жылғы жұмыс стажына есептеледі.

Зейнетақыны тагайындау үшін ңажет стаждың болуын растау, Зейнетакы тағайындау үшін кажет стаждың болуы не кұжаттармен, не куә көрсетулерімен дәлелденеді.

Қазакстан Республикасының «ҚР-дағы еңбек туралы» заңының

13-бабына сәйкес кажет енбек стажын растайтын кркттар болып

мыналар табылады: еңбек кітапшасы (болған жағдайда), жеке еңбек

шарты, жұмыска алу және одан босату туралы бүйрыктардан выписка.

ҚР «ҚР-дағы зейнетакымен камсыздандыру туралы» заңының 12-

бабынасәйкес 1998 жылғы 1 каңтарға дейінгі кезеңге Орталыктан зей-

нетакы төлемдерін есептеу үшін еңбек стажы еңбек кітапшасымен рас-

таладьг.

Кәсіпорындардың, мекемелердің және ұйымдардың барлык кыз-меткерлері үшін еңбек кітапшалары 1939 жылдан. ал ұжымдық ауыл шаруашылык кәсіпорындарының (үжымдык шаруашылыктардың) барлык мүшелері үшін - 1965 жылдан бастап толтырыла бастады.

Енбек кітапшасына жүмыска кабылдау туралы, басқа тұракты жүмыска ауыстыру туралы, барлык негіздер бойынша жүмыстан босату туралы жазбаларды жүмыс беруші (басшылык) кұжаттардың (бұйрыктар, өкІмдер) негізінде және соларға сілтеме жасай отырып жазады.

Еңбек кітапшасына енетін жазбалар шимайсыз, өзгертусіз, тазалау-сыз жәнет.б. жазылуы кажет. Егер еңбек кітапшасынажүмыстың мерзімі және сипатытуралы және т.б. мәліметтер туралы кате жазбалар енгізілсе, онда кате не дәл емес жазба енгізген кәсіпорын, мекеме, ұйым ғана еңбек кітапшасына өзгертулер енгізу қүкығына ие болады. Түзетулер бүйрыктын не өкімнің түпнұскасына дәл сәйкес келуі тиіс және белгі-ленген тәртіпте куәландырылуы тиіс. Куә көрсетулері осының алдында енгізілген жазбаларды өзгерту үшін негіз бола алмайды. Жоғарыда атап өткеніміздей, өзгертулер тек кұжаттардың - бүйрыктардың, өкімдердің және т.б. негізінде енгізіле алады.

Еңбек кітапшасы жок немесе онда тиісті жазбалар болмаған кезде еңбек стажы жұмыс туралы мәліметтерді растайтын күжатгардың негізінде не сот шешімінің негізінде аныкталады.

Кәсіпкерлік кызметпен не өзге де кызметті жүзеге асырған азамат-тардың еңбек стажы Қазакстан Республикасыныц Зейнетакы корына 1998 жылғы 1 қантарға дейін сактандыру жарналарын төлегені туралы кұжат-тармен расгалады.

Аталған кұжаттар болмаса немесе оларға жазбалар дүрыс енгізіл-месе, онда еңбек стажыньщ болғандығын растаудың кажеттігі туады. Дәлелдемелер ретінде өзге кұжаттар немесе куәлардың көрсетулері ұсынылуы мүмкін.

Еңбек стажының болғандығын кұжаттык түрғыдан растау үшін мы-налар үсынылуы мүмкін:

1. жинактаушы зейнетақы корынан аныктамалар, жеке шоттар және жалакыны беруге қатысты ведомостьтер, мінездемелер және жұмыс кезеңі туралы мәліметтерге ие өзге де кұжаттар;

2. жеке еңбек кызметімен айналыскан. тіркеу куәліктеріне немесе патенттеріне ие тұлғалардың жүмыс уакыты қаржы органдарының олар-дың өз кызметінен тапқан табысына салык төлеуі туралы аныктамала-рымен анықталады;

Лекция 5

Тақырыбы: Еңбек стажы.

1. Еңбек стажының түсінігі, түрлері оларға енетін кезеңдер.

2. Еңбек стажын растайтын құжаттар.

3. Куәгерлердің еңбек өтілінің болғаны туралы көрсетулері.

