41.Кәсіби сыншы

Нағыз сыншы шығарманы талдау кезінде шығарманың авторына назар аудармай,шығармаға көлеңке түсіріп тұрған жерді оқырманға көрсетеді. Сондай кәсіби деңгейдегі сыншылардың бірі Зейнолла Серікқалиев. Зейнолла Серікқалиев кәсіби деңгейдегі сыншы ретінде танытын оның еңбектері: «Ойлар толғаныстар» , «Жылдар сазы» , «Тағдыр және біз»,т.б. атты сыни еңбектері. З.Серікқалиевтің «ойлар, толғаныстар» атты кітабы қазақ әдебиетінің 80-ші жылдардағы қазақ әдебиетінің көкейтесті мәселеліріне арналған. Композициялық құрылысы жағынан бұған дейінгі сын жанрларынан өзгеше.Жұп жұптан берілген ,бір бірімен сабақтас проблемалық материалдар циклін тек бірыңғай мақалалардан гөрі біртұтас әдебисын кітап деп қарау орынды. «Ой.Сезім.Образ» бөлімінде автор қазақ лирикасының жай күйін , «Көп жыл өтккен соң» , «Қан мен тер», «Ақбоз ат», «Дәмелі» деген романдарын талдайды. «Білім.Парасат.Талант» бөлімі әдебиет сынына көзқарас. «Сын және жауапкершілік», «Ойлы досқа айтар сөз» «Қына тасқа, білім басқа» деп аталатын мақалаларда парасатты, әділ, мәдениетті сынның мүддесі сөз болған. Оқырман мен сыншы арасындағы мәңгі мұңдасу мен сырласуды өзінің әдебиетші-сыншы ретіндегі ұстанымы ете білген Зейнолла Серікқалиев халықтың эстетикалық мәдениетін көтеруге, оқырманның әдеби-эстетикалық талғамын тәрбие леуге, қалыптастыруға, дамытуға дәнекер болып өмір бойы табанды түрде еңбек етті. Кеңестік кезеңде көптеген сын мақалалар мен ғылыми еңбектерде бой көрсеткен шығарманың мазмұнын баяндап шығу немесе құрғақ талдау сияқты сұйықтықтан өзін таза, сырт ұстаған сыншы боссөзділікке орын бермеген.Көрнекті әдебиетші, сыншы Зейнолла Серікқалиев көбіне оттың ортасында жүрді. Өйтетін себебі ол барлық кезде әділдікті сүйіп еді. Айталық, кезінде қоғамнан шетте­тіліп, әдеби ортадан қашық жүр генде елдің неше түрлі алып-қашпа сөзіне іліккен қос таланттың /Ас қар Сүлейменов пен Мұқағали Ма қатаев/ тағдыры мен шығар ма шы­лығын таза көркемдік құнды лықтары тұрғысынан танып, оны оқырмандарына өзінің биік өресі мен теориялық нанымды да дәлелді талдауларымен мойын дата білген қатал сыншы Зейнолла Серікқалиев еді.

42.Әдеби шолу

Әдеби шолудың негізгі зерттеу объектісі әдеби өмір де, мақсаты соны шолып, пікір білдіру. Негізгі мәселе – сыншының әдеби өмірді, даму бағыттарын қалай көре білуінде, негізгі даму бағыттарын айқындайтын әдеби фактілерді дұрыс айыра алуында. Көркемдік даму процесі ылғи да бір бағытта бола бермейді. Шығармашылық ізденіс жолында аяқтың шалыс түскен тұстары да, қиындықпен келген жетістіктері де қатар жүріп жатады. Әдеби шолудың сынның басқа жанрларынан басты ерекшелігі – шолынып отырған әдеби объектісінің шынайы көрінісін жасау. Ал, әдеби өмір дегеніміз – жекелеген әдеби фактілердің, құбылыстардың жиынтығы. Сыншы үшін аса күрделі міндет-сан алуан фактілерді ажыратып, сол фактілердің негізінде барып әдеби өмірдің шындығын айту. Шолудың негізгі жанрлық белгісі қарастырып отырған объектісінің, яғни әдеби өмірдің біртұтас панорамасын жасау, сол туралы пікір білдіру болса, осы мақсатқа жету үшін ол сынның басқа да жанрларының мүмкіндіктерін еркін пайдаланады. Шолудың ішінде библиографияның, хабардың, аннотацияның,рецензияның,мақаланың,шығармашылық портреттің элементтері жүре береді. Сыншы айтар ойының ығытына қарай баяндау, толғаныс, суреттеу, талдау, жинақтау секілді тәсілдерді кеңінен қолданады. Қайсысын көп, қайсысын аз – мәселе шеберлікке келіп тіреледі. Әдеби шолудың ішкі анатомиялық құрылысы негізгі үш түрлі құрамдас бөліктерден тұрады. Біріншісі-әдеби фактілер,екіншісі-шолуда міндетті түрде әдебиеттің фактілеріне негізделген ой айтылу керек. Үшіншісі-әдеби фактілерге берілген түсініктемелер. Шолулар қамту объектісіне, көлеміне, тақырыбына қарай іштей жіктелініп жүр.

43.Әдебиет сынының қоғам өміріндегі рөлі.

«Әдебиет сыны - әдеби сын, көркем әдеби сын — әдебиеттану ғылымының бір саласы.Ол өмір шындығы мен әдеби шығармадағы көркем шындық арақатынасын саралап, көркем шығарманы әдеби тұрғыдан бағалайтын, әдеби дамудың ағымдағы мәселелерін талқылап, бағыт сілтеп отыратын әдеби - публицистикалық ғылыми – эстетикалық шығармашылық түрі.Әдеби сын— аса күрделі сала. Оның негізгі зерттеу объектісі — көркем әдебиет, әдеби процесс » екендігі белгілі. Осы тұрғыдан келгенде, қоғам көркем шығарма дүниеге келген тұстан бастап сыни пікір тудыратын кіші сын ортасы болып табылады. Яғни, қоғам кәсіби сыншы ортасы емес. Дегенмен, кез – келген көркем шығарманың тағдыры қоғамда алатын орнына, Т. Кәкіштей айтқанда «биік деңгейден» көріне алуына да өзара байланысты. Сын әдебиетті ғана жетілдіріп қоймай, қоғамды да тәрбиелей алуға белсенді. Осы арада « Сын – шын болсын» деген тіркестің қолданылуы босқа емес. Сондықтан, Қазіргі қазақ әдебиеті сыны мен әдебиеттану ғылымы дүниеге келген әрбір көркем туындының идеясын, айтар ойын, эстетикалық өреге қол созғанын, қандай әлеуметтік мәселені көтергенін, нені насихаттайтынын саралап алуға міндетті.Әдебиет қоғам өмірін айнаға түсіретін құбылыс болып табылады.