46.Сын жанрларының дамуы.

Қазақ әдебиетіндегі жанр мәселесінде түрліше пікірлер көрінеді. Қазақ әдебиеттану ғылымының негізін қалаған А.Байтұрсынов жанр сөзін қолданбаған.Ал, академик З. Қабдолов «Әдеби жанр термин ретінде шартты, екі мағынада қолданылады: 1)әдебиеттің тектері – эпос, лирика, драма; 2)әдеби шығарманың түрлері – әңгіме, роман, баллада, поэма, трагедия, т.б.» деп жазады. Әдеби хабар – сын жанрларының ішіндегі «жасы жағынан да ең үлкені де, көлемі жағынан шағыны да, икемділігінен де шапшаңы да, елгезек «тіл алғышы». Хабар жанрының аты да айтып тұрғандай, басты міндет – жаңа болған әдеби оқиғаны, жаңалықты оқырманға хабардар ету. Хабардың «жаны» - жаңалық. Алғашқы сынның мұндай түрін проф. Т. Кәкішев «жарнама-сын» деп атады. Аннотация – сын жанрларының ішіндегі ең шағын көлемдісі. Шын мәніндегі әдеби сынның бастау алар бұлағы. Аннотацияның объектісі – бір ғана шығарма, кітап. Мақсаты – кітаптың не туралы екендігімен таныстыру. Әдеби сынның басқа жанрлары сияқты, алдына көп міндеттер қоймайды; жоғарыда айтылған бір ғана мақсатты шағын көлемде орындау аннотацияның негізгі жанрлық ерекшелігін айқындайтын өлшем болып табылады. Рецензия – сын жанрларының ішінде ең көп қолданылатын, өрісі кең жанр. Бұрын «рецензия сынның синонимі ретінде ұғынылатын кездер де болған.Рецензияда бір кітап не, бір швғарма әңгіме арқауы болады. Мақаланың мақсаты – әдеби өмірде болып жатқан маңызды құбылыстарды, оқиғаларды талдап-бағалау, оның заңдылықтарын ашу, оқырмандарға түсіндіріп отыру. Сондықтан мақалада әдеби сынның ғылыми-публицистикалық сипаты айқынырақ көрінеді. Шығармашылық портрет көбіне қалың оқырманға арналып жазылып баспасөз бетінде жарияланатындықтан да көркем публицистика түрінде жазылады. Эссе, негізінде – көркем жанр. Сола й бола тұра, оның сыншылдық сипаты айқын. Эссенің негізгі жанрлық ерекшелігі – оның композициялық құрылымның еркіндік танытуы. Әдеби шолудың сынның басқа жанрларынан айырмашылығы – шолынып отырған әдеби объектісінің шынайы көрінісн жасау. Ал, әдеби өмір дегеніміз - жекелеген әдеби фактілердің, құбылыстардың жиынтығы. Олардың барлығын қамту қиын, қажеті де шамалы. Сыншы үшін аса күрделі де қиын міндет – саналуан фактілерді ажырата біліп, сол фактілердің негізінде барып әдеби өмірдің шындығын айту.

47.Әдеби сынның объектісі.

Алдымен, әдебиет сынына анықтама берейік .Әдебиет сыны - әдеби сын, көркем әдеби сын — әдебиеттану ғылымының бір саласы.Ол өмір шындығы мен әдеби шығармадағы көркем шындық арақатынасын саралап, көркем шығарманы әдеби тұрғыдан бағалайтын, әдеби дамудың ағымдағы мәселелерін талқылап, бағыт сілтеп отыратын әдеби – публицистикалық, ғылыми – эстетикалық шығармашылық түрі.Әдеби сын — аса күрделі сала. Оның негізгі зерттеу объектісі — көркем әдебиет, әдеби процесс.Сыншы белгілі бір әдеби шығарманы талдап, баға беру үшін әдебиеттану ғылымының зерттеу әдістерін, методологиялық - сын қолданады.Көркем шындыққа айналатын өмір — аса күрделі құбылыстардың біртұтас жиынтығы.Міне, сол сан қырлы өмір оқиғаларының көркем әдебиетте қалайша көрініс тапқандығын анықтап отыратын Әдеби сында оларды түрлі жақтарынан зерттейтін ғылым салаларының жетістіктерін қажетінше пайдаланып отырады.Әдеби сында берілген баға сол кезеңдегі әдеби процестің үні.Онда пікірлер қайшылығының кездесуі заңды да.Әдеби сын көркем шығармашылыққа дер кезінде үн қосып, сыр-сипатын айқындайды, баға беріп, пікір білдіреді. Әдеби сынның тарихы ертеден басталады.Қазақ ауыз әдебиетінің көркемдік, идеялық сапалары аса жоғары классик. үлгілерін парықтауда Әдеби сынның рөлі зор болды.Ол жазба әдебиеті ғылымы дамуымен бірге өрбіп отырады.Ортағасырлық ғұлама әл-Фарабидың ,Махмуд Қашқаридың,Жүсіп Баласағұнның сөз өнері жайлы жазған пікірлері ,Шоқан Уалихановтың,Ы.Алтынсариннің,А.Құнанбаевтың әдебиетке қатысты айтқан ойлары қазіргі қазақ әдеби сынының бастау алар қайнар көзі десек болады.19ғасырдың 2-жартысында «Түркістан уалаяты», «Дала уалаяты»газеттерінің беттерінде әдебиетке қатысты материалдардың жиі көрінуі Әдебиет сыны тарихындағы жаңа кезеңнің басы болды. «Айқап» журналы мен «Қазақ»газеті беттерінде жаңа кітаптардың шығуы туралы хабарлардан бастап,жекелеген жазушыларға арналған ғұмырнамалық мақалалар,әдеби шолулар,түрлі тақырыптағы мақалалар көптеп көрінебастады.Ә.Бөкейханов,А.Байтұрсынов,М.Дулатов т/б қазақ әдебиеті жайлы құнарлы пікірлер айтты.20ғасырлардың 20-жылдары қазақ әдебиеті жаңа дәуірде қандай бағытта дамуы керектігі,көрнекті әдебиет қайраткерлері жайлы қызу пікір алысулар болды.