11 Белім. Тыныс алу агзаларының аурулары

287

тар, соның ішінде, пневмокониоздар жиі дамиды. Әсіресе көмірдің, цементтің, мақтаның, ұнның шаң-тозаңы бронхтардың және өкпенің созылмалы сырқатгарының (шаң-тозаң бронхиті) себебі болады ("Кәсіби ауруларды" қараңыз).

Шылым шеккенде түтін құрамындағы әртүрлі химиялық зат-тар өз алдына немесе қоршаған ортадағы зияңцы әсерлермен қосьша отырып, созылмалы бронхит дамуына әкеп соғады. Шылым шегетіңдер арасында созылмалы бронхит шекпейтіндерге қарағанда 10 есе жиі кездеседі.

Инфекциялар ішінде созылмалы бронхиттің туындауыңца виру-стардың, микоплазмалардың, пневмококтардың және гемофидді таяқшалардың маңызы зор. Бүл инфекциялар бронхтарды әртүрлі қоспалардың әсерімен дамыған секрецияның күшеюі (гиперсек-реция) процестерінің қабынуға өтуіне немесе созылмалы брон-хиттың қайта қозуына бірден-бір себеп бола алады.

Созылмалы бронхитке алып келуші ішкі факторлардың қата-рына жергілікті қорганыс жуйесінің ақауларын, мүрындағы, жүтыншақтағы патологиялық процестерді, қайталаушы жедел рес-пираторлық вирустық-бактериялық инфекцияларды, жедел бронхитті де кіргізу керек. Оларға: мукоцилиарлы клиренс қызметінің кемшілігі, альвеола макрофагтарының обу күшінің әлсіреуі, а_гантитрипсиннің және жергілікті иммундық қорғаныс-тың (секреторлы иммуноглобулин - JgA-ның) тапшыльгғы кіреді.

Патогенезі. Қалыпты жағдайда тыныс жолдарына түскен бөгде заттар кірпікшелі эпителий қызметіне байланысты жөне бронх бездері бөліп шығаратын шырыппъі загтар арқылы сыртқа шығары-лып отырады {мукоцилиарлы транспорт). Төменгі тыныс жолдарына өтіп кеткен өте майда заттарды альвеола ішіндегі макрофагтар обып алады. Оларкейін қақырық қүрамында сыртқа шығады немесе лим­фа жолдары арқылы тасылып кетеді.

Ауа қүрамында шаң-тозаңның көбеюі, шылым, әртүрлі улы газдар әсері, шырышты заттардың көп бөлінуіне, олардың физи-калық-химиялык қасиеттерінің өзгеріп қоюлануына әкеледі, осы-ған байланысты кірпікшелі эпителий қызметі бүзылып, шырыш­ты заттар майда бронхтар ішінде жиналады. Міне осы жағдай ауто-инфекцияның дамуына жол ашады.

Ал альвеоладағы жергілікті иммундьщ қорғаныс осы жердегі макрофагтар мен лимфоциттердің қызметіне байланысты. Егер альвеола макрофагтарының күші жеткілікті болмаса, онда лимфо-циттермен байланысқан иммундьщ реакциялар және нейтрофилді лейкоциттер іске қосылады.

Қорыта айтқанда, созылмалы бронхит дамуы үшін өкпе мен

91-сурет. Созылмалы бронхит

бронхты қорғаушы факторлардың бүзылуы шарт. Әсіресе өкпенің тазару үрдісінің бүзылуына {кдиренсіне) байланысты тыныс жол-дарында жиналып қалған шырышты заттар қабыну процесін қоз-дырушы бактериялар үшін қолайлы орта болып табылады. Демек созылмалы бронхитта қабыну үрдісі екіншілік инфекция ретінде дамиды.

Жіктелуі. Созылмалы бронхитты клиникалық-морфологиялық белгілеріне қарай мьша түрге бөледі: 1) обструкциялық-катарал-ды, 2) обструкыдялық-ірінді, 3) обструкциясыз жөне 4) обструк-циясыз-іріңді.

Патологиялық анатомиясы. Созылмалы бронхитта өкпені кесіп қарағаңца бронхтар қабырғасының қалындағанын, жүқарғанын немесе деформацияланғаньш көреміз (91-сурет). Бронхтың ішінде шырыппы немесе шырышты-ірінді экссудат табылады. Созылма­лы бронхиттың негізгі түрі катаралды бронхит. Катаралды брон­хит үшін бронхтардың шырышты қабатының қалындауы төн. Микроскоппен қарағанда осы жердегі бездердің көлемінің үлғаюы мен санының көбеюі, олардың арасында бокал төрізді жасушалар-