Қосымша әдебиеттер:17,20

3 Тақырып: Ұйым, өнімнің сапасын бақылаудың техникалық әдістері мен түрлері

1. Кәсіпорындардағы өнімнің сапасының техникалық бақылау қызметінің функциялары мен мақсаттары.

2. Өнімнің сапасын техникалық бақылаудың әдістері мен түрлері.

3. Өнімнің сапасын бақылаудың статистикалық әдістері.

4. Сапаны бағалық бақылау.

5. Жарнаманы және ақауды талдау және есептеудің жіктелуі.

6. Өнім сапасына шығындарды талдау және есептеу.

1. Кәсіпорындарға өнімнің сапасын техникалық бақылау қызметінің функциялары мен мақсаттары

Техникалық бақылау-бұл техникалық талаптарға немесе құрылған стандарттарға, өнімнің сапасына тәуелді үрдістің немесе өнімнің үйлесімділігін тексеру.

Өндірістегі техникалық бақылаудың негізгі тапсырмасы техникалық шарттардың және стандарттық талаптардың бұзылуына әкелетін қабылдамауды және кейінге қабылдауларды ескерту мақсатында техникалық үрдістердің және құрылғылардың қалыпы өнімнің сапасы жайлы мәліметтердің дұрыс және толық өз уақыты алу болып табылады.

Техникалық бақылау өндірістің үрдісінің талап етілген дайындығын қаматамасыз етуге қабылданған және оның тұрақтылығына тіреуіш болу, яғни шарттарда және мөлшерлерде алдын ала қаралаған техникалық тәртіптерде әр операцияларда тұрақты қайталануы.

Өндірістің жалпы мәдениетті өндеу тәртіптері және техникалық үрдістер, өндіріс құралдары (жабдықтар, құрал, аспаптар, бейімдеулер) дайын өнім (детальдар ұсақ жиналатын бірліктер) тізбектер, блоктар, бұйымдар дайындаудың әр стадиясында жартылай фабрикаттар келетін материалдар көлік құру өндірістеріндегі техникалық бақылау обьектілері болып табылады.

Техникалық бақылаудың функциялары көбінесе өндіріс обьектілері мен және потенциалдарымен анықталады. Бұған жарнама сапасыз өнім дефектілер, өнімдердің қайтарылуын талдау және есептеу, шығарылатын бұйымдардың жинақтылығы және сапалылығы үшін бақылау қатысады.

Техникалық бақылау обьектілердің басты тапсырмасы-шығарылатын өнімнің сапасы үшін өндірістің барлық звеноларының жауапкершілігін жоғарлату және өндірістік тәртіпті бекіту, келісім шарттарға, техникалық құжаттарға, техникалық шарттаға стандарттық талаптарға сәйкес келмейтін өнімнің шығарылуына жол бермеу.

Техникалық бақылау обьектілерді көрсетілген тапсырмаларға сәйкес функциялар қатарын орындайды: сапаны стимулдау және бақылау өнімнің сапасын қамтамасыз ететін әдістер дайындау және жоспарлау.

2. Өнімнің сапасын техникалық бақылау әдістері мен түрлері

Әр түрлі сапаны техникалық бақылау үрдістерінің ұйымдық формалары мен түрлері сондықтан жіктеу белгілері бойынша олардың топтарға бөлінуі мақсатқа сәйкес.

а)Бұйым өмірлік цикл стадиясы бойынша:

• жаңа бұйымдарда жобалауды бақылау;

• өнімді жүзеге асыруды және өндіруді бақылау;

• тұтынуды немесе пайдалануды бақылау;

б) Бақылау объектілері бойынша:

• еңбек заттарын бақылау;

• өндіріс құралдарын бақылау;

• технологияны бақылау;

• технология атқарушылардың еңбек жағдайларын бақылау;

в) Өндіріс үрдісі стадиялары бойынша:

• кірісті бақылау;

• аралық бақылау;

• соңғы тәсілді бақылау;

• өнімді сақтауды және тасымалдауды бақылау.

