1.9 Курстың саясаты мен процедурасы

Студенттер сабаққа міндетті түрде қатысулары қажет. Егер студент сабаққа келмесе (себепті немесе себепсіз жағдайларға байланысты), онда ол оқудан тыс түрде жіберіп алған сабағын тапсырады. Алдыңғы зертханалық жұмысты тапсырғаннан кейін ғана студенттерге келесі зертханалық жұмысты орындауға тапсырма беріледі. Қорытынды бақылауды тапсыру үшін студент алдымен барлық бақылау түрлерін тапсырып болуы қажет.

2 Негізгі таратылатын материалдар мазмұны

2.1 Курстың тақырыптық жоспары

6 кесте

Курстың тақырыптық жоспары

	Тақырып атаулары	Академиялық сағаттар саны
		Дәріс	Зертх. сабақ	СОӨЖ	СӨЖ
1	2	3	4	5	6
1	Мультимедианың негізгі түсініктері, мүмкіндіктері және мақсаттары.	1		2	2
2	Мультимедианың компоненттері мен әзірлеу құралдары.	1		2	2
3	Программалық жабдықтарға шолу.	1		2	2
4	Macromedia Flash ортасы. Негізгі түсініктер, интерфейс элементтері.	1	2	2	2
5	Macromedia Flash ортасы. Анимацияны құру құралдары.	1	2	2	2
6	3D Studio Max. Негізгі түсініктер, интерфейс элементтері, объектілермен жұмыс Объектілерді құру, деформация модификаторлары.	1	2	2	2
7	Мәтіндік ақпарат. Дыбыс.	1	2	2	2
8	Графика. Статикалық графика.	1	2	2	2
9	Динамикалық графикалық объектілер.	1	2	2	2
10	Виртуалды нақтылық.	1		2	2
11	Мультимедиа/гипермедиа өнімді құру кезеңдері мен технологиясы.	1		2	2
12	Замануи мультимеда технологиялар.	1		2	2
13	Стеганографияның негізгі түсініктері мен анықтамалары.	1		2	2
14	Стеганографияда ақпаратты жасыру әдістері.	1	3	2	2
1	2	3	4	5	6
15	Мультмедиа-контейнерлеріне стегоанализ жасау әдістері.	1		2	2
	Барлығы (сағат)	15	15	30	30

2.2 Дәрістік сабақ конспектілері

Дәріс 1. Мультимедианың негізгі түсініктері, мүмкіндіктері және мақсаттары

'Мультимедиа' (multimedia') сөзі ағылшын тілінен аударғанда екі сөзден, яғни 'көп' және 'делдал, тәсіл, жабдықтар, үйлескен әсер ету' сөзінен құралған.Сөйтіп, мультимедиа терминін 'әсер етудің көптеген тәсілі' ретінде аударуға да болады; шындығында мультимедиа түсінігі сақтаудың көптеген әртүрлі тәсілін тұспалдау және дыбысты қалпына ақпаратты көрсету, сурет, жанасу және адамның сезу мүшелеріне т.б. әсер ету, яғни мультимедиа-жүйелер (ММЖ) өңдеу жүйенің мәні және мультимедиа-деректерді көрсету (ММД).

Ақпараттық толтыруларды (контент, contents) ажырату керек және ММЖ бағдарламалық қамтаманы (ММЖ қиын алгоритмделетін дизайн қыры бағдарламалық қамтаманы өңдеудің технологиясына мәжбүрлеп қосылған ). ММд-ның негізгі түрлері: мәтін, графика, анимация, дыбыс, жанасу түйсіктері. ММД-ны мыналарға шартты түрде бөлуге болады: анықтамалық, оқу, ойындық, басқарушылық.

Мультимедиа сенсорлық ақпаратты максимальды түрде адамға жақын қалыпта көрсету технологиясы болып табылады және екі қыры бар – аппаратты және бағдарламалық (сезім мүшелері арқылы қол жетімді) .

Мультимеди технологиясы – қолданушыға әртүрлі формалардың әрекеттесу кезіндегі ақпаратты көрсету мүмкіндігі (мәтін, графика, анимация, дыбыс, видео) интерактивті режимде.

Мультимедиа-өнімдерді бірнеше категорияларға бөлуге болады, тұтынушылардың қандай топтарға бағытталғанын көруге болады.

90-шы жылдардан бастап мультимедиа құралдары дамыды, және қалыптасты, XXI ғасырдың басында жаңа өнімдердің негізі және қызметі ретінде, яғни мыналар болды: электрондық кітаптар және газеттер, оқытудың жаңа технологиялары, видеоконференциялар, графикалық дизайнның құралы, дауыстық және видеопошта. Компьютерлік қолданбаларда мультимедиа құралдарын қолдану жаңа микропроцессорларды өңдеуде және өндіруде және деректерді сақтаудың жүйесінде өрлеудiң арқасында болуы мүмкін.

Компьютер қолданушысы батырманы басу арқылы экранды текстпен толтыруы мүмкін; басқасын басып, текстілік деректермен байланысты видеоақпараттарды шақыра алады; келесі батырманы басқанда музыкалық фрагмент шырқалады.