Әдебиеттер

  1. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған (2007 ж өзгертулер мен толықтырулар енгізілген),

  2. Жұмағұлов Ғ.Б. «Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы» оқу құралы, А,2006

  3. «Мемлекеттік қызмет тіралы» ҚР заңы А., 1999ж 23 шілде

  4. Қазақстан Республикасы азаматтарын зейнетақымен қамсыздандыру және әлеуметтік қорғау» туралы заңы 1997 ж20 маусым

  5. Қазақстан Республикасының Еңбек туралы заңын 1999 ж 10 желтоқсан

  6. «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы» 2001 17 шілде

Еңбек өтілінің құқықтық мәні және оның түрлері.

Еңбек өтілі - бұл зейнетақы төлеу кезінде есепке алынатын жұмыс пен өзге де қызмет кезеңдерінің қосынды ұзақтығы. Алайда, еңбек стажы тек ұзақтығымен ғана емес, сонымен қатар жұмыстың сипатымен және еңбек кызметі өткен жағдайлармен де (зияңдылык, кауіптілік және т.б.) сипатталады.

Еңбек қызметінің ұзақтығына және сипатына қарай еңбек стажы жалпы, арнайы және үздіксіз болуы мүмкін. Еңбек стажын бұлайша түрлерге бөлу зейнетакының әртүрлі түрлерін тағайындауға сай келеді. Әрине, казіргі заманғы жағдайларда үздіксіз стаж өзінің бұрынғы мәнін жоғалтты, бірак, жалпы және арнайы еңбек стажының рөлі өсті, себебі жалпы негіздер бойынша жасына байланысты зейнетақыны тағайындау кезінде жалпы еңбек стажы талап етіледі, ал жеңілдікті жағдайларда зейнетакы тағайындау үшін арнайы еңбек стажы талап етіледі.

Жалпы еңбек стажы - бұл жұмыс орнына, уакытына және орын алған үзілістерге карамастан адамның бүкіл өміріндегі еңбек кызметінің жалпы (жиынтық) ұзактығы. Жалпы еңбек стажының маңызы өте зор. Ол әрбір қызметкерді зейнетакылык камсыздандырудағы басты жағ-дай болып табылады. Тағайындалатын зейнетакылардың мөлшері оның ұзактығына тәуелді болады.

Арнайы еңбек стажы - бұл белгілі бір жағдайлардағы (ауыр, зиянды, кауіпті және т.б.), белгілі бір лауазымдардағы, белгілі бір табиғи-климаттык жағдайлардағы, радиоактивтік ластануға ұшыраған аумақтардагы және жасына байланысты және еңбек сіңірген жылдары үшін төленетін зейнетакылармен жеңілдетілген камсыздандыруға жататын кезеңдердегі жұмыстың ұзактығы. Арнайы еңбек стажы жұмыстың жалпы стажынан ажыратылады. Арнайы еңбек стажының жеңілдетілген жағдайларда. еңбек сіңірген жылдары үшін төленетін зейнетакылар тағайындауда маңызы зор. Зейнетакыға шығудың мейлінше жеңілдікті жағдайлары жер астында, зиянды еңбек жағдайларында, ыстық цехтарда жұмыс істеген тұлғалар үшін белгіленеді. Үздіксіз еңбек стажы - бұл кызметкердің бір жұмыстан екіншісіне ауысқан кездегі үзіліс заңдарда белгіленген мерзімдерден аспаған және қызметтен босату кызметкердің кінәсынан болмаған жағдайдағы үздіксіз еңбек қызметінің ұзақтығы. Алайда, қазіргі кезде үздіксіз еңбек стажы зейнетакылар тағайындау кезде үкен рөлді иеленбейді.

Әлеуметтік қамсыздандыруға қатысты еңбек стажы - қызметкердің төленетін немесе төленбейтін еңбек қызметінің ұзақтығы және әлеуметтік қамсыздандыру аясындағы құқықтық салдарлармен байланыстыратын өзге де қоғамға пайдалы қызмет.

Әлеуметтік қамсыздандыру бойынша құқықтық қатынастардың пайда болуын байланыстыратын және құқықтық қатынастар субъектілерінің өкілеттігінің мазмұнына әсер ететін заңды айғақтар еңбек стажының заңды маңызы болып табылады.

Еңбек стажы еңбек қызметі көлемінің ерекше өлшемі ретінде сан және сапалы сипаттамаға ие. Біріншісі - еңбек қызметінің жалпы ұзақтығын көрсетеді, екіншісі - еңбек қызметінің тек қана ұзақтығы емес, оған қоса саралау белгілер (еңбек ауырлығы, еңбек жағдайларының зияндылығы, еңбектің үздіксіздігі) бойынша сипатының көрсеткіші. Осыдан қорыта келгенде еңбек стажы жалпы (сандық сипаттама), арнайы және толассыз (сапалы сипаттама) деп бөлінеді.