г) Өнімді қамту деңгейі бойынша:

• толық бақылау;

• таңдаулық бақылау;

д) Орындау орны бойынша:

• стационарлық бақылау;

• тұрақты емес бақылау;

е) Орындау уақыты бойынша:

• үздіксіз - мерзімдік;

ж) Ақауды ұйымның ескерту және шығару формалары бойынша:

• кездейсоқ бақылау;

• шеңберлік бақылау;

• статистикалық бақылау;

• ағымдық ескертулік бақылау

з) Өнімді қолданудың тізбекті мүмкіншіліктері бойынша:

• бақылауды бұзатын;

• бақылауды бұзбайтын.

е) Автоматтау және механикалау деңгейі бойынша:

• қарапайым бақылау;

• автоматталған бақылау;

• механикаланған бақылау;

• өнімді белсенді және енжар бақылау.

к) орындаушылар бойынша:

• өзіндік бақылау;

• шеберлік бақылау;

• техникалық бақылау обьектілерін бақылау;

• инспекциялық бақылау

• бір сатылық бақылау;

• көп сатылық бақылау.

Техникалық бақылау әдістері әр өндіріс бөлімі үшін ерекше және бұл жерде бақылау обьектілерін танып біледі:

- жоғарғы кемшіліктердің болуын анықтауда мүмкіндік беретін сыртќы т‰рін тексеру

• өлшемдерді өлшеу, жиналатын бірлестіктердегі және құрылғылардағы, алдын-ала дайындау материалдардағы құрылған өлшемдердің сақталуын және формалардың дұрыстығын анықтауға мүмкіндік береді.

• Лабораториялық талдау, механикалық, химиялық, физикалық, металографикалық және басқа да материал құралдарын, алдын-ала дайындауларда құрылғыларды анықтау үшін құрылған.

• Қаттылықты және мықтылықты басқа да параметрлерді анықтау үшін механикалық тексерулер.

• Тексерудің электротермиялық және басқа да физикалық әдістер.

• Лабораториялық талдау жеткіліксіз болған жағдайда өтетін, технологиялы мәселелер

• Сапаның қойылған көрсеткіштерін анықтау үшін қызмет ететін бақылаулы-тапсырылған тексеру;

• Техникалық тәртіптің сақталуын бақылау;

• Тұтыну сферасындағы өнімнің сапасын теңгеру;

• Бұйымдардың параметрлерін өлшеудің электрофизикалық әдістері

• Иондық, электрондық, қолдануға негізделген, бақылау және зерттеу әдістері.

3. Өнімнің сапасын бақылаудың статистикалық әдістері

Өнімнің сапасын басқарудың кешенді жүйесінде бақылаудың статистикалық әдістері көбірек жатады. Олар шығарылатын өнімнің сапасының тапсырылған деңгейін қамтамасыз ету және оның тұрақтылығын ұстау мақсатында, технологиялық үрдіс тұрғысын және бұйым сапасын жүйелік бақылауға математикалық статистика әдісін қолдануға негізделген.

Өнімнің сапасын және өндірілуін бақылаудың статистикалық әдістері, басқа әдістердің алдында артықшылықтар қатарын иемденеді:

Біріншіден, ол

1. Профилактикалық болып табылады;

2. Көп жағдайларда таңдаулық бақылауға негізделе өтуге және сонымен бірге бақылау операцияларының еңбек көлемділігін төмендетуге мүмкіндік береді;

3. Өз уақытымен тек қана бақылаушыларға ғана емес, сонымен бірге цех жұмысшыларына да ақауды ескеруге шара қабылдауға мүмкіндік тудыратын, өндіріс үрдісініңдайындығына және өнім сапасының өзгеруіне динамикалық көрнекі кескіні үшін жағдай тудырады.

Өнімнің сапасын басқарудың статистикалық әдістеріне жатпайтындар:

1. статистикалық тұрақты қалыпқа және дәлдікке, талап етілген қалыпқа әкелу мақсатында техникалық үрдістерді таңдау.

