Оқшау сөздер

Сөйлем құрамында айтылса да, оның мүшелерімен грамматикалық байланысқа түспейтін сөздерді оқшау сөздер дейміз. Оқшау сөздер үш түрлі болады: қаратпа сөз, қыстырма сөз, одағай сөз.

Біреудің назарын өзіне аудару үшін қолданылатын сөзді қаратпа сөз дейміз. Қаратпа сөз көбіне кісі есімінен, адамға қатысты сөзбен болады. Мысалы: Азамат екенсің ғой,Иса! Жүзіме айтшы,жарқыным.

Поэзияда сөз тек адамға ғана емес жан-жануарға, табиғаттағы жансыз заттарға да қаратылып айтылады.

Құдіретті жер-ана, топырағыңа тер тамса, тебіренбей қалмайсың-ау!

Қаратпа сөздің тыныс белгісі: үтір, леп белгі.

Қыстырма сөз

Сөйлемде айтылған ойға сөйлеушінің түрліше көзқарасын білдіретін оқшау сөзді қыстырма сөз дейміз.

Мағынасына қарай қыстырма сөздер бірнеше топқа бөлінеді:

1.Қуанышты, ренішті, аяушылықты, өкінішті білдіреді; соры қайнағанда, байғұс-ай, абырой бергенде, бақытына карай, амал қанша т.б. Бағымызға қарай, қария да үйінде болып шықты. Амал қанша, бағытымыз бір болғанмен, осындай жол айрықтары ұшырасып отырады.

2.Сенушілі, мақұлдау, мойындауды білдіреді; сөз жоқ, бәсе, рас,дау жоқ, шынында, дұрысында т.б. оған бұл тазалық, әрине, ұнаған жоқ.

3.Ойдың кімнен, қайдан шыққанын білдіреді; меніңше, менің байқауымша, сіздіңше, оларша, оның пікірінше, пәлен адамның пікірінше, пәленнің сөзіне қарағанда т.б.

4.Ойдың долбармен, шамамен ғана я сенер- сенбестікпен айтылғанын білдіреді; сірэ, мүмкін, тегі, тегінде, бәлкім кім біледі, байқаймын, т.б. Сірә, дәл осы бұлақ бұл аймақтың нәрі болса керек.

5.Ойдың алдыңғы жақта айтылған оймен байланысатын қорыту ретінде айтылады; олай болса, демек, сөйтіп, сонымен, қысқасы, әйтеуір, айтпақшы, т.б. Бүгін сонымен, он жеті арба тары кетті пунктке.

6.Ой тәртібін білдіреді; біріншіден, екіншіден, бір жағынан, екінші жағынан, ең әуелі, ақырында. Ең әуелі, жайдақ суға теңгердіңіз.

Қыстырма сөздің тыныс белгілері:

Қыстырма сөз сойлемнің басында тұрса, оның соңына үтір қойылады.Қ, ..........

Қыстырма сөз сөйлемнің соңында тұрса, қыстырма сөздің екі жағына үтір қойылады . ..........,Қ,.......... . Қыстырма сөз сөйлемнің соңында келсе, қыстырма сөздің алдына үтір койылады. ..........,Қ.

ТАҚЫРЫПТЫҚ ТЕСТ

ОҚШАУ СӨЗДЕР

Қыстырма сөз

1- нұсқа

1. Сөйлемнің ортасында келген қыстырма сөзді табыңыз.

А) Бүгін күн ашық екен, әйтеуір.

В) Біріншіден, Асқардың жасы кіші.

С) Қысқасы, сен үйде отырасың.

Д) Мен, сірә, киноға бармайтын шығармын.

Е) Әлбетте, сенікі дұрыс.

2. Қыстырма сөз қай сөйлемде екенін белгілеңіз.

А)Сабақтан келемін де үй жинаймын.

В)Сабақтан келіп, үй жинадым.

С)Сабақтан келген соң, үй жинаймын.

Д)Қысқасы, сабақтан келген соң үй жинаймын.

Е)Сабақтан келдім де, үй жинадым.

3. Қыстырма сөзді табыңыз.

А) Ей.

В) Қызыл.

С) Балам.

Д) Жеті.

Е) Сірә.

4. Қыстырма сөзі бар сөйлемді табыңыз.

А) Жыламашы, күнім.

В) Жұмаш, бері келші, қалқам.

С) Меніңше, бұл-өте мықты адам.

Д) Шырағым, сен абыржыма.

Е) Балалар, аманбысың, шырақтарым.