Жалпы еңбек стажы - заңмен арнайы ескеріліп айтылған үзілістердің ұзақтықтығына байланыссыз еңбек және басқа қоғамдың пайдалының қызметтің жиынтық ұзақтығы.

Жалпы еңбек стажына қосылатын еңбек қызметі деген:

  • уақытына байланыссыз қызметкер ретінде кез келген жұмыс; тұрақты, уақытша, маусымды және басқа жұмыс;

  • әскерилендірілген күзетте жұмыс, арнайы байланыс органдарында немесе тау құтқарушы бөлімде сипатына байланыссыз;

  • жеке еңбек қызметі;

  • шығармашылық қызмет;

- әскери кызмет және оған теңестірілген қызмет. Арнайы еңбек стажы - белгілі табиғи-климаттық аймақтарда, белгілі лауазымдарда белгілі еңбек жағдайларындағы (ауьф, зиянды және т.б.). еңбек қызметінің жиынтық ұзақтығы.

Толассыз еңбек стажы - бұл қызмет мерзіміндегі үзіліс заңдармен орнатылған мерзімді асып кетпеген жағдайда бір кәсіпорында (мекемеде, ұйымда) немесе бірнеше кәсіпорында соңғы толассыз жұмыс ұзақтығы.

Заңдарға сәйкес еңбек стажының ұзақтығы қызмет және басқа қоғамдық пайдалы қызметті растайтын құжаттармен куәландырады, олар жоқ болған жағдайда - куәгерлер көрсетпесімен. Құжаттар тиісті түрде ресімделген болу керек: басшылардың қол қоюы, мөрі және т.б.

Еңбек стажын растайтын құжат ретінде еңбек кітапшасы болуы мүмкін. Ол жоқ болса немесе қате жазулар болса еңбек стажын дәлелдеу үшін басқа құжаттар қабылданады: анықтамалар, бұйрықтардан көшірмелер, жеке еңбек шарты, жалақыны төлеуге қарарлар, қызмет куәліктері, мінездемелер және т.б.

Жеке еңбек қызметімен айналысқан түлғалардың қызмет уақыты тіркеу куәліктері немесе патент негізінде расталады.

Есімі, әкесінің аты, тегі паспорт немесе туу туралы куәлік деректеріне сәйкес келмесе құжаттың нақты тұлғаға қатысы сотпен айқындалады.

Жалақы еңбек өтілін есептеу тәртібі.

Еңбек стажына енетін жұмыс кезеңдері.

Зейнетақы тағайындау үшін еңбек стажыя есептеу кезінде мыналар есепке алынады:

1) еңбек шарты(келісім-шарт) бойынша жеке және заңды тұлғалар ақы төлейтін жұмыс;

2) әскери қызмет;

3) кұқық корғау органдарындағы қызмет;

4) мемлекеттік қызмет;

5) кәсіпкерлік кызмет;

6) І-топтағы, ІІ-топтағы жалғызілікті мүгедекке және өзгенің жәрдем көрсеіуіне мүқтаж жасына байланысты зейнеткерге, соңдай-ақ 80 жасқа толған қарт адамдарға күтім жасаған уакыт;

7) атом сынақтары, әкологиялык апаттар салдарынан зардап шеккен не иммундық тапшылық вирусын жұқтырған не ЖҚТБ-мен ауыратындарға, 16 жасқа дейінгі мүгедекке күтім жасаған уакыт;

8) жұмыс істемейтін анасының жас балаларды бағып-күткен, бірак әрбір баласы 3 жаска толғаннан аспайтын жалпы жиынтығы 12 жыл шегіндегі уакыт;

9) қылмыстық жауапкершілікке негізсіз тартылған және қуғын-сүргінге ұшыраған, бірақ кейін ақталған азаматтардың қамауда болған, бас бостандығынан айыру және жер аудару орындарында жазасын өте-ген уакыты;

10) еңбекке жарамды азаматтардың бұрынғы КСРО-ның уақытша оккупацияланған аумағында және Ұлы Отан соғысы кезеңінде өздері басқа мемлекеттердің аумағына зорлықпен апарылған адамдардың (жа-сына қарамастан) сонда болған, фашистік концлагерьлерде (геттоларда және соғыс кезеңінде мәжбүрлеп ұстайтын басқа да орыңдарда ұсталған уакьггы), егер аталған кезеңдерде бұл адамдар Отанға карсы қылмыс жасамаса;

