Бақылау сұрақтары:

1. Үгілү процестің мәні неде және оның қандай түрлері бар?

2. Физикалық үгілудің жылдамдығына әсер ететін факторларды атаңыз.

3. Далалық шпаттардың каолинизация арқылы не пайда болады?

4. Қандай минералдар тотығу реакциға ұшырайды? Реакцияның мысалын келтірініз.

5. Қандай кластардың минералдары жақсы ергіштігімен ерекшеленеді?

6. Үгілу қыртысе дегеніміз не, қандай түрлерін білесіз?

7. МТО ( СНГ) территориясында қандай топырақ зоналар бар?

8. Үгілу процестін нәтижесінде қандай пайдалы кен орандары пайда болады?

9. Үгілу процесі жел жұмысынан қалай айырмастайды?

Тақырып 4.3 Желдің геологиялық әрекеті

Желдің геологиялық әрекетіндегі климаттың және ландшафттың ролі. Желдің бұзушы әрекеті және сол кезде түзілетін бедердің формалары. Дефляция мен коррозия туралы түсінік. Желдің аккумулятивтік әрекеті, эолдық түзілімдер. Шөлдердің түзілуі, олардың дамуы және бедер формалары. Шөлдердің жер шарында таралуы.

Тақырып біткен соң оқушылар міндетті:

Білу:

-желдің геологиялық жұмысын

-желдің геологиялық әрекеттін нәтижелерінде пайда болған эрозионды және аккумулятивты бедер пішіндерін

Меңгеру:

-желдің геологиялық жұмысын түіндіру, желдің бұзушылық және аккумулятивті әрекеті;

-эол әрекеттін эрозионди мен аккумулятивті бедер пішіндерін сипаттау;

Қалыптастыралатын құзырлықтар:

Базалық:

- өмір бойы өзіндік білімді және әдеттерді жаңалау;

Кәсиби:

- кәсіби терминдарды дұрыс пайдалану, тәжірибе жұмыстарда ой-өрістерді қалыптастыру үшін геологиялық ақпараттарды жинау және жүйелеу;

Бақылау сұрақтары:

1. Дефляция және корразия дегеніміз не?

2. Эолды бедерінің аккумулятивті бедерлерін атаныз.

3. Эолды бедерінің эрозиялық бедерлерін атаныз.

4. Әртүрлі типтегі шөлдерге мысалдар келтірініз.

5. Лесс дегеніміз не, қайда пайда болады?

6. Қозғалатын құмдар және желді эрозиямен қандай күрес әдістерін білесіз?

Тақырып 4.4 Ағын сулардың геологиялық әрекеті

Жерүсті сулары және олардың пайда болуы. Жазықтық шайылу және сызықтық шайылу. Эрозия және оның түрлері.

Уақытша су ағындары. Орлардың түзілуі, орлардың элементтері, орлардың даму сатылары. Эрозия базисі, тепе-теңдіктің бойлық кескіні. Орларға қарсы күрес шаралары. Уақытша тау ағындары. Сел ағындарының түзілуі. Пролювий және оның айрықша белгілері. Селдердің түзілуіне қарсы күрес.

Өзендер. Өзен жүйелері және су жинағыш бассейндер. Суайрықтар. Өзен сағаларының түрлері. Өзендерді қуаттандыру көздері. Жазақтық және таулы өзендер режимінің ерекшеліктері. Өзендердің эрозиялық әрекеті және өзен аңғарларының түзілуі. Өзен аңғарларының элементтері. Өзендерді даму сатылары. Ирелеңдер мен ескі арналардың түзілуі. Шөгінділердің тасымалдануы мен түзілуі. Өзендердің қатты және химиялық ағыны туралы түсінік. Шөгінділердің механикалық дифференциациясы. Аллювий және оның түрлері. Аллювийлі түзілімдермен байланысты пайдалы қазбалар.

Тақырып біткен соң оқушылар міндетті:

Білу:

-эрозияның пайда болуы және оның түрлері

-жыралардың пайда болу сатылары

-уақытша су ағандардың пайда болуы және қандай түзілімдер олармен байланысты;

Меңгеру:

- жер беткейдің бұзышылық жұмысын сипаттау;

-жыралар элементтердің құрылысынна мысал келтіру;

- жыралардың даму сатыларын түсіндіру

Қалыптастыралатын құзырлықтар:

Базалық:

- жұмыс уақытты жоспарлау;

Кәсиби:

- кәсіби терминдарды дұрыс пайдалану, тәжірибе жұмыстарда ой-өрістерді қалыптастыру үшін геологиялық ақпараттарды жинау және жүйелеу;