20. Б.Сарбала – сыншы.

Қазіргі қазақ әдебиетінің өзекті мәселелерін талқыға салып, қаламгерлер шығармаларын дер кезінде қадағалап, оларға салиқалы пікір айтып жүрген, халықаралық «Алаш» сыйлығының лауреаты – Бақыт Сарбала. Қазіргі кезде «Сын» журналының бас редакторы, журналдың негізін қалаушы.Алғаш сын деген әлемге қадам басқаны туралы мынадай ой қозғайды: «1965 жылы «Лениншіл жас» газетінде «Сізге қандай өлең ұнайды?» деген тақырыпта ұзақ уақыт пікірталас жүрді. Өз пікірімді жазып жіберейін деп ойладым. Шабыт келгесін бір жарым оқушы дәптерін толтырып жазып жібердім. Бұл менің әдеби көркем сын жанрындағы тырнақалды мақалам еді. Содан кейін сын жанрына шындап ықыласым ауды. Қолымнан сын жазу келетінін жете ұғындым. Алғашқы мақаламда С. Сейфулиннің өлеңін сынадым. «Советстан поэмасында «Социализмстан» деген өлеңі болатұғын. Буын-буынға құрып: «Айдап бақ, тра-тра-тат...» деп келетін жолдары кездесетін. Солардың бәрі маған поэзия сияқты көрінбеді. Өйткені, ол формализм, түр қуушылық. Мұны қабылдамайтынымды айттым.Жалпы, «мына өмірде кез келген адам – сыншы» деп ойлаймын. Әке – балаға сыншы. Қандай жұмыс атқарылса да, кітап оқысаң да, патша көңілмен баға беру – сіздің құқыңызда».

21. Т.Кәкішев – Сәкентанушы.

ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті кезеңінің әдеби бағыттары мен қаламгерлерінің тарихтағы орындарын айқындаған Т. Кәкішұлы ғылыми шығармашылығының мәні мен маңызы өте құнды. Себебі, оның қазақ кеңес әдебиетінің тарихында елеулі орны бар, әр жанрда қалам тартқан, төңкерісшіл әдебиеттің ірі өкілі С. Сейфулиннің өмірі мен шығармашылығы жөнінде ақынның өзі өмір сүрген кезден бастап бүгінгі күнге дейін әдеби, ғылыми, мәдени, тарихи салаларда жазылған еңбектерінің саны біршама. Ал, олардың барлығы біртұтас бірігіп келіп, қазақ әдбиеті тарихының кеңес дәуірі әдебиеті тарихында айшықты қолтаңбасымен дараланған ақынның өмірі мен шығармашылығын зерттейтін «Сәкентану» атты саласын құрайды.Т. Кәкішұлының Сәкенді зерттеуі 50-жылдары жарық көрген мақалаларынан көрінеді: «Жаңа әдебиеттің жаршысы», «Сәкеннің замана бейнесін жасаудағы жаңалығы», «Сәкеннің жаңашылдығы жайында», «Тар жол тайғақ кешу» туралы, т.б. Ғалым алғашқы «Октябрь өркені» монографиясында С. Сейфуллин шығармашылығы жөнінде біраз пікір білдіреді. Одан кейін де ақынның өмірі мен шығармашылығына қатысты жүзге тарта мақалалары мен бірнаша зерттеу еңбектері жарық көрді. 1968 жылғы «Қызыл сұңқарлар» атты тарихи-әдеби очеркінен бастап, құмырнамалық хикаялары, «Сәкен Сейфуллин», «Мағжан – Сәкен», «Сәкен сүйген сұлулар», «Сәкен мен Гүлбаһрам», «Сайыс», «Ескірмейді естелік» сияқты еңбектерінің жазылуына күрескер ақынның бейнесі арқау болса, «Дәуір суреттері», «Ұлы Октябрь шуағы», «Дәуір дидары», «сСын сапары», т.б. еңбектерінде С. Сейфулиннің шығармашылығы әр қырынан ашылып, ақын өмір сүрген дәуірінің сырлары жан-жақты талданып баяндалған.Өзгелер ақын өмірін қолда бар деркетеріне сүйене баяндап, шығармаларын талдаумен ғана шектеліп жатса, ғалым оның көркем дүниелерінің жазылу себептерін, олардың прототиптерін және қандай жағдайда жазылғандығын анықтау барысында С. Сейфулиннің әдебиеттегі, ғылымдағы шығармашылық шеберханасын толық ашып көрсете алды.