11) жұмыс істемейтін соғыс мүгедектердің және оларға теңестірілген мүгедектердің мүгедек болған уакыты;

12) бұрынғы кеңес мекемелерінің, Қазақстан Республикасы мекемелері мен халықаралық ұйымдардың қызметкерлері әйелдерінің (жұбайларының) шетелде тұрған кезеңі, бірақ жалпы алғанда 10 жылдан аспауға тиіс;

13) офицерлік құрамдағы адамдар, прапорщиктер, мичмандар және мерзімнен тыс атқаратын әскери қызметшілер әйелдердің мамандығы бойынша жұмысқа орналасу мүмкіндігі болмаған жерлерде жұбайларымен бірге тұрған кезеңі, бірақ 10 жылдан аспауға тиіс;

14) Қазақстан Республикасыньщ аумағындағы және одан тыс жерлердегі жоғары және арнаулы орта оқу орындарында, училищелерде, мектептерде және кадрлар даярлау, біліктілігін арттыру және кайта мамандандыру курстарында, аспирантурада, докторантурада және клиникалық ординатурада, сондай-ақ күндізгі жоғары және орта діни оқу орындарында оқу;

15) әскерилендірілген күзетте, арнаулы байланыс органдарында және кен-кұгқару бөлімдерінде олардың ведомстволық бағыныстылығына және арнаулы немесе әскери атағының болуына қарамастан;

16) әлеуметтік сақтандыруға каржы төлеген жағдайда өзге де жұмыс. Стаж - еңбек қызметінің іс жүзіндегі ұзактығымен, яғни қызметкер жұмысқа алынған күннен бастап жұмыстан босатылған күніне (қандай да бір негіздермен жеке еңбек шартының бұзылуы) дейін есептеледі. Алайда, заңдарда стаждың жеңіддетілген жағдайда да есептелетін кездері көзделген. Орталыктан зейнетақы тағайындау үшін еңбек стажын жеңілдікпен есептеу кезінде мыналар да есепке алынады:

1) ұрыс қимылдары кезеңінде майдандағы әскер құрамындағы, оның ішінде әскери борышын өтеу кезіндегі әскери қызмет, сондай-ақ ұрыс қимылдары кезеңінде партизан отрядтары мен құрамаларында болу, сондай-ақ әскери жарақат салдарынан емдеу мекемелерінде емдеуде болған уакыт - әскери қызметшілерге еңбек сіңірген жылдары үшін зейнетақы тағайындаған кезде осы қызметтің мерзімін есеп үшін белгіленген тәртіппен;

2) әскери бөлімдеріндегі жұмыс, оның ішінде еркін жалдамалы құрам ретіндегі жұмыс және Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қызмет - екі есе мөлшерде;

3) Ұлы Отан соғысы жылдарында 1941 жылғы 8 қыркүйектен бастап 1944 жылғы 27 қаңтарға дейінгі қоршау кезеңінде Ленинград қаласындағы жұмыс - екі есе мөлшерде;

4) 12 жастан бастап және одан үлкен жастағы азаматтардың 1941 жылғы 8 кыркүйектен бастап 1944 жылғы 27 қаңтарға дейінгі қоршау кезеңінде Ленинград каласында болған уакыты - екі есе мөлшерде;

5) Ұлы Отан соғысы кезінде баска мемлекеттердің аумағына зорлықпен апарылған адамдардың сонда болған уакыты. фашистік конштагерьлерде (геттоларда және соғыс кезеңінде мәжбүрлеп ұстайтын баска да орындарда ұсталған уакыты), егер аталған кезеңдерде бұл адамдар Отанға карсы кылмыс жасамаса - екі есе мөлшерде;

6) заңсыз кылмыстык жауапка тартылған және қуғын-сүргінге ұшыраған, кейіннен ақталған азаматтардың камауда болған, бас бостандығынан айыру, жер аудару орындарында жазасын өтеу, бас бостандығын шектей отырып мәжбурлеп еңбекке тартылған, арнаулы коныстандыру орындарында ұсталған және психиатрлық мекемелерде мәжбүрлеп емдеуде болған уакыты - екі есе мөлшерде;

7) Семей сынак полигонына жапсарлас жаткан аудандардағы 1949 жылғы 29 тамыздан бастап 1963 жылғы 5 шілдеге дейінгі кезеңде жұмыс істеп, әскери кызмет аткару - үш есе мөлшерде; 1963 жылғы 6 шілдеден бастап І992жылғы 1 каңтарға дейінгісі-бір жарым есе мөлшерде;