2. тапсырылған сапалық параметрлерді қамтамасыз ететін қалыптан үрдісті ұстайтын және реттеу мақсатында ағындық бақылау.

3. дайын өнімнің сапасын таңдаулы статистикалық қолданбалы бақылау.

Статистикалық талдау әдістерінің ең көп таралған технологиялы үрдістері болып:

- номиналды параметрлердің орташа мағынасын салыстыру

- дисперсияларды салыстыру

- корреляция коэффициенттерін бағалау

- регрессиялық талдау.

4. Сапаны бағалық бақылау.

Сапаны қабылдауда бағалық бақылау, өнімнің сапасын технико-экономикалық басқару тапсырмаларын шешу үшін қолданылады.

Сапаны технико- экономикалық басқарудың бірінші кезеңі қажетті сапалық өнімнің шығарылуы бойынша оның мүмкіншіліктері және өндірістің нақты қалпын анықтау мақсатымен өндірілетін өнімнің сапа деңгейінің қалыптасуына әсер ететін өндіріс жағдайларын және факторлар бағасын қарастырады.

Өндіріс қалыпы. Жартылай фабрикаттарымен, материалдарымен қолданылатын шикізаттарымен, басқарумен және еңбекпен, өндірісті ұйымдастыру технологиямен, қолданылатын техника деңгейімен анықталады. Өндірістің сапа деңгейі оны құратын элементтерінің бағалануы бойынша бағалануы мүмкін. Өндірістік үрдістің жеке элементтерінің сапасын анықтау, өндіріс және өнім спецификасына көрсететін локальды экономико- математикалық модельдер шешімдер негізінде жүзеге асады.

Қолданылатын материалдық ресурстардың сапасын сиапаттайтын ең көп таралған көрсеткіштердің бірі, қолданылатын материалдардың және шикізаттардың жалпы санында жылдық бөлінген салмақ болып табылады.

Умі = (1- Сі )*100, қайда

Сіо

Умі - анықталған уақыт мерзімі, материалдық ресурстардың і-ші түрі бойынша жылдық деңгей

Сі - сол мерзімге материалдық ресурстардың і-ші түрінің ақаулық бірліктер саны

Сіо - сол мерзімге і-ші материалдық ресурстардың ортақсаны. Қолданылатын материалдық саапа деңгейін бағалау үшін қатысты көрсеткіш қолданылады

Ом = Умф/Умб

Умф және Умб – сәйкес фактілі және көрсеткіштің базалық мәні Ум.

Базалық көрсеткіштер техникалық шарттарда немесе құруға келісімдерде сапалық стандарттарда, мемлекеттерде құрылған материалды ресурстардың – ші түрін ақаулық бірліктердің жіберілетін пайызын сипаттайды.

5.Ақауды және жарнамалауды талдау және есептеу, жіктеу

Директивті болуынан тұтұнушыға жіберілмейтін ақау деп аталады. Директивті – бұл өнімнің құрылған талаптарға сәйкес келмеуі. Шығарулары сәйкес құжатта регламенттелген анық деректер болады және шығарылулары құжаттарды қарастырылмаған жасырын деректер болады.

Зауыттарда жіберілген ақаулар белгілерін бір түрлі және дәл анықтау үшін, себебтер, нәтижелер, түрлері бойынша олардың бірлесіп жіктелулерін құратын, ақау классификаторлары қолданылады.

Өндірісте түрлер бойынша түзетілген және түзетілмеген ақауларды айырады. Түзетілетін ақау ретінде дайындаулар, детальдар, түйіндер немесе сапаға талаптарды түсірмей нақты маңыздылығы бойынша оларды қолдануға мүмкіндік беретін, жөндеу техникалық мүмкін және экономикалық мақсат түрлі ақау бұйымдар. Соңғы ақау ретінде дайындаулар, детальдарды, түйіндерді және нақты маңыздылығы бойынша олардың қолданылу мүмкіншілігін қамтамасыз етпейтін, жөндеу техникалық мүмкін емест немесе экономикалық мақсат түрлі ақау бұйымдар.