5. Сөйлемнің басында келген қыстырма сөзді табыңыз.

А) Күн ыстық..

В) Астана-жас қала.

С) Сен кітапты, әрине, көп оқисың.

Д) Ол, бәлкім, бүгін келмейді.

Е) Меніңше, сен кітапты көп оқисың.

6. Қыстырма сөзден кейін қандай тыныс белгісі қойылатынын белгілеңіз.

А) Үтір

В) Леп белгісі

С) Сызықша

Д) Қос нүкте

Е) Үтірлі нүкте

7. Қыстырма сөздің тыныс белгісі дұрыс қойылғанын табыңыз.

А) Шіркін, озық техникаға еш нәрсе жетпейді.

В) Озық техникаға еш нәрсе, шіркін жетпейді.

С) Озық техникаға еш, шіркін нәрсе жетпейді.

Д) Озық шіркін, техникаға еш нәрсе жетпейді.

Е) Озық техникаға шіркін, еш нәрсе жетпейді.

8. Әрине, әлбетте, рас, шынында деген сөздердің сөз табын анықтаңыз.

А) Есімдік.

В) Оқшау сөздер.

С) Сан есім.

Д) Сын есім.

Е) Етістік.

9. Қыстырма сөзді табыңыз.

А) Қажеттілік.

В) Қалам.

С) Сөзсіз.

Д) Қашу.

Е) Марат.

10. Қыстырма сөйлем қолданылған жай сөйлемді анықтаңыз.

А) Ойбай, Жақа, ол Жоламанның ісі ғой!

В) Шынында да, халіміз онша мәз емес.

С) Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат.

Д) Ұялма ,балам, төрге шық!

Е) Менің жеңгем-Айсұлу.

11. Оқшау сөздердің белгісін көрсетіңіз.

А) Тұрлаулы мүше қызметінде жұмсалады.

В)Тек бас әріппен жазылады.

С)Сөйлем мүшесі бола алады.

Д) Сөйлем мүшесі бола алмайды.

Е) Қабысу, меңгеру, қиысу байланысына түсе алады.

12. Қыстырма сөзі бар сөйлемді табыңыз.

А) Үлкенді сыйлау-асыл қасиет.

В) Тұрмыс құр, балам.

С) Көктем айларында біресе жаңбыр, біресе қар жауады.

Д) Мен, шынымды айтайын, қорқудамын.

Е) Жаман айтпай, жақсы жоқ .

13. Үтірдің қойылу себебі, дұрысын белгілеңіз.

Мүмкін, келіп қалар.

А) Еліктеу.

В) Одағай.

С) Қаратпа.

Д) Қыстырма.

Е) Шылау.

14. Қыстырма сөзді табыңыз.

А) Рас айтқанда, сенің ойын дұрыс.

В) Түу, мына күннің боранын-ай.

С) Бар болғыр, жай болушы ма еді.

Д) Қалай, құлағын ашылды ма?

Е) Тәйт, қой дедім ғой мен саған.

15. Қыстырма сөзді табыңыз.

А) Апырау.

В) Шынында.

С) Иә.

Д) Еһе.

Е) О, сиқыр.

16. Оқшау сөздердің түрлерін анықтаңыз.

А) Қыстырма сөз, қаратпа сөз, одағай.

В) Шылау, үстеу.

С) Жалғаулықтар, демеуліктер.

Д) Жұрнақтар, септіктер.

Е) Қыстырма сөз, қос сөз.

17. Қыстырма сөзді табыңыз.

А) Өзің бір қызық жан екенсің.

В) Жолдас командир, жолдас комиссар.

С) Қорыта келгенде, сабақ өте жақсы өтті.

Д) Ата, немереңіз келді.

Е) Алдымнан жақсы кездестің ғой, балам.

18. Қыстырма сөзді сөйлемді көрсетіңіз.

А) Жә, мырза, мына келе жатқан біздің көшіміз еді.

В) Біреулері ызғарлы, біреулері көңілді отыр еккен.

С) Өмірде бәрі кездеседі, дегенмен жақсылық жеңеді.

Д) Не ексең, соңы орарсың.

Е) Әрине, адам өмірінде көп қиындықтар кездеседі.

19. «Біріншіден, екіншіден» деген қыстырма сөздердің мағынасын анықтаңыз.

А) Мақұлдау.

В) Өкіну.

С) Сендіру.

Д) Ой тәртібі.

Е) Көңіл-күй.

20. Қыстырма сөзді табыңыз.

А) Мә-ә-ә, онысы не?