Технологияның сөзсіз құндылығы және ерекшелігі келесі мультимедианың мүмкіндіктері болып табылады, ақпаратты көрсетуде белсенді қолданылады:

• бір иеленушіде әртүрлі ақпараттың үлкен көлемін сақтау мүмкіндігі;

• суреттің экранында үлкейту мүмкіндігі немесе оның ерекше қызықты үзіндісі, суретті сапасын сақтау кезінде (талдап тексеру). Бұл әсіресе өнер туындысының презентациясы үшін маңызды және бірден бір тарихи құжаттар үшін;

• суретті салыстыру мүмкіндігі және оны ғылыми-зерттеу немесе үйрену мақсатпен әртүрлі бағдарламалық құралдармен өңдеу;

• алып жүруші суретті мәтіндік немесе басқа визуальды мәліметте "ыстық сөздер (облыстары)" белгілеу мүмкіндігі, анықтамалық немесе кез келген басқа анықтамалықты тез алуды жүзеге асыру(сонымен қатар, визуальды) ақпаратты (гипермәтін технологиясы және гипермедиа);

• үздіксіз музыкалдық немесе кез келген басқа аудио алып жүруді жүзеге асыру мүмкіндігі, статистикалық немесе динамикалық визуальды қатарға сәйкес келетін;

• видеофрагменттерді фильмдерден қолдану мүмкіндігі, видеожазбалар және т.б. "стоп-кадр" функциялары, видеожазбаларды кадр бойынша "ақтару";

• диск мазмұнына деректер қорын қосу мүмкіндігі, образдарды өңдеу әдістемелігі, анимациялар (мысалға, картинаның туындысы туралы графикалық анимациялық демонстрацияның геометриялық құрылымының туындысының әңгімесін жалғастыру ) және т.б.

• Internet ғаламдық желіге қосылу мүмкіндігі;

• әртүрлі қосымшалармен жұмыс жасау мүмкіндіктері(мәтіндік, графикалық және дыбыстық редакторлармен, картографикалық ақпараттармен);

• жеке "галереяларды" ұсынылған өнімде ақпаратты құру мүмкіндігі;

• "өтілген жолды есте сақтау " мүмкіндігі және қызықты экрандық "бетте" "белгілерді" құру ;

• өнімнің барлық құрамын автоматтық көру ("слайд-шоу") мүмкіндігі немесе өнім бойынша анимацияланған және дыбыстандырылған "жол көрсеткiшi"("қолданушының нұсқамасын айтатын және көрсететін"); өнім құрамына ойын ақпараттық құрамымен кешендерін қосу;

• "еркін" навигацияның ақпарат бойынша және незізгі менюден шығуы мүмкіндігі(iрiлендiрiлген мазмұн), толық кіріспесіне немесе бағдарламадан өнімнің кез келген нүктесіне.

Мультимедиа технологияда құрылған өнімді қолданудың негізгі мақсаты болып:

• Популяризаторлығы және ойнататын (DVD үй кітапханалары сапасы ретінде өнер немесе әдебиет бойынша қолданылады).

• Ғылыми – ағартушылық немесе бiлiм беретiн (әдістемелік оқу құралдары сапасы ретінде қолданылады ).

• Ғылыми-зерттеушілік, музейлер және архивтерде және т.б. (өте жетілген сақтаушылардың бiрі ретiнде қолданылады және мәлiмет "қоймалар").

Дәріптеуші мақсат. Осы мақсатпен мультимедиа өнімдерін кең түрде қолдану күмәнге душар болмайды, әсіресе дәріптеушілік жарнаманың эквиваленті болды. Бәріне белгілі таратушыны және бағдарламалық қамтаманы (DVD-ROMa) қарапайым қолдану өнiмнiң мультимедиалық сипатын әлі де толық қамтамасыз етпейді, соған қарамастан, көрсетiлген жұмыстардың түрлi-түстiгі гуманитарлық облыстардағы қазiргi қоғамдық санасының бейнесі екенін мақұлдауға дәл келедi.

Ғылыми – ағартуышылық немесе оқытушылық мақсат:

• нарықтық өнімдерден төтенше қатал талдауды таңдау жолымен жүзеге асыруы, яғни тиісті курстар шеңберіне сәйкес қолданылуы мүмкін. Практика көрсеткендей, таңдау тапсырмасы өте күрделі, тек кейбір дайын өнімдер ғана сабақ берiлетiн курстардiң тақырыбына сәйкес келуі мүмкін және ақиқаттықтың жоғары талаптарына, қайта көрсетуге болатын және материалдың толықтығы, ереже бойынша, олар оқытушылармен көрсетіледі. Бұл өнімдерді құрғанда ұсынылатын облыстарда қажетті білімдері бар "пән оқытушылары" қатыспайды.Ал мультимедиалық өнімдерді құруда техникалық персоналмен жұмыс істеуге талпынатын кейбір авторлар, осы компьютерлік жанрдың ерекшелігін және компьютер экранында көрсетілген ақпаратты қабылдаудың психологиясын нашар біледі.

• Мультимедиалық өнімді оқу курстарының және пәндерінің сәйкес мақсаттары мен тапсырмаларын оқытушылармен өңдеу.

Ғылыми-зерттеуші мақсаттар.Таза ғылыми өңдеулерде өнімдерде қолданылатын, мультимедиа технологияларында құрылған бағдарламалық қамтама шынымен де белсенді қолданылады. Бірақ бұл технология ғылыми іздеулердің шарттары мен процесін, жобалайтын таныстыруды процесстiң динамикалық дамытуын қанағаттандырбауы мүмкін, себебі ол өзгертуге мүмкіндік бермейтін бiр моменттi күйді немесе жеткен нәтиженi бекiтедi. Мұндай жағдайда, берілген құралдар тек зерттеу қорытындыларының жариялау кезеңінде қолданылуы мүмкін, "қатты" үйреншiктi полиграфиялық шығарулар орнына біз мультимедиа өнімдерді аламыз. Өте анық және автоматты еске түсiрiлетiн облыс, ғылыми-зерттеуші облыста мультимедиа өнімдерді қолдану – бұл электронды архивтер және кітапханалар – қорлар топтамасын және экспонаттарды, олардың тізімін жасау және ғылыми түсіндірмелерді құжаттандыру үшін, "сақтандыру көшірмелерін" сақтау, іздеу және сақтау автоматизациясы, қорлардың мекенжайларының деректерді сақтау үшін, мұражай деректер қорына қатынас құруды қамтамасыз ету, электронды көшірмелерімен ғалымдардың жұмысты ұйымдастыруы.

Мультимедиа технологиясын арнайы аппартты және бағдарламалық құралдар құрайды.

