20 Болім. Жүқпаяы аурулар

501

бар. Тіндерден, тыныс жолдарынан алынған материалдарды люминисцентті микроскопией қарағанда реакция жүрген жерлер ашық-жасыл сәуле береді.

АДАМНЫҢ ИММУВДЫҚ ТАПШЫЛЫҚ (АИТ) ВИРУСЫ ҚОЗДЫРАТЫН ИНФЕКЦИЯ

Қазіргі уақытта бүл инфекция ЖИТС (синдром приобретен­ного иммунного дефицита - жүре пайда болған иммундық тапшы-лық синдромы) деген атпен белгілі. Бүл инфекция пандемия түрінде таралуда. БДҮ мәліметтері бойынша 1991 жылдьщ 1-ақпанына дейін 160 мемлекетке 323379 науқас бар екендігі анықталган. Бүрынғы КСРО-да 1991 жылдың 25 мартына дейін, 90 миллионная артық тексерілген адамдардың ішінде, осы инфекция 619 адамға жүққа-ны, ал олардың 54-інде ЖИТС дамығандыгы белгілі болып отыр. Қазақстанда АИТ- инфекциясының алгашқы қүрбандары анық-тала бастады. 2003 жылдың қазан айында Қазақстанда АИТ-ин-фекциясын жүқтырған 3383 адам тіркелген, оның 144-і ЖИТС-пен ауырады. 2004 жылы қаңтарда олардың саны 4001-ге жетті.

♦ Этиологиясы. АИТ- инфекциясын қоздырушылар ретровирус-тар қатарына жатады, олардың қүрамында РНҚ бар. Бүл вирус-тык, түңғыш рет француз галымы Л. Монтанье және америка галы-мы Р. Галло (1983) ашқан. Қазіргі кезде вирустың екі түрін: АИТ -I және АИТ - 2 ажыратады. АИТ- 2-нің маймылдар иммундық тапшылыгы вирусына гендік қүрамы бойынша өте жақындыгы анықталып отыр.

Ғылыми болжамдар бойынша АИТ- инфекция кейбір жерлер-де (Африкада) эндемия түрінде коптен бері болган, тек қазіргі жаг-дайда ғана эпидемия түрінде таралуға мүмкіндік алып отыр неме­се бүл инфекция маймылдардаң адамға өткен.

Жугу жолдары. Инфекция негізінен ауру адамнан сау адамға жыныстық қатынас жолымен немесе шприц арқылы жүгады. АИТ-инфекция көбінесе қауіп-қатер тобына кірушілерге (жезөкшелер-де, гомосексуалистерде, наркомандарда) дамиды. Осы топқа гемо-филияны да жатқызуга болады. Екіншіден осы инфекцияның ана-дан жатыр ішіндегі балага (бала жолдасы арқылы (транспланцета-лы) немесе туылу кезеңінде, туылганнан соң емшек сүті арқылы) өтудің зор қаупі бар (24-50%). Кейбір жагдайларда АИТ инфекци-ясы осы инфекция жүққан донорлардың қаный қүйғанда немесе кәсіпке байланысты (хирургтарда, акушер-гинекологтарда) дами­ды. Клиникасы бойынша АИТ-инфекциясы да басқа инфекция-лар сияқты бірнеше кезеңнен өтеді: 1) жасырын кезеңі; 2) алға-

шқы белгілердің пайда болу кезеңі; 3) екіншілік аурулар кезеңі; 4) соңғы кезеңі (В.И. Покровский, 1989). Аурудың жасырын кезеңі басқа инфекцияларға тән жалпы өзгерістермен сипатталады. Ауру-дың алгашқы белгілеріне лимфа түйіндерінің, өсіресе бірнеше ай-мақта жатқан бездердің, бір мезгілде үлкеюі (лимфоаденопатия) тән. Бүл кезеңце АИТ вирустарына қарсы антиденелер анықтала-ды. Аурудың екінші кезеңі 3-5 жылға созылады. Аурудың үшінші кезеңі үшін иммундық жүйенің бүзылып, екіншілік инфекциялар-дың дамуы тән. Алгашында кандидоз, фурункулез, герпес, белдемелі теміреткі дамиды. Төртінші кезенді ЖИТС деп атайды. Бүл кезең-де ЖИТС-ке тән Капоши саркомасы, пневмоцисталы пневмония өріс алады және басқа да оппортунист: инфекциялар байқалады.

Патогенезі АИТ-инфекциясының ерекшелігі ауру жүқтырған адам ерте ме, кеш пе ауырады. Организмге түскен вирустар алга­шында жілік майында көбейіп, кейін бүкіл денеге таралады. Виру-стық капсидте СД₄ антигендерді қосып алатын рецептор бар. Сондықтан, вирустар Т-4 лимфоциттерде (хелперлерде) өсіп өнеді. Репликация үрдісі нәтижесінде осы лимфоциттер жойылып неме­се олардың саны азая бастайды. Осыған байланысты Т₄-хелперлер мен Т₈-супрессорлардың ара қатынасы бүзылады (қалыпты жағ-дайда 1:1). ЖИТС-да бүл көрсеткіштер 1-ден томен болады. Нәтижесінде В-лимфоциттердің де қызметі бүзылып организмде өсіп-өнуіне қолайлы жагдайды күтіп жатқан (оппортуниста) ин-фекциялардың дамуына жол ашылады. Иммундық бақылаудың істен шыгуына байланысты лимфоидты жүйенің (лимфомалар және т.б.) және де басқа жүйелердің (Капоши саркомасы және т.б.) ісіктері пайда болады.

Патологиялық анатомиясы. ЖИТС морфологаясының негізінде АИТ-тің асқыну түрлерінің патологиялық анатомиясы жатады, себебі тек осы инфекцияга тән алғашқа морфологиялық белгілер әлі анықталмаған. ЖИТС клиникада өкпелік, асқазан-ішектіх, не-врологиялық, тері-шырышты қабық синдромдарымен көрінеді.

Иммундық жуйе аезаларындагы морфологиялық өзгерістер. ЖИТС-тің екінші кезеңінде лимфа бездері үлкейіп, өзінің қалып-ты қүрылысын жогалтады. Олардың фолликулалары гиперплазия-ланып кобею орталықтарында ірі дентритті жасушалар пайда бо­лады. Кейде осы жасушаларда вирустардың көбеюіне байланысты фолликулалар үлкейіп, олар бірнеше бөліктерге бөлінеді. Лимфа түйіндерінің синустарында гыстоцитоз (гистиоциттер санының көбеюі) байқалады. Бірте-бірте фолликулалар атрофияланып жой-ылады. Жогарыда айтылған өзгерістер көк бауырга да тән. Ондагы лимфоциттер саны өте азайып, олар тек артериялар айналасын-

502

Ж.Ахметов. Патологаялық анатомия