8)алапеске және обаға қарсы мекемелерде, иммундық тапшылық вирусын жұқтырған немесе ЖҚТБ-мен ауырған адамдарды емдеу жөніндегі жұқпалы аурулар мекемелеріндегі жұмыс-екі есе мөлшерде; сот медициналық сараптама мекемелеріндегі және емдеу мекемелерінің патология-анатомияльік болімдеріндегі жұмыс - Қазакстан Республикасының Үкіметі бекіткен жұмыс тізбесі бойынша бір жарым есе мөлшерде;

9) толык навигациялық кезең ішінде су көлігіндегі жұмыс бір жыл істеген жұмыс үшін есептеледі;

10) ведомстволык бағыныстылығына карамастан, өнеркәсіптің маусымдык салалары кәсіпорындарындағы толык маусым ішіндегі жұмыс Қазакстан Республикасының Үкіметі бекіткен тізім бойынша бір жылғы жұмыс стажына есептеледі.

Куәгерлердің еңбек өтілінің болғаны туралы көрсетулері

Зейнетақыны тагайындау үшін қажет стаждың болуын растау, Зейнетақы тағайындау үшін қажет стаждың болуы не құжаттармен, не куә көрсетулерімен дәлелденеді.

Қазакстан Республикасының «ҚР-дағы еңбек туралы» заңының 13-бабына сәйкес қажет енбек стажын растайтын құжттар болып мыналар табылады: еңбек кітапшасы (болған жағдайда), жеке еңбек шарты, жұмыска алу және одан босату туралы бұйрықтардан выписка. ҚР «ҚР-дағы зейнетакымен камсыздандыру туралы» заңының 12-бабына сәйкес 1998 жылғы 1 каңтарға дейінгі кезеңге Орталыктан зейнетақы төлемдерін есептеу үшін еңбек стажы еңбек кітапшасымен расталады.

Кәсіпорындардың, мекемелердің және ұйымдардың барлық қызметкерлері үшін еңбек кітапшалары 1939 жылдан. ал ұжымдық ауыл шаруашылық кәсіпорындарының (ұжымдық шаруашылықтардың) барлык мүшелері үшін - 1965 жылдан бастап толтырыла бастады.

Енбек кітапшасына жұмыска қабылдау туралы, басқа тұрақты жұмысқа ауыстыру туралы, барлык негіздер бойынша жұмыстан босату туралы жазбаларды жұмыс беруші (басшылық) құжаттардың (бұйрыктар, өкімдер) негізінде және соларға сілтеме жасай отырып жазады.

Еңбек кітапшасына енетін жазбалар шимайсыз, өзгертусіз, тазалаусыз жәнет.б. жазылуы кажет. Егер еңбек кітапшасына жұмыстың мерзімі және сипаты туралы және т.б. мәліметтер туралы қате жазбалар енгізілсе, онда қате не дәл емес жазба енгізген кәсіпорын, мекеме, ұйым ғана еңбек кітапшасына өзгертулер енгізу құқығына ие болады. Түзетулер бұйрыктың не өкімнің түп нұскасына дәл сәйкес келуі тиіс және белгіленген тәртіпте куәландырылуы тиіс. Куә көрсетулері осының алдында енгізілген жазбаларды өзгерту үшін негіз бола алмайды. Жоғарыда атап өткеніміздей, өзгертулер тек кұжаттардың - бұйрықтардың, өкімдердің және т.б. негізінде енгізіле алады.

Еңбек кітапшасы жоқ немесе онда тиісті жазбалар болмаған кезде еңбек стажы жұмыс туралы мәліметтерді растайтын құжатгардың негізінде не сот шешімінің негізінде аныкталады.

Кәсіпкерлік қызметпен не өзге де қызметті жүзеге асырған азаматтардың еңбек стажы Қазакстан Республикасыныц Зейнетақы қорына 1998 жылғы 1 қаңтарға дейін сактандыру жарналарын төлегені туралы кұжаттармен расталады.

Аталған кұжаттар болмаса немесе оларға жазбалар дұрыс енгізілмесе, онда еңбек стажының болғандығын растаудың кажеттігі туады. Дәлелдемелер ретінде өзге кұжаттар немесе куәлардың көрсетулері ұсынылуы мүмкін.