Мультимедианың аппаратты жағы тура көрсетілген тптің ақпараттарына қатынас құруды қамтамасыз етеді және стандартты құралдар түрінде ұсынылады – видеоадаптер, мониторлар, қатты дисктердің дисководы және DVD-ROM ерiксiз келтiрулері, дыбыстық карталар мен арнайы құралдармен, мысалы, көзілдіріктер мен ауани шындықтың дулығалары және т.б.

Мультимедианың бағдарламалық жағы таза қолданбалыға (қосымшалар, қолданушыға ақпаратты белгілі бір түрде көрсету), арнайыға (мультимедиалық қосымшаларды құру үшін бағдарламалық құралдар), және жүйелік (ОЖ нақты құрамдас бөлігі, мультимдиалық мүмкіндіктердің арнайы-бағытталған қолдауы үшін ) болып бөлінеді.

Мультимедиа компьютерді қолданудың белгілі шеңберіндегі ең жасы болып табылады, және әлі күнге дейін дамудың бастапқы кезеңіне жақын орналасқан болып табылады. Тарихи жағынан, алғашқыда компьютерлер ерекше ұйымдасқан ақпаратты өңдеу үшін өндірілді, бірақ деректер мультимедиасының көпшілігі сандық түрде қиын көрсетiлген және қиын өңделген (үлкен жадтың көлемдерiн және өңдеу үшін процессорлар қуатын қажет етеді).

Нәтижесінде мультимедиа ақпараттарды кәсіби құру және өңдеу осы күнге дейін бағалы тұратын және бәріне қол жетпейтін процедура болып табылады. Мультимедианың ары қарай дамуы әсер құралдарының қажеттi кеңейту күрделiлiктерімен қиындатылған – мысалы, әлі күнге дейін механизм дәмі және иісі туралы сұрақтар, осы әсерлерді мультимедианың құралдарының қару-жарақ қоймасына қосу мүмкіндіктерін не шығарады деген сұрақтары шешілмеді.

Мультимедиалық технологиялар көптеген адамның қызмет ортасында – жұмысқа қабылдау кезінде, оқыту және мамандық дәрежелеуді жұмыс орнында көтеру, құжат айналымы, мультимедиалық байланыстар құралдарында, мектептік-мектепке дейінгі білім алуда, мультимедиалық деректер қорының ұйымдастыруында, медицинада, бизнес ортасындағы телеконференцияларда, ауани жүйені құру кезінде, немесе альтернативті шындық кезінде қолданылады

Негізгі әдебиет: 1[31-44], 2 [97-111], 3 [4-6, 8-11].

Қосымша әдебиет: 2 [12-15, 35-41]

Бақылау сұрақтары.

1. Мультимедиа мүмкіндіктері?

2. Мультимедиа технологияда құрылған өнімді қолданудың негізгі мақсаттары ?

3. Мультимедианың аппаратты және бағдарламалық жағын не қамтамасыз етеді ?

Дәріс 2. Мультимедианың компоненттері мен әзірлеу құралдары

Мультимедиа-ақпарат статикалық элементтерді қамтиды: мәтін, графика және динамикалық: видео-, аудио- және анимациялық тізбектер.

Қозғалмайтын суреттер. Бұған векторлық графика және растрлық суреттер кіреді; соңғылар мынадай суреттерді қосады, басып алудың әр түрлi төлемдерi көмегiмен сандаулар алған жолымен, грабберлер, сканерлер, сонымен қатар компьютерде құрылған немесе дайын суреттердің банкісі түрінде сатып алынған.

Компьютерде бейнелерді ұсыну тәсілдері – растрлық және векторлық графика болып табылады.Маңызды сипаттамасы болып түстік кеңейтілуі болып табылады, биттер санын анқтайтын, әр пиксельдің түсін кодтау үшін қолданылады (оны бит жазықтықтарының саны деп атуға да болады). Файлда бит жазықтықтары көп болған сайын, оны сақтау үшін дискте көп орын қажет болады.

Ықшамдау (қысу ) – эффективті тәсілмен графикалық ақпаратты ұсыну, басқа сөзбен айтқанда, деректердің көлемін кішірейту. Графикалық деректердің жинақталған қасиеттерінің үш артықшылығын қолдану керек болады: артықшылықтар, болжағандық және мiндеттi еместiк. Графикалық ақпараттарды қысуды жүзеге асыру үшін көптеген әдістер бар. Олардың көбісі алдыңғы сабақтарда айтылады.

Видео және анимация. Қазіргі уақытта персональды компьютерлерді қолдану ортасы әлі де кеңейтілуде, үй видеостудиясын компьютер қорында құру туралы ой туындайды. Бірақ, сандық видеосигналмен жұмыс кезінде өте үлкен көлемді ақпараттарды өңдеу және сақтау қажеттілігі туындайды, қазіргі түснік бойынша видео статикалық суреттердің жүйелілігін қамтамасыз етеді, секундына кем дегенде бір-бірін 25÷30 жиілігімен алмастыратын , сонымен қатар видео үшін деректер ағыны тiптi ұлы болып табылады.

Мысалы, суреттің 640×480 өлшемі үшін және түстің тереңдігі 16 бит видеоағыны 25 кадр/секундта (FPS - Frame Rep Second) 50 Мбайт/секундқа тең. Деректерді видеоқысу кезінде статикалық суреттерге қарағанда әлдеқайда маңыздырақ болып келеді.

MPEG-қысу арқылы видеоақпарат көлемі елеулi көрiнуі мүмкiн, яғни суреттердің деградациясының көрініуінсіз.

Дыбыс. Мүмкін сандық жазба, редактрлеу, дыбыстық деректердің толқындық формаларымен жұмыс (WAVE), сонымен қатар сандық музыканың фондық көшірмесі. MIDI порты арқылы жұмысы ескерілген. Конвертор сонымен қатар WAVE, PCM, AIFF форматындағы (Apple аудиофайлдардың форматы) аудиодеректерді өзгертеді. Соңғы кездері МрЗ ерекше танымалдылықты алды.MPEG-1 Layer III негiзiне адамдық есту қабылдауларының ерекшеліктері кіреді, "псевдоакустикалық" модельде көрсетілген. MPEG өндірушілері постулаттардан шығарылды, дыбыстық сигнал құрамындағы барлық ақпараттар қамтылмайды, олар маңызды және қажетті болып келеді– бірақ көп тыңдаушылар оларды қабылдамайды. Сондықтан деректердің нақты бөлігі артық болып саналады. Бұл "артық "ақпарат субъективтік қабылдау үшін ешбір зиянсыз өшіріле алады. "Тазалаудың" қолайлы дәрежесі бiрнеше рет сарапшылық тыңдаулар жолымен анықталды. Сонымен қатар стандарт көрсетілген шектерде кодтау параметрлерін ауыстыруға мүмкіндік береді, жоғары сапада қысудың төменгі дәрежесін алуға, керісінше, компрессияның жоғарырақ коэффициентi үшiн қабылдаудағы жоғалтуға баруға дейін барады. Дыбыстық wav-файл, MPEG-1 Layer III өзгертiлген форматына 128 Кбайт/сек –қа ағынның жылдамдығымен, винчертерде 10-12 есе аз орынды алады. 100-мегабайттық ZIP-дискетте дыбыс шығарулардың бір жарым сағаты, компакт-дискте реттің 10 сағаты орналасады. 256 Кбайт/сек жылдамдықпен компакт-дискке кодтау кезінде музыканың CD-мен салыстырғанда сапа айырмашылығының 6 сағатын жазуға болады, үйренген сарапталған құлаққа ғана қолжетімді.

Мәтін. Microsoft басқаруында енгізудің құралдарына ерекше назар аударылады және мәтіннің үлкен массивін өңдеу болаып табылады. Әртүрлі әдістер ұсынылады және сақтаудың әртүрлі форматтары арасында мәтіндік құжаттарды өрнектеу бағдарламалары , құжаттардың құрылымын қоса, ағымдық құжатқа тән мәтіндік процессорлардың кодтарын басқаратын немесе жиын машиналары, сілтемелер, кіріспелерін, гипербайларныстары және т.б. ұсынылады. Сканерленген текстермен жұмыста мүмкін, символдарды танудың оптикалық құралдарын қолдану болып табылады.

Мәтіндік компоненттер. Негізгі талап ретінде мультимедиа-өнімдерінің барлық мәтіндік фрагменттерінің бір гипермәтіндік құрылымға бірігуі. Гипермәтінді айқасқан сілтемелермен байланған мәтіндік ақпараттың массиві ретінде анықтауға болады.

Керек ақпаратты іздеудің қарапайым тәсілі ретінде индексті іздеу болып табылады. Сонымен қатар барлық деректер жиналған болуы керек, сұрыпталған және белгілі бір принцип бойынша жиналған. Мысал ретінде әліпбилік немесе тақырыптық принцип бойынша кітапханадағы кітаптар каталогы болады. Мұндай жағдайда іздеу iзделiп отырған көзге дейiн ақпараттық ағаш бойынша түсу сияқты болады.

Гипермәтін ақпаратын өңдеу болжамы бойынша бұл – деректерді көрсетудің формализацияланған моделін қажет етпейтін, пәндік облыста қарастырылған жүйе. Оның орнына ақпараттардың фрагменттер арасындағы семантикалық (мағыналық) байланыстар қолданылады, яғни олар формальды түсінікті қамтымайтын, бірақ осы байланыстардың негізінде көруді жүзеге асыру мүмкін, ақпаратты талдау және жаңа фрагменттерді құру.

Гипермәтін. Гипермәтiн жолының дамуы гипермедиа болып табылады, сілтемелер мультимедиа-компоненттердің әртүрлі түрлерін қамтиды: суреттер, дыбыстар, видео және т.б.

Екіөлшемді анимация кадрлық анимация бойынша дәстүрлі әдісті қолданады. Кейбір жағдайларда твининг (tweening) қолданылады, ол аралық кадрларды автоматты генерациялау болып табылады. Сонымен қатар морфинг, суреттерді деформациялау, әртүрлі оптикалық эффектер және түстің циклдық өзгеруі қолданылады.

Технология бойынша қуыршақтық үшөлшемді анимацияны еске түсіреді: міндетті түрде объектінің қаңқасын құру керек, материалдарды анықтау қажет, оның жабысқан барлық бiртұтас сахналарға құрастыру, жарықтықты және камераны орнату, сосын фильмде кадрлар санын және заттардың қозғалысын қою керек.

Қазіргі уақытта видеоның екі типі бар: аналогті және сандық. Сандық видеофайлдардың көлемін кішірейту үшін деректерді қысу әдістері қолданылады, яғни олар математикалық алгоримдік жоюларда негізделеді, видеосигналда бар ұқсас мәлiметтердi топтау және ортақ шамалылары. Қысу алгоримдердің көптеген түрлері бар, олардың қатарына Compact Video, Indeo, Motion-JPEG, MPEG, Cinepak, Sorenson Video.

Мультимедианың жүйесін құрастыру үшін қосымша техникалық қолдау қажет: аналогты-сандық және сандық-аналогты түрлендiргiштер аналогты аудиоларды және видеосигналдарды сандық эквивалентке және керісінше ауыстыру үшін, қарапайым телевизиялық сигналдарды түріне қалыптастыру үшін видеопроцесстер, жаңадан өндiрiлетiн электронды сәулелiгi дисплейдiң тұрбасына, теледидар стандарттарының өзара өзгеруi үшiн декодерлер және т.б.