В) Тоқтай тұр, бәлем.

С) Несін айтасың, біздің бақытымызға орай берілген жан ғой.

Д) Күнім-ау, жұлдызың жанайын деп тұр-ау.

Е) Оһ, дүние жалған-ай.

21. Ойдың кімнен шыққанын білдіретін қыстырма сөзді анықтаңыз.

А) Қорыта айтқанда.

В) Бақытына қарай.

С) Оның пікірінше.

Д) Екіншіден.

Е) Мүмкін.

22. Ой тәртібін білдіретін қыстырма сөзді анықтаңыз.

А) Расында.

В) Меніңше.

С) Мүмкін.

Д) Біріншіден.

23., Қыстырма сөздердің түрлері.

А) Көңіл-күйді білдіретін, сенер-сенбеушілік, кімнің ойынша.

В) Қаратпа, одағай.

С) Сілтеу, жіктеу.

Д) Жалпылау, болымсыздық.

Е) Есептік, реттік.

24. Қыстырма сөзді табыңыз.

А) Бүгін күн ашық екен.

В) Мен, сірә, киноға бармайтын шығармын.

С) Сен үйде отырсың.

Д) Сенікі дұрыс емес.

Е) Асқардың жасы кіші.

25. Қыстырма сөзді табыңыз.

А) Пай-пай.

В) Бірақ .

С) Менің байқауымша.

Д) Уа, шіркін.

Е) О, жасаған.

Қаратпа сөз

1-нұсқа

1. Сөйлемнің басында тұрған қаратпа сөзді көрсетіңіз.

А) Кеше жаңбыр жауды.

В) Сенің атын қалай, балам?

С) Қап, әттеген-ай!

Д) Асқар, бүгін күн жылы ма?

Е) Оян, қазақ!

2. Құрамында қаратпа сөзі бар сөйлемді табыңыз.

А) Ол, сірә, бүгін келмейді.

В) Кел, балалар, оқылық!

С) Мен дүкенге бардым.

Д) Піскен алма жерге түсті.

Е) Паһ, шіркін!

3. Сөйлемнің ортасында келген қаратпа сөзді табыңыз.

А) Бәйтерек- өте биік ағаш.

В) Үйге кір, балам, шай ішіп кет.

С) Қарағым, қашан келдің?

Д) Бүгін сабаққа дайынсың ба, Абай?

Е) Әжем сандықты ашты.

4. Қаратпа сөзі бар сөйлемді табыңыз.

А) Автобусқа бір бала кірді.

В) Айнаның үйі ауылда.

С) Мен бүгін сағат жетіде тұрдым.

Д) Құдияр үйге кірді.

Е) Алма, сен бізге келесің бе?

5. Қаратпа сөзі бар сөйлемді белгілеңіз.

А) Жеңіс, келесің бе?

В) Тақтаны сүртті.

С) Гүлді оқушылар отырғызды.

Д) Астық жиналды.

Е) Алма сурет салды.

6. Қаратпа сөз қатысып тұрған сөйлемді табыңыз.

А) Бізде бүгін алты сабақ болады.

В) Ертең суық болады.

С) Сен киноға барасың ба?

Д) Айман, сен келесің бе?

Е) Бүгін жаңбыр жауды.

7. Қаратпа сөзді сөйлемді табыңыз.

А) Балалар, кешке мектепте жиналыс болады, кешікпей келіңдер.

В) Отан қорғауға дайын болыңдар!

С) Меніңше, бұл-өте жақсы оқушы.

Д) –Сіз менің айтқанымды түсінесіз бе?

Е) Сабақ аяқталды.

8. Қаратпа сөзді сөйлемді табыңыз.

А) Теңіз толқыны күшейді.

В) Су жағаны жуып кетті.

С) Арман, сен мұнда келші.

Д) Ай көрінбейді.

Е) Орманда гүлдер көп.

9. Қаратпа сөзді сөйлемді табыңыз.

А) Шаңқай түс.

В) Ботагөз, сен бүгін киноға барасың ба?

С) Күн нұрын құйып тұр.

Д) Жаңбыр жауды.

Е) Олар асығыс жүріп кетті.

10. Қаратпа сөз қатысып тұрған сөйлемді табыңыз.

А) Әрине, еңбексіз ер де, жер де көгермейді.

В) Менің айтып отырғаным, сіздіңше дұрыс емес.

С) Бәріміз, шынында, жас едік.

Д) Осының бәрін, әрине, жалғыз істей алмайды.