Еңбек стажының болғандығын құжаттық тұрғыдан растау үшін мыналар ұсынылуы мүмкін:

1. жинактаушы зейнетақы қорынан анықтамалар, жеке шоттар және жалақыны беруге қатысты ведомостьтер, мінездемелер және жұмыс кезеңі туралы мәліметтерге ие өзге де кұжаттар;

2.жеке еңбек кызметімен айналыскан тіркеу куәліктеріне немесе патенттеріне ие тұлғалардың жұмыс уақыты қаржы органдарының олардың өз қызметінен тапқан табысына салық төлеуі туралы анықтамаларымен анықталады;

Лекция 6

Тақырыбы: ЗЕЙНЕТАҚЫЛАР.ЕҢБЕК ЗЕЙНЕТАҚЫЛАРЫ. .

  1. Зейнетақылар төлемдерін төлеудің жалпы ережелері.

  2. Еңбек зейнетақыларының түсінігі.

4. Зейнетақыларды тағайындау,олардың мөлшерін қайта есептеу және төлеу тәртібі

Әдебиеттер

  1. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған (2007 ж өзгертулер мен толықтырулар енгізілген),

  2. Жұмағұлов Ғ.Б. «Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы» оқу құралы, А,2006

  3. «Мемлекеттік қызмет тіралы» ҚР заңы А., 1999ж 23 шілде

  4. Қазақстан Республикасы азаматтарын зейнетақымен қамсыздандыру және әлеуметтік қорғау» туралы заңы 1997 ж20 маусым

  5. Қазақстан Республикасының Еңбек туралы заңын 1999 ж 10 желтоқсан

  6. «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы» 2001 17 шілде

«Зейнетақы» сөзінің орысша баламасы «пенсия» сөзі төлем деген мағынаны білдіреді. С.И. Ожеговтың орыс тілінің түсіндірме сөздігінде «зейнетакы» сөзіне мынадай аныктама берілген: «еңбек сіңірген жыл-дары үшін, мүгедектігіне, еңбекке жарамсыздығына және т.б. байла-нысты ақшалай акысыздандыру».

Кеңестік кезеңнің заң әдебиетінде «зейнетакы» сөзіне түрліше анык-тама берілген. Алгаш рет зейнетакы сөзіне 1946 жьглы Е.И. Астрахан аныкхамаберді. Оның пікірінше, зейнетакы бүл «кызметкерді, жұмыс-шыны не оның отбасын оның еңбек кызметінің белгілі бір үлкен цик-лының аякталуына немесе оныңтолыкканды кызметкерлер катарынан өмір бойына немесе үзак мерзімге шығуына орай материалдык қам-сыздандыру максаттарында әлеуметтік сактандыру каражаты есебінен жүзеге асырылатын мерзімдік төлемдер».

«Зейнетакы» сөзінің өзге де аныктамалары негізінен «зейнетакы алу кұкығы туындау үшін алғышарт болып тұракты немесе ұзак мерзімдік еңбекке жарамсыздык табылады, сол себепті өмір сүрудің негізгі көзі ретіндегі жалақының орнына акшалай төлемдер төленеді» деген пікірлер-ге негізделеді.

Қазіргі кезде зейнетакы кандай да бір себептермен еңбекке қабі-летін жоғалткан, белгіленген жаскатолуына, мүтедектігіне, асыраушы-сынан айырылуына және т.б. себептерге орай еңбек міндеттерін орын-дауды тоқтаткан немесе оны токтату күкығына ие түлғалар үшін тағай-ындалады. Баскаша айтар болсақ, зейнетакынытағайындау объективтік, сонымен қатар субъективтік сипаітағы белгілі бір талаптармен байла-нысты.

Біздің пікірімізше, зейнетакыны мемлекеттің сыйы ретінде, кайы-рымдылык әрекеті ретінде карастыруға болмайды. Зейиетакы - бүл әрбір азаматтың еңбегімен табылған жеке меншігі, оның зейнетакыға катыс-ты кұкығы заңдармен корғалады. Зейнетакы мынадай қағидаға жауап беруі тиіс: адам оз өмірінде калай жұмыс істесе, ол солай зейнетакы алуы тиіс.

Одан әрі еңбек зейнетакыларын алудың жағдайларын өзгерту көзде-луде - белгілі бір жаска толумен қатар қандай да бір зейнетақы қорына зейнетакы жарналарын міндетті түрде төлеу кажет болады.