Дыбыстық карталар. IBM үйлесiмдi компьютерлерінің дыбыстық карталары үшін келесi тенденциялар бақылап отырады; Біріншіден, дыбысты жиілік модуляциямен (FM) бірге ойнату үшін енді кестелік (wavetable) немесе \УТсинтез қолданылады, солай алынған сигнал, нақты аспаптардың дыбысына, РМ-синтезге қарағанда ұқсас келеді. Екіншіден, бұл дыбыстық карталардың ұқсастығы.Құралдар дамуының тарихымен салыстырғанда, мультимедиа де-фактоның бiрнеше негiзгi стандарттарының дыбыстық карталарына қарағанда пайда болды.

Үшіншіден, қазіргі дыбыстық карталардың компонентінің бірі болып сигналды процессор DSP(Digital Signal Processor) болды, осы құралдың функционалды міндеттерінің мүмкіндіктеріне мыналар жатады: сөздiң айырып тануы, үш өлшемдi дыбыс шығару, %Тсинтез, сигналдарды қысу және декомпрессиясы. Төртіншіден, жүйелiк төлемде дыбыстық карталардың функцияларының интегралдауын орнықты тенденция пайда болды. Бесiншiден, өндiрушiлердiң фирмасының табиғи көшiрмеден астам дыбысына талпынысына (3D ) көлемдi немесе үш өлшемдi дыбыс шығару технологияны пайдаландыра алады. Алтыншы, CD-ROM ерiксiз келтiрулердi қосу. Жетіншіден, DualDMA карталарда режимі қолданылады, яғни жадыға тура қатынас құру.

Дыбысты енгізу, шығару құрылғыларының ең бастысы аудиоадаптер. Оған: кірістер-сызықтық кіріс, микрофонды кіріс, CD ROM-ға арналған кіріс, сигналдарды микширлеуге арналған тәуелсіз кіріс; MIDI-сигналдар үшін кіріс және шығыс; қалыпқа келтіруші кіріс күшейткіштері-сигналдарды кіріс араластырушылары-микшер; аналогты кіріс дыбыстық сигналдарды цифрлық кодтарға түрлендіруші аналогты-цифрлық түленгіштер (АЦТ); арнайы дыбыстық эффектілерді (көлемді дыбыс, жаңғырық және т.б.) ойнату және дыбыстық сигналдарды өңдеудің күрделі тәсілдерін (шуылды басу, DOLBY жүйесі және т.б.) жүзеге асыратын, сондай-ақ, цифрланған дыбыстық сигналдарды компрессиялау /декомпрессиялау жүйесін аппараттық жүзеге асыруға арналған DSP сигналдық процессоры (немесе ASP); цифрлық кодаларды (файлдарда сақталған) қайтадан аналогты сигналдарға айналдыратын цифроаналогты түрлендігіш (ЦАТ), электромузыкалық аспаптар мен олардың интерфейстеріне MIDI стандартын қанағаттандыратын музыкалық дыбыстар синтезаторы, бұл FM-синтезаторы немесе музыкалық дыбыстарды кестеден таңдайтын (кестелік синтезатор деп те аталады) толқындық синтезатор; стереофондық шығыс күшейткіші және микшер.

Лазерлік дискілер, CD ROM. Бұл құрылғы, жалпы дискілер қымбат емес, өте сенімді, ақпараттың үлкен көлемін сақтай алады, сондықтан олар программаларды, деректердің үлкен көлемін жеткізуге өте ыңғайлы, деректерге: каталогтар, энциклопедиялар, оқытатын, демонстрациондық, ойын бағарламаларын жатқызуға болады.

IBM PC біріккен компьютерлерінде бейнесигналдармен жұмысқа арналған құрылғылар өте көп. Бірнеше түрге жіктеуге болады: бейнетізбектерді (Cupture play) енгізу және ұстау құрылғылары, фрейм грабберлер (Framegrabber), TV-тюнерлер, VGATV және MPEG-плейерлер сигналдарын түрлендіргіштер.

TV-тюнер. Бұл карта немесе бокс (шағым коробка) түріндегі құрылғылар. Олар кабельдік телевидене, бейнемагнитофоннан неміс комкодерден (camcorder) келіп түсетін аналогты бейнесигналдарды түрлендіреді. TV-тюнерлер MPEG-плейерлер немесе фрейм граббер. Сенімді басқа да құрылғылардың құрамына кіру мүмкін. Олардың кейбіреулерінде дыбысты түрлендіруге арналған тіркелген микросхемалары болады. Кейбер тюнерлер телемәтінді шығару мүмкіндігінде қамтиды.

Фрейм грабберлер. Графикалық, аналогты-цифрлық микросхемаларды қамтиды, ол бейнесигналдарды дискреттеуге, көріністің жекелеген кадрларын буферге сақтауға (оны алдағы уақытта дискіге немесе монитор терезесіне шығару үшін) мүмкіндік беретін бейнесигналдарды өңдеуге арналған.

VGA-TV түрлендіргіштер. Бұл құрылғы VGA көріністің цифрлық түрдегі сигналын аналогты сигналға аударады, оны алдағы уақытта телевизиялық қабылдағышқа енгізуге болады.

Бейнеұстау платасын бағалау өлшемі. Телевидение жүйесіндегі платаның маңызды көрсеткіші телевидениенің қандай жүйеде жұмыс істейтіндігіне байланысты. Платаның мультижүйелік болғаны дұрыс, яғни PAL, NTSC, SECAM-ды қолданғаны жөн. Келесі маңызды сипаттама – платаның қандай сигнал түрлерімен жұмыс жасайтындығында. Overley режимі – егер плата осы режимді қолдаса, онда компьютерлік мониторда "тірі"толық экранды видеоны көруге болады. Берілген мүмкіндік жұмысты қарапайымдырақ және көрнекі жасауға, сонымен қатар видеомәліметті көру үшін видеомониторды жиі қолдану көп қажет етпейді. Дыбыстық мүмкіндіктер – егер дыбыс видеоұстау платасының ішіне құрастырылған болса, жақсы болады. Бағдарламалық қамтама және тезегіштер – ереже бойынша сызықты емес видеомонтаж үшін санды платаның видеосын иемденеді. Ол үшін видеомонтаждық пакеттер, қолданылады, яғни олар сіздің видеомәліметіңізді эффектілермен, фильтрлермен, титрлармен және т.б. безендіреді. Көптеген платалар жабдықтауды жиынтығына ұқсас пакеттерді қосады.