6. Өнімнің сапасына кеткен шығындарды есептеу мен талдау.

Сапаны қамтамасыз ету үшін белгілі бір шығындар жұмсауды талап етеді. Олар өнімді басылымның барлық өмірлік цикіліне әсер етеді: өнімді өңдеген кезден бастап оның соңғы қызметіне дейін. Өнімнің сапасына кететін шығындарды ғылыми – техникалық, басқарушылық және өндірістік деп бөлу қарастырылған. Сапалы өнім өндірісінің шарттарын бақылау және қамтамасыз ету және дайындыққа кеткен ғылыми техникалық және басқару шығындары.

Басқару шығындары өнімнің сапасына кепілдемемен байланысты. Олардың құрамына:

1. транспорттық шығындар (шикізатты ішкі және сыртқы тасымалдау, дайын өнім мен комплекесті өнімдер)

2. жабдықтау шығындары (комплексті өнімдер мен шикізаттың түріне, сапасы мен көлемін сатып алуға)

3. өндірісті бақылайтын бөлімшелергет шығындар

4. өнімнің сапасына тәуелді қызметтерге экономикалық қызметтер жұмысымен байланысты шығындар (жоспарлы және қаржылық бөлімдер және бухгалтерия)

5. өнімнің сапасын қамтамасыз ететін кәсіпорынның басқа да қызметтерімен байланысты шығындар.

Өндірістік шығындарды сонымен қатар материалдық, техникалық жән еңбектік деп

те бөлуге болады.

Өнім қойылатын талаптарға сәйкес келетініне кепілдік беретін дайындаушының

өтініші.

Жалпы түрде жүйелердің жіктелуі келесілерден тұрады:

• орталық орган жүйені басқаратын және оның қызметтерін бақылап, келесі органдарға сертификат жүргізуіне құқық бере алады.

• нормативті құжаттар, сертификацияның жүзеге асырылуына сәйкес келеді

• сертификация жүргізуге құқық және тәртіп

• сертификациялық үрдістер

• инспекциялық бақылаудың тәртібі

Негізгі әдебиет:1,5,9,15,16

Қосымша әдебиеттер:17,19,21

Тақырып 4. Өнім сертификациясының мәні мен мазмұны

1. Өнім сертификациясының негізгі терминдері мен түсініктері

2. Сынақ лабораториялары мен олардың аккредитациясы

3. Өнім сертификациясының әртүрлілігі

1. Өнім сертификациясының негізгі терминдері мен түсініктері.

Әлемдік тәжірибеде көрсеткендей стандарттар мен нормативтік техникалық документацияның талаптарына сәйкес сапа көрсеткішінің құралы болып сертификация табылады.

Еңбек өнімінің «дұрыс жасалғанына» сапалы екендігіне сенімді болу үшін қандай талаптарға сәйкес келу керек және соған сәйкес дәлелдерді қайдан алу керектігін білу қажет. Бұның жалпы қолдаған жолы сертификациялық сәйкестік дәлелдері қызмет етеді.

Өнімнің сапасы белгіленген көрсеткіштерге сай сынақтан өтуі тиіс.

Сынақпен бір немесе бірнеше өнімнің сапа көрсеткішінің белгіленген іс-шаралардың техникалы операциялар түсіндіріледі.

Белгіленген талаптарға сәйкес тесеру дәрежесінің жүйесі сәйестендіруді бағалау деп аталады.

Сәйкестік тексеруі –бұл өлшеу арқылы белгіленген талаптарға сай келгендегі тексеруі.

Сәйкестікті бақылау – сынақтан өткен талаптарға сәйкес жұмысының жүргізіліп жатқанына секілді болу үшін қайта бағалау жүйесі.

Сыртқы ақаулар тауардың сапасының нашар болуымен қатар кәсіпорынның басқару қызметінің жұмысының қанағаттанарлықсыз екенімен көрсетіп, рекламентация деп аталады.