Сонымен, зейнетакы - бұл тұлғаларга заңдарда белгіленген жасқа толган жагдайда, сонымен қатар еңбек сіңірген жылдары үшін, мүгедектігіне байланысты, асыраушысынан айырылган жагдайда Орталықтан немесе жинақтаушы зейнетақы қорларынан өмір сүрудің негізгі көзі ретіндегі ақша қаражатын ұзақ мерзімге ай сайын төлеу.

Қазакстан Республикасында зейнетакылардың келесі түрлері төленеді:

1. еңбек зейнетакылары;

2. әлеуметтік зейнетакылар.

Еңбек зейнетакылары, өз кезегінде, келесі түрлерге бөлінеді:

- жасына байланысты зейнетақылар;

- мүгедектігі бойынша зейнетакылар;

- еңбек сіңірген жылдары үшін төленетін зейнетакылар;

- асыраушысынан айырылуына байланысты зейнетақылар. Жасына байланысты еңбек зейнетакысы және мүгедектігі бойынша

еңбек зейнетақысы екі бөліктентұрады: негізгі және жинактаушы.

Еңбек зейнетакысы - бұл азаматтарға жалакасын немесе өзге де табысын өтеу мақсаттарында төленетін ай сайынғы акшалай төлем. Еңбек зейкетакысына катысты құкык зейнетакы заңдарының шарттарымен және нормаларымен аныкталады.

Еңбек зейнетакысына катысты кұқықты Қазакстан Республикасының азаматтары ҚР «КР-да зейнетакымен камсыздандыру туралы» заңның шарттарын сактаған жағдайда иеленеді.

Жоғарьща аталған азаматтардың отбасыларының еңбекке жарамсыз мүшелері зандарда көзделген жағдайларда асыраушысынан айырылу-ына байланысты еңбек зейнетакысына кұкыкты иеленеді.

Егер зандарда және халықаралык шарттарда өзгеше көзделмесе, Қазакстан Республикасының аумағында тұрактьг түратын шетелдік азаматтар және азаматтығы жок тұлғалар да зейнетакы алуға кұқылы.

Қазакстан Республикасының заңдарына сәйкес әртүрлі зейнетакылар алуға құкығы бар азаматтарға олардың таңдауы бойынша бір зейнетакы тағайындалады.

Зейнетақыларды тағайындау тәртібі. Жасына, мүгедектігіне, асыраушысынан айырылуына байланысты және еңбек сіңірген жыл дары үшін төленетін зейнетакылар осы түлға белгіленген жаска толған кезде және еңбек стажы (жалпы немесе арнайы) болған жағдайда, сонымен катар жинактаушы зейнетақы корына міндетті зейнетакы жар-наларын төлеген жағдайда тағайьшдалады.

Еңбек және өзге де коғамға пайдалы қызметпен байланысты зейнетакылар орташа белгіленген нормалар бойынша жалакьщан есеп-теледі. Зейнетакы катаң сомадатағайындалады.

Әлеуметтік зейнетакылар кандай да бір себептермен зейнетакының өзге түрлерін алу кұкығын иеленбеген азаматтар үшін тағайындалады. Әдетте, әлеуметтік зейнетакылар зейнетакылық жасқа жеткен, бірак кажетті еңбек стажы жок тұлғаларға тағайындалады. Мұндай жағдайда, зейнетакы жалакыдан есептеле алмайтындыкган, ол тиісті зейнетакы ең төменгі мөлшерінде белгіленеді.

Зейнетакылык камсыздандыруды халыкты әлеуметтік корғау жөніндегі мемлекеттік органдар жүзеге асырады.

Орталыктан зейнетакы толемдерін тағайындау туралы арыз зейнетакы төлемдерін есептеу үшін кажетті стажы мен табысын растайтын қүжат-тармен коса азаматтың тұрғылыкты жері бойынша зейнетакы төлем-дерін тағайындаушы органға беріледі.

Орталықтан зейнетакы төлемдері зейнетакы тағайындауға өтініш берілген күннен бастап тағайындалады. Арыз бен кажетті кұжаттарды зейнетакы төлемдерін тағайындаушы органға бір мезгілде бсрген күн Орталыктан зейнетақы төлемдерін тағайындауға өтініш берген күн болып есептеледі. Арыз бен кажетті құжаттарды поштамен жіберген жағдайда Орталыктан зейнетакы төлемдерін тағайьшдауға өтініш бер-ген күн болып бүларды поштадан жіберген күн есептеледі.

Орталыктан зейнетакы гөлемдерін тағайындауды зейнетақы төлем-дерін тағайындаушы орган Қазакстан Республикасының зандарында белгіленген тәртіппен жүргізеді.