Қатты дисктер – берілген плата винчестердің қандай типтерімен қажетті өндіруді қамтамасыз етілуі керектігін алдын ала анықтау қажет.

Негізгі әдебиет: 1[31-44], 2 [97-111], 2 [6-8, 11-12, 20-21]

Қосымша әдебиет: 2 [12-15, 35-41]

Бақылау сұрақтары.

1.Мультимедиа өңдеуінің құралдар түсінігіне не кіреді ?

2.Мультимедианың техникалық құралдарына не жатады?

3. Видеоұстаудың қандай платалар ын білесіз?

Дәріс 3. Бағдарламалық құралдарға шолу

Мультимедиалық қосымшаларды өңдеу үшін бағдарламалық құралдардың көптеген түрі бар. Оларды бірнеше категорияларға бөлуге болады:

• суреттерді құру және өңдеу құралдары;

• анимацияны құру және өңдеу құралдары, 2D, 3D – графикалар;

• видеосуреттерді құру және өңдеу құралдары (видеомонтаж, 3D-титрлар);

• құру құралдары және дыбысты өңдеу;

• Презентацияны құру құралдары.

Графика және фотосурет. Графикалық редакторлар қазiргi суреттермен (көбінесе сканерленген) манипуляция жасауға бағытталған және суреттің кез келген тұрғысын түзетуге құралдар жиынтығын қамтамасыз етеді. Векторлық графиканың бағдарламаларында геометриялық түсіндірме ретінде сақталатын объектілер мен суреттер, бір – бірінен тәуелсіз өмір сүреді, кез келген уақытта өзінің қабатын өзгертуге мүмкіндік береді, орналастыру және кез келген композициялықты құра алатын кез келген басқа объектілердің атрибуттарын орналастырады. Векторлық графиканың қазіргі бағдарламалары растрлық суреттермен жұмыс істеу үшін құралдарын қамтиды.

Adobe Photoshop. Суреттерді өңдеудің кәсіби пакеті. Қабаттармен жұмыстарды қолдайды және векторлық графика бағдарламаларынан объектілерді экспорттауды қамтамасыз етеді. Түсті түзету үшін құралдардың толық жиынын қамтиды, яғни суреттердi өңдеулер, қарама-қарсылықтың реттеулерi және түс қанықтығы, жасырулар, әртүрлі түстік эффектілерді құру. 40-тан астам фильтрлер түрлi арнайы эффекттерді құруға рұқсат береді. Қосылатын модулдардың жиыны әр түрлi өндiрушiлермен жасалған.

CorelDRAW . Графикалық редактор, кең мүмкiндiктеріне ие болатын және дайын бейнелердің үлкен кітапханаларымен, классикалық бағдарлама ретінде тұрған векторлық сурет салу. Пакет тек суре салу үшін ғана емес, сонымен қатар графикаларды дайындауға және растрлық суреттердi редакциялау үшін арналған. Ол файлдарды басқарудың өте жақсы құралдарын қамтиды және компьютер дисплейінде слайд-фильмдерді көрсету мүмкіндігі, қолдан сурет салуды және бейнелердің қабаттарымен жұмыс жасауын қамтиды, арнайы эффекттерді қолдайды, сонымен қатар үшөлшемді, және мәтiндермен жұмыс жасу үшiн икемді мүмкiндiктерді қамтамасыз етеді.

2D-графикасы және анимациясы. Екіөлшемді анимация кадрлық анимация бойынша дәстүрлі әдісті қолданады. Кейбір жағдайларда твининг (tweening) – аралық кадрларды автоматты генерациялау болып табылады. Сонымен қатар морфинг, суреттерді деформациялау, түрлі оптикалық эффектілерді және түстің кезеңдік өзгеруі қолданылады.

CorelXARA. Векторлық бейнелрді құруға мүмкіндік берді. Мөлдiрлiктiң тамаша жүзеге асырылған градиеттік қасиеттерінің эффектiсіне ие болады. Бағдарлама растрлық бейнелердің негізгі операцияларын орындайды: түстің тереңдігін өзгерту, жарықтық, қарама-қарсылықтар, ашықтық, көмескі бейненің фильтрін қолдану және басқа арнайы эффектерді қолдану. Үлкен ішкі кеңейтілу( дюймде 72 мың нүкте ) объектілерді 2500 есе үлкейтуге мүмкіндік береді. JPG, GIF және анимацияланған GIF форматты файлдарды көруге рұқсат етеді. Adobe Photoshop үшін plug-in-мен үйлесiмдi келеді

Adobe Illustrator. Adobe фирмасының Illustrator векторлық пакеті иллюстрацияларды құруға арналған және беттердің жалпы дизайнын өңдеу үшін және дайын бейнелерді жоғары кеңейтілуімен шығаруға бағытталған. Пакет фигураларды және кез келген форманың нышандарын құруға, ал сосын масштабтау, айналдыру және оларды деформациялауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар Illustrator текстпен жұмыс жасау үшін аспаптардың кең спектрiн және көп бетті құжаттарды қамтиды.

GIF Animator. Ulead фирмасының анимация бағдарламасы GIF-файлдардың артықшылықтарын кейбір бейнелерді сақтау үшін қолданады. Видеодан айырмашылығы, анимация кезінде әр бейне үшін жеке бір момент, орны және экранда бейненің пайда болу ұзақтығы орнатылады. Бейнелер еркін өлшемдерді қамтуы мүмкін, онда күрделі шығармаларды бөлек бөліктерден жинау арқылы құруға болады.