22.Ш.Уәлихановтың әдеби сын мақалалары.

Қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Уалихановтың еңбектерінің қайсысы болса да әрі қызықты, әрі тартымды жазылып, көркемдік бояулары ажарлы, публицистикалық сазы қалың болғандығы Т.Н.Потанинге «қазақ халқы оның жазғандарын оқыса, Шоқан өз халқының данышпаны болар еді және өз елінің әдебиетін өркендетуге негіз сала алар еді» деген айтқызған болатын. «Жоңғария очеркі», «Ыстықкөл сапарының күнделігі»,«Қырғыздың ата-тегі» және т.б. еңбектері ғылыми тереңдігімен қатар, оқушыны баурап алатын көркемдік қасиеттерімен де құнды.Қоғамдық ғылымдардың саласы туралы жазған еңбектерінде Шоқанның оқымыстылық парасаты мен сыни көзқарасы ажырамас бірлік тауып, үлкен әлеуметтік мәнге ие болды. Шоқан халық ауыз үлгілерін көп жинады және қажетті кезінде пікір айтып отырды. Қырғыз халқының ұлы дастаны «Манас» туралы ғылыми қорытындылар жасап, орыс тіліне аударды. «Қазақтың халық өлеңінің түрлері туралы» ғылыми еңбек жазды.Өзінің басқа шығармаларында әр елдің әдебиеті, аңыз-жырлары жөнінде тамаша ойлар айтып, көзқарасын білдіріп отырды. Шоқанның әдеби-эстетикалық көзқарасының дәйектілігі мен құнарлылығын дәлелдейтін еңбектері өте мол.Қазақ халқының ақынжандылығын, көркем сөздің қасиетін қадірлей білетіндігін Шоқан шығысты зерттеуші ғалымдардан көп бұрын айтқан және сөз өнерінің сыртқы көрінісіне ішкі маңызын қабыстыра, терең зерттеп айтқан. «Оңтүстік сібір тайпаларының тарихы жайында» деген еңбегінде Европаның халықтары мен оның зиялыларының көшпелі тайпалар мен елдерді әлі күнге дейін тағылық деңгейдегі надан халықтар деп түсініп келе жатқанына Шоқан қарсы шығып: «Бұл тағылардың басым көпшілігінің жазба да, ауызша да әдебиеті мен аңыз-жырлары бар. Жазба әдебиеті барлар– жоңғарлар мен моңғолдар, ал ауыз әдебиеті барлар – моңғол –түрік тұқымдас көшпелілер. Дала халқы– қазақтар өзінің моральдық жағынан да, санасы жағынан да отырықшы қара шекпендерден, татар, түріктен әлдеқайда биік» деп пікір айтты. Шоқан «өзінің поэтикалық дарындылығы жағынан қазақтар бірінші орынға ие екеніне дау айту қиын» деп білді.Шоқан А.Майковқа 1862 жылы жазған бір хатында : «Қазақтың өлең-жыры көп, ақылды бабаларымыз шығарып кеткен мақал-мәтелдері мен нақылдары телегей-теңіз» екенін айтып, қазақ жырлары жайындағы зерттеуін жолдамақ ниеті барын хабарлайды.Сонымен бірге, оның қазақ поэзиясының өсіп-өркендеу және іштей жіктелу жөніндегі алғашқы еңбектерінің бірі – «Қазақтың халықтық поэзиясының түрлері туралы» еңбегінде өлең –жырлардың жалпы мән-мақсаты ғана емес, олардың қалың тыңдаушыға қалай әсер ететіні, қай формада жететіні де сөз болады,Шоқанның эстетикалық талап-талғамы білігінің биік өресі айқындалады.Шоқан өз тұсындағы қазақ поэзиясын бес түрге бөледі.Бұл –поэзияның ішкі ерекшеліктерін ескере отырып айтылған тұңғыш эстетикалық пікір.