Ақаудың шығу тегіне байланысты, технологиялық тәртіптің бұзылуы, техникалық немесе жабдықтар ақауынан болған қателіктер, сапалы жабдық қолданудан, шығарылған материалдардың дефектісі, келесі операциялар үшін ОТК дефектісін өткізіп жіберуден.

Ақау жіберушілер бойынша ақаулады: жұмысшы оператордың жіберген, құралдарды жабдықтаушылардан кеткен, бас технологтан кеткен, бас конструктордан, бас механиктен, құрал жабдық цехынан және техникалық сапаны бақылау бөлімнен кеткен қателіктер.

2. Сынақтан өткізетін лабораториялар және оның аккредитациясы.

Сертификациялық жүйелер, лабораториялық сынақтардың қызметімен қолданылады. Бұндай лабораториялар сертификаттау бойынша өзіндік құрылым немесе органның құрастырылған бөлімі болуы мүмкін.

Келесі жалпы жауапкершіліктерді өзіне бекітеді:

• заңдық статустық түрде иелену

• организациялық құрылым жүйесін қамтамасыздандыру сапасы, белгілі бір деңгейге сәйкес керекті функцияларды орындауға мүмкіндік береді.

• Өклетті органды сынақ өткізе алатынын көрсетуге дайындық.

Сынақтың және т.б. нәтижелеріне әсер ету мақсатындағы әріптестердің мүмкіндігінің шектелуі.

Сынақ лабораториялары жабдықтаушы мен тұтынушы объектісінің сертификациясына тәуелді болмаған жағдайда тек үшінші жақпен ғана сертификациясы үрдісінде құқығы бар. Бұл үшін аккредетация үрдісі бар.

Аккредетация- бұл нақты сынақтарды немесе нақты сынақ түрлерін жүзеге асыруға сынақ лабораторияларға құқықтық жеке мойындау.

3. Өнім сертификация жүйесінің әртүрлілігі.

Нарық қатынастардың және жеке меншік формаларының дамуы, әр түрлі белгілері бойынша бөлуге болатын, өнімнің көптеген сертификация жүйесін қалыптастырады.

Екі жақтың қызығушылығы бойынша сертификация жүйесінің ұлттық, аумақтық және халықтық деп бөледі.

Құқықтық бедел бойыншы сертификация жүйесінің міндетті, еркін және өз бетімен деп бөлінеді.

Міндетті сертификация жүйесі өнім үшін қоршаған ортаны қорғауға адамның денсаулығы мен өмір қауіпін сақтандыруды қамтамасыз ететін ғылыми-техникалық құжаттар қалыптастырады.

Ерікті сертификация жүйесі өнім сертификациясын дайындаушының белсенділігімен ғана қарастырылады. Бұл жағдайда ол өз өнімінің барлық нормативті техникалық құжаттардың талаптарына, сонымен қатар шетел талаптарына сай сертификациядан өткізуге құқылы.

Берілген сертификация түрі өнімнің бәсеке қабілеттілігінің шоғырланудың маңызды элементі болып табылады.

Өнімнің серікті сертификация жүйесі өнім дайындаушымен жасалады. Мұндай кезде бұйымға сертификатты кәсіпорын өз қатаң жауапкершілігімен береді. Негізінде өз бетімен сертификациялау оның өнімінің сәйкестігін анықтаушы болып табылады және өнеркәсіптің талап ететін ғылыми-техникалық талаптарына сәйкес ұйымдық тұлғалардың қатысуы бойынша сертификация іс шараларында сертификация жүйесі өнімнің үшінші жағын айқындайды. Берілген жағдайда өнімді сертификациядан өткізу үшін жақсы сынау орталығы, зертхана болғаны маңызды.

Сертификация жүйесіне қатысу үш түрде жүзеге асуы мүмкін:

• сертификация жүйесіне өткізу

• сертификация жүйесіне қатысу

• сертификация жүйесіне мүшелік ету.

Негізгі әдебиет: 1,4,6,8,12,16

Қосымша әдебиеттер:17,18,19,22