Macromedia Flash. Бағдарлама екіөлшемді бейнелердің анимациясын құруға мүмкіндік береді, видео және дыбыстық қатарларды дайындайды және редакциялайды, бір видеороликке барлық компоненттерді біріктіреді.

3D-графикасы және анимациясы. 3D Studio MAX. 3D-анимацияның ең танымал пакеттерінің бірі Kinetix фирмасының өнімі. Бағдарлама үшөлшемді фильмді құрудың бүкіл процесін қамтамасыз етеді: объектілерді модельдеу және көріністі, анимацияны және визуалдауды қалыптастыру, видеомен жұмыс. Бағдарлама SGI жұмыс станциясы үшін мықты пакетпен бақталас рөліне ұсынылады. Бағдарламаның интерфейсі барлық модульдр үшін тең және интерактивтіктің жоғары дәрежесін қамтиды. 3D Studio MAX анимацияны басқарудың кеңейтілген мүмкіндігін жүзеге асырады, әр объект өмірінің тарихын сақтайды және әртүрлі түстік эффектілерді құруға мүмкіндік береді, 3D-акселераторларды қолдайды және ашық архитектураны қамтиды, яғни үшінші бір фирмаларға қосымша қолданбаларды жүйеге қосуға мүмкіндік береді.

Maya. Alias|Wavefront фирмасының үшөлшемді анимация пакеті. Оның құралдары модельдеу, күрделі иерархиялық объектілермен жұмысты қолдайтын және үстірттігі, полигон деңгейінде объектілерді құрудың ең мықты және ыңғайлы құралдардың, ең маңыздысы, сплайндардың кешенінің бірі болып табылады. Пакет шынайы бейнелерді құруға мүмкіндік береді, тамаша айқындау мүмкіндіктерінің арқасында – қоңыр түске түскен ақ дақтарды және басқада эффекттерді қолданып бағытталған және шашыранды болып келеді. Пакет көлеңкелеудің қымбат құралдарын және шындықтың берілуінің үстірттігін қолдайды, яғни тегіс және қатты үйлесімді жандандыруға мүмкіндік береді, өзінің компьютерлік шығу тегін шығарады. Maya объектілер анимацияларының қымбат құралдарын қамтиды, жарық пен камераның көздерін, бөлшектерi бар жұмыс үшiн өте жақсы құрал-сайман және анимацияларды автоматизациялау. Пакеттегі анимация кілттік кадр ретінде құрылады, инверсті кинематика негізінде және тірі актерлерден компьютерлік кейіпкерлердің қозғалыстарын тасымалдау технологиясының көмегімен жүзеге асырылады, яғни ол объектілердің табиғи қозғалысы ретінде нәтижені алуға болатынын көрсетеді.

Видео.  Видеоны редактирлеу үшін көптеген бағдарламалық өнімдерді қолдануға болады. Үшөлшемді анимация пакеттеріне қосымша ретінде тар шеңберде мамандырылған бағдарламалар бар, мысалы, көлемдi шрифттерді құру болып саналады. Олар сонымен қатар анимацияның әртүрлі эффекттерін қолданады, бейненің визуализациясын орындайды және видеофайлдарды құруға мүмкіндік береді.Олардың кейбіреулері келесіде айтылады.

Adobe Premiere. Цифрлық видеоны редактрлеудің кең таралған бағдарламасы. Ыңғайлы интуициялық түсiнiктi интерфейске ие болады. Бірнеше видео және дыбыстық каналдарды қолдайды, кадрлар арасында ауысулар жиынын қамтиды, дыбысты және бейнені синхронизациялауға мүмкіндік береді. MOV және AVI форматты файлдарды қолдайды. Қосымша модульдердің (plug-ins) қосылуы тәуелсіз өндірушілерден бағдарламалардың мүмкіндіктерін кеңейтеді.

Сандық дыбыс. Дыбыспен жұмыс жасауға арналған бағдарламалар шартты түрде екі үлкен топтарға бөлуге болады: секвенсорлар- бағдарламалар және бағдарламалар, дыбысты жазудың цифрлық технологияларына бағытталған, олар дыбыстық редакторлар деп аталады.

Sound Forge. Sound Forge бағдарламасы дыбыстық редакторлар арасындағы көшбасшысы болып саналады. Ол редактрлеудің мықты функцияларына ие, DirectX технологиясын қолдйтын кез келген қосылған модульдерді салуға мүмкiндiк бередi, ыңғайлы қазіргі интерфейс болып табылады. Екі қосымша компонентті қосады: Batch Converter – файлдар топтарын бір жалпы файлға біріктіруге мүмкіндік береді және Spectrum Analysis – деректерді екі түрде көрсетеді (спектр және фонограмма), Фурье жылдам қалыптасуын қолданады. Қазіргі дыбыстық форматтарды қолдайды, сонымен қатар RealAudio.

Презентациялар және басқа мультимедиа-өнімдер. Барлық мультимедиа-компоненттерді құрған соң бір мультимедиа-қосымшаға біріктіру қажет. Сонымен қатар бағдарламалық құралды таңдауды оның өндіру үшін тапсырма туындайды. Әртүрлі мультимедиа-компоненттерді бір өнімге біріктіру құралдарын үш топқа бөлуге болады:

- басқарушы программаны тiкелей өңдеу үшiн алгоритмдік тілдер;

- презентацияны құру және оларды Интернетте жариялау үшін арнайы бағдарламалар (мультимедиа-қосымшалардың жылдам дайындығы);

-мультимедианың авторлық аспапты құралдары.