Е) Дәмелі, бақшаға барайық,-деді Рахмет.

11. Қаратпа сөзді табыңыз.

А) Рас, сізді күтіп отыр едім.

В) Немене риза емеспісің?

С) Балам, бері кел.

Д) Еңбекті сүйіңдер, дос болыңдар.

Е) Байқаймын, сен дұрыс түсінбедің.

12. Қаратпа сөзі бар сөйлемді табыңыз.

А) Жазғы демалыста Раушан ауылда болды.

В) Раушан жазғы демалыста ауылда болды.

С) Жазғы демалыста Раушан ауылда өткізді.

Д) Жазғы демалыста Раушан ауылға барады.

Е) Жазғы демалыста, Раушан, қайда барасың?

13. Қаратпа сөз тұрған сөйлемді табыңыз.

А) Шіркін, ақын болсаң осындай бол.

В) Әрине, оның айтқаны дұрыс.

С) Тыңда, дала, Жамбылды!

Д) Айтқаны қолынан келсе игі еді.

Е) Саған көп қарағым келеді.

14. Қаратпа сөзі бар сөйлемді табыңыз.

А) Шіркін, даусы қандай әдемі!

В) Қап, бәлем!

С) Балалар, отырыңдар.

Д) Балалар үйге кірді.

Е) Жалпы, ол өз ісін біледі.

15. Қаратпа сөзге байланысты қойылып тұрған үтірді көрсетіңіз.

А) Уа, туған жер, аша бер құшағынды.

В)Уа туған жер аша бер, құшағыңды.

С) Уа туған жер,аша бер құшағыңды.

Д) Уа туған жер, аша бер, құшағыңды.

Е) Уа, туған жер аша бер, құшағыңды.

16. Қаратпа сөзді анықтаңыз.

А) Марат, бүгін кеш келесің бе?

В) Алақай, үйге Марат келді!

С) Марат бүгін кеш келді.

Д) Біріншіден, бүгін Марат кеш келді.

Е) Мараттың айтуынша, бүгін ол кеш келеді.

17. Қаратпа сөзді табыңыз.

А) Ойбай, қаштық .

В) Амал нешік, көнеміз.

С) Қап, үлгірмедім.

Д) Жолдастар, тынышталыңдар.

Е) Сонымен қатар

18. Қаратпа сөзді анықтаңыз. Балам қай көшеге келіп тұрмыз?

А) Тұрмыз.

В) Қай.

С) Балам.

Д) Келіп.

Е) Көшеге.

19. Қаратпа сөздің тыныс белгісін табыңыз.

А) Нүкте.

В) Қос нүкте.

С) Сұрақ белгісі.

Д) Үтір.

Е) Сызықша.

20. Қаратпа сөз бар сөйлемді анықтаңыз.

А) Шіркін, ақын болсам.

В) Сәуле, кітапханаға барасың ба?

С) Алақай! Жаз келді.

Д) Мүмкін, ертең жұмыс басталар.

Е) Әрине, біз ауылда тұрамыз.

21. Қаратпа сөйлемді белгілеңіз.

А) Қазір Байкал көлі жан-жақты зерттелуде.

В) Ақындық жолына ерте түсті.

С) Жамбыл Жабаев-жүз жасаған адам.

Д) Балалар, музыканың дауысын жай қойыңдар.

Е) Көлдердің пайда болу тарихы бар.

22. Қаратпа сөз көбіне қай тұлғада тұратынын анықтаңыз.

А)Атау септігінде.

В)Табыс септігінде.

С)Барыс септігінде.

Д)Жіктеулі түрде.

Е) Ілік септігінде.

23. Қаратпа сөзді табыңыз.

А) Мүмкін, сәл кідіре тұрарсыз?

В) Сөйтіп, ол Домалақ ана атанды.

С) Немене, риза емеспісің?

Д) Амал қанша, осылай болады.

Е) Айна, алманы әкел.

24. Қаратпа сөзді табыңыз.

А) Мейманым, жақсы жатып, жайлы тұрдың ба?

В) Дала тақыр, бірақ тығыз бетегемен жайнаған.

С) Тәк-тәк, айтпа енді.

Д) Таныды да тааң болды.

Е) Қой, не болса да кетейік.

25. Қаратпа сөзді табыңыз.

А) Алдарыңнан ақ жол болсын, ардагерлер. В) Екі бесіміз-он. С) Отыз-алтыға қалдықсыз бөлінеді. Д) Ертең де, бүгін де бара алмаспын. Е) Расында, ол келе алмады