Орталыкган зейнетакы төлемдерін тағайындауға арналган кұжаттар-ды карауды халықты әлеуметтік корғау органы кұжаттар табыс етілген күннен бастап 10 күн мерзімнен кешіктірмей жүзеге асырады. Зейнетакы төлемдерін тағайындаушы органы тиісті шешім шығарылғаннан кейін 5 күннен кешіктірмей бүл туралы арыз берушіге хабарлайды.

Орталыкган зейнетакы төлемдерін тағайындаудан бас тартылган жағ-дайда зейнетакы төлемдерін тағайындаушы органы бас тартудың себеп-терін жазбаша түрде негіздеп, табыс етілген кұжаттарды арыз берушіге кайтаруға міндетті.

Зейнетакы төлемдерін тағайындаушы органның шешіміне сот тәртібімен шағымдануға болады.

Зейнетақы төлемдерін төлеудін жалпы ережелері

Орталыктан зейнетакы төлемдері өткен ай үшін төленеді. Зейнетакының мөлшері өзгеруі мүмкін. Зейнетакы мөлшерінің көтерілуіне кұкык туындаған жағдайда немесе оның мөлшерін азайтуга әкелетін жағдай-лар туындаған жағдайда, сонымен катар онын мөлшерін жоғарылату не азайту туралы шешім кабылданған жағдайда зейнетакының жаңа мөлшерін төлеу зейнеткерге зейнетакының мөлшерін көбейту туралы арызына барлык кажетті күжаттарды ұсына отырып берген айынан кейінгі келесі айдың бірінші кунінен бастап төленеді. Зейнетакының мөлшері азайтылған жағдайда зейнетакының жаңа мөлшері тиісті жағдайлар туындаған айдан кейінгі келесі айдың бірінші күнінен бас-тап төленеді.

Зейнеткер уактылы алмаған зейнетакы бүкіл өткен уақыт үшін, алайда зейнетақы алу үшін жолданғаннан 3 жыл бұрынғы уакытка ғана төленеді.

Егер зейнетақы әлеуметтік камсыздандыру органдарының кінәсі бойынша уақтылы төленбеген болса, онда ол бүкіл өткен уакыт үшін кандай да бір мерзіммен шектелместен гөленеді.

Зейнетақы төлемдері нотариат куәландырған сенімхат бойынша төле-нуі мүмкін.

Зейнеткер кайтыс болган жағдайда оньщ өліміне орай алынбаған зейнетақы төлемдері зейнеткердің мұрагерлеріне жалпы негіздер бойын-шатөленеді. Қайтыс болған зейнеткердің жерлеуін ү-йымдастырған оның отбасы мүшелеріне жерлеуге катысты акша олар мұрагерлікті кабыл-даған кезде төленеді.

Егер зейнеткер әлеуметтік камсыздандыру мекемелерінде (қарттар үйінде) тұратын болса, онда оған тағайындалған зейнетакының 25%-дык бөлігі төленеді. Тағайындалған және төленген зейнетакының ара-сындағы айырмашылык әлеуметтік қамсыздандыру жөніндегі мемле-кеттік мекемеде түратын зейнеткерлердің өмір сүру жағдайын жаксар-ту үшін осы мекеменің бюджетіне жіберіледі.

Зейнетакы тағайындау кезіндегі кателіктер салдарынан артык толен-ген сомалардь! зейнетакы төлемдерін алушының өтініші негізінде ұстап калатын жағдайлардан, сондай-ак сотталғандардың, бас бостандығы-нан айырылғандардың табысынан үхтап қалатын жағдайлардан баска, зейнетакыдан ұстап қалу аткарушылык іс жүргізу тәртібімен жасалуы мүмкін.

Зейнетакьщан ұстап калу төленуге тиісті сомадан жасалады. Зейне-такьщан гөленуге тиісті соманың 50 %-дан астамын үстап калуға бол-майды.

Зейнетақылық камсыздандыру құқығы келесі тұлғаларға тиесілі:

- Қазакстан Республикасынын азаматтарына;

- азаматтығы жок тұлғаларға;

- Қазакстан Республикасының аумағында тұракты тұратын шетелдік азаматтарға (арнайы халыкаралык келісімдер болған жағдайда);

- отбасына (асыраушысынан айырылған жағдайда). Орталыктан зейнетакы төлемдері өмір бойына тағайындалады және

төленіп отырады.

Лекция 7.

Тақырыбы: ЖАСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ЗЕЙНЕТАҚЫ.