Бөлу бұл шартты түрде жеткілікті, себебі көптеген құралдар бағдарламалық модульдерді сценарий тілінде құрудың мүмкіндіктеріне ие болады. Ереже бойынша, құралды таңдау мультимедиа-қосымшалардың жұмыс тиімділігінің талаптарында қалыптасады және оны өндірудің жылдамдығы. Сонымен қоса маңызды талап болып қолданушымен өзара қатынас дәрежесі саналады. Арнайы презентациялық бағдарламалар бірінші ретте ақпаратты беруді компьютерден қолданушыға бағытталған. Авторлық аспапты құралдар өзара қатынастың жоғары дәрежесін жүзеге асыруға және шынымнде интерактивті қосымшаны құруға мүмкіндік береді.

Кез келген алгоримдік тілде мультимедиа-қосымшаларды өндіру үшін бағдарламалауды білу қажет, бірақ қазіргі визуальді бағдарламалаудың ортасы бөлек интерфйстердің элементтерін құруға әртүрлі шеберлермен толықтырылған, бағдарламаның кодын автоматты түрде алуға болады. Өндіру үшін уақыт шығыны бұл жағдайда маңызды болып келеді, бірақ алынған қосымша – компьютердің ресурстарын оптимальды қолдануы және жұмыс жасаудың жылдамдықтары болып табылады.

Авторлық аспапты құралдар өндіру процесін қысқартуға мүмкіндік береді, бiрақ құрылған қосымшаның жұмысының тиiмдiлiгiндегi ұтылыстарын бередi. Сонымен қатар, өндіру үшін міндетті түрде берілген құралдың мүмкіндігін жақсы білу қажет және олармен жұмыс істеудің эффективті әдістері.

Қарапайым және жылдам ретінде презентацияларды құрудың бағдарламаларын қолдану болып табылады, кейбір жағдайларда күрделі емес мультимдиа-қосымшаларды құру мүмкіндіктері жетерліктей болады. Авторлық жүйелер бағдарламалық өнімдерді қолданушымен өзара қатынастың жоғары дәрежесімен құруға арналған. Қолданушылық интерфейсті өндіру үшін авторлық жүйелер арнайы сценарий тілін ұсынады. Олар соңғы өнімді құруға мүмкіндік береді, барлық мультимедиа-компоненттерін бір басқарушы бағдарламаға біріктіреді. Оның басты ерекшелігі жалпы интерфейстің бар болуы, кез келген мультимедиа-компоненттен таңдауға рұқсат береді, орындауға жібереді (дыбыстық файлды тыңдауға және видеоны көруге), тиісті объектіні іздеуді ұйымдастыру.

Презентацияны құру бағдарламалары бастапқыда электронды слайдтарды жасауға қолайлы, баяндамашының хабарламасын мысал келтіруге көмектесу, енді барлығы көбінесе мультимедианы қолдануға бағытталады. Үлкен көлемде мұндай бағдарламалар, жиынмен айыратын бейнелеу және анимация эффекттерi қолданылады.

PowerPoint. Microsoft Office пакетіне кіретін презентациялық бағдарлама. Көрнекі және анимациялық эффекттердің саны бойынша көптген мультимедианың авторлық аспаптық құралдарға жол бермейді. Орыс тілді нұсқасының болуы орыс тілінде мәтіндермен жұмыс жасауға мүмкіндік береді. Интернеттің орнатылған қолдауы презентацияларды HTML кеңейтуімен сақтауға мүмкіндік береді, бірақ анимациялалған компоненттері PowerPoint Animation Player арнайы қосымшаның қоюларын талап етедi. Күрделі бағдарламалық құрылымдарды Visual Basic for Application бағдарламалауының тілінде құруға мүмкіндігі бар. Custom Soundtracks Add-In арнайы құрылымдары презентацияны мелодиялардың мол тандау мүмкiндiгiмен фон музыкалық бақылап отыруымен толықтырады.

Негізгі әдебиет: 1[44-46], 2[11-119, 125-128], 3 [12-19]

Қосымша әдебиет: 1[75-76]

Бақылау сұрақтары:

1. Мультимедианың бағдарламалық құралдарына не жатады?

2. Графикалық редакторларды орнату және ерекшелігі ?

3. Графикалық және дыбыстық арнайы эффектерге не жатады?

Дәріс 4. Macromedia Flash ортасы. Негізгі түсініктері, интерфейс элементтері

Flash – бұл құру үшін арналған пакет және екіөлшемді анимацияланған компьютерлік графиканы сақтау үшін формат болып табылады, көбінесе интернетке жариялау үшін қолайлы. Мультиктерді құру құралы, желіге салуға болады. Тек Flash қана интернетке жоғары сапалы және жинақы анимацияны әкелді – алынатын файлдардың кіші өлшемі және тиісінше, желiден жүктеуi жылдамырақ. Flash суреттін векторлық форматын қолданады және растрлық және дыбыстық файлдарды сығады, беттiң өлшемiнiң кiшiрейтуi және оның жазып алу уақытына оң ықпал етедi.

Macromedia Fash бағдарламасының басты (немесе негізгі) терезесі 1– суретте көрсетілген.

Flash – көпқұжатты қосымша. Яғни, бұл бағдарламаның бір немесе сол жұмыс терезесінде бірден бірнеше құжаттарды ашуға болады. Бұндай жағдайда терезелер, ашық құжаттарды қамтыған, бағдарламаның үлкен бір терезесінде ашылады. Құжаттың сол жақ терезесінде Flash –тің басты құралы орналасқан немесе батырмалар жиынын қамтитын қарапайым құрал (2 – сурет). Батырмаларды баса отырып, не бiр аспаптарды таңдауға болады, ұсынылатын Flash сурет салу үшін немесе графиканың түзетуi үшiн қолданады. Егер сіз құралды тышқанмен негізгі "қаламын" "ұстасаңыз", оның жоғарғы бөлiгiндегi қоңырқай фонындағы бейнеленетiн нүктелердiң жиынының түрiнде, онда ол бiрден аналық терезенiң өлкесiнен "желiмi ажыратылады" және тәуелсiз терезеге айналып кетедi. Сайып келгенде Flash документінiң терезесiнiң ауданын үлкейте аласыз.