№9. Шам қуатының оның ұштарындағы кернеуге тәуелділігін зерттеу.

Жұмыстың мақсаты: Шам қуатының оның ұштарындағы кернеуге тәуелділігін зерттеп үйрену.

Құрал жабдықтар: шам, реостат, амперметр, вольтметр, тұрақты кернеу көзі, жалғағыш сымдар, кілт.

Жұмыстың орындалу тәртібі:

1. Кестеге амперметр мен вольтметрдің сипаттамаларын жазып алыңдар. γ- құрылғының дәлдік класы, с- құрылғының бөлік құны, Х_max –құрылғы шкаласының ең үлкен мәні.

2. Электр тізбегін құрып реостатты жоғарғы кедергіге қойыңдар.

3. Кілтті тұйықтап I₁ және U₁ мәндерін жазып алыңдар.

4. Реостаттың сырғымасын жылжыта отырып экспериментті бір неше рет қайталаңдар.

5. Шамның қуатын әр-бір жағдай үшін есептеңдер.

6. Қателікті 5 өлшем арқылы есептеңдер.

• Тоқ күші мен кернеудің абсолют қателіктерін келесі өрнектер арқылы есептеңдер:

ΔI=c_I/2+(γ₁∙I_max)/100=

ΔU=c_U+(γ_U∙U_max)/100=

• Қуатты есептеудің салыстырмалы қателігі:

ɛ_p=ɛ_I+ɛ_U=ΔI/I₅+ ΔU/U₅

• Қуатты есептеудің абсолют қателігі:

_{ΔP=P5 ɛP}

тұрақты шамалар	С1, А	γ1	Imax	Cu, B	γU	Umax,B
өлшенген шамалар	№ опыта	1	2	3	4	5
	I, A
	U, B
есептелген шамалар	P, Вт
	ɛр*100%			ΔР, Вт

7. Тәуелділік графигін тұрғызу: Р=f(U).

Теория: Шам тоқ жұмысың есебінен жылу энергиясын бөледі. Сол себепті тоқтың қуаты Р=IU анықталады.

Бақылау сұрақтары:

1. Тоқтың жұмысы дегініміз не?

2. Тоқтың қуаты дегеніміз не?

3. Электр энергиясын энергияның қандай түрлеріне түрлендіруге болады.

4. Джоуль ленц заңын тұжырымдап бер.

№10. Математикалық маятник арқылы еркін түсу үдеуін анықтау.

Жұмыстың мақсаты: Математикалық маятник арқылы еркін түсу үдеуін анықтап үйрену.

Теориясы: Математикалық мятник деп созылмайтын және салмақсыз жіпке байланған материалдық нүктені айтамыз. Үлгі ретінде жіпке байланған кішкентай шарды алуға болады.

Галилей, Ньютон, Бессель және т.б. ғалымдар көптеген тәжірибелер арқылы математикалық маятниктің тербелістерінің заңдарын орнатты.

1. Тербелістің периоды маятниктің шамасы мен оның тербелістерінің амплитудасы тәуелсіз болса, тербеліс өрісінің бұрышы 6 градустан аспаса.

2. Математикалық маятниктің тербеліс периоды оның ұзындығының түбіріне кері пропорционал. Бұл формуладан еркін түсу үдеуін табуға болады.

Құралдар:

1. Ұзындығы 1м-ден кем болмайтын жіп немесе шар.

2. Метрлік сызғыш

3. Секундомер

Орындалатын жұмыстар реті:

1. Шарға байланған жіптің бос жағын тығындағы тесікке бойлап, тығынды бекіту.

2. Жіптің ұзындығын сызғышпен, шардың диаметрін штангель-циркульмен өлшеу. (цилиндр болмаса – сызғышпен).

3. Шарды кішкентай бұрышқа ауытқып, жіберу. Секундомер мен маятниктің « » толық тербелістер жасайтын уақытты t анықтау, мысалы, 50-80-100.

4. Маятниктің толық тербелісінің периодын анықтау:

5. Математикалық маятниктің тербеліс (санын өзгерте отырып, тәжірибені 2-3 рет қайталау) периоды пайдалана отырып, еркін түсу үдеуінің формуласын анықтау.

6. Маятниктің ұзындығы мен толық тербеліс санын өзгерте отырып, тәжірибені 2-3 рет қайталау.

7. Өлшегіш және есептеген мәндерді кестеге жазу.

8. g орташа мәні мен салыстырмалы қателікті табу.

№	Маятник ұзындығы 1м	Пайдалы тербеліс саны, n	Пайдалы тербеліс уақыты t [c]	Толық тербеліс периоды T [с]	Еркін түсу үдеуі g [м/с]	Дененің еркін түсу үдеуі орташа мәні	Салыстырмалы қателік
1
2
3

Есептеуге арналған теңдеулер:

Математикалық маятниктің тербеліс периоды:

[с]

Маятниктің толық тербелісінің периодын: