21. Бiлезiк айналымы о.Зап.

Бөксе айналымы О.бед. Сан асты қатпарларын сантиметрлiк таспаның көмегімен бөксені айналдыра өлшейді; таспа таяқтың сыртқы бетiне тұйықталуы тиiс. Толық және жiңiшке аяқтар түрi белгiленедi.

Балтыр айналымы О.и. Балтырлы бұлшықетi тұсында максималды аяқ айналымы өлшенедi. Сантиметрлiк таспаны аяқты айналдыра орналастырады және сирақтың (жiлiншек) сыртқы бетiмен тұйықталады.

Тiзе айналымы О.к. Өлшеу барысында сантиметрлiк таспаны тiзе тоқпағы деңгейiнде аяқты айналдыра көлденеңнен орналастырады, аяқтың сыртқы бетiне тұйықталады.

Ескерту. Тапсырушының дене бiтiмi келбетiн типтiк денебiтiмiнiң аттас өлшемдерiнiң айырмашылығымен салыстырғанда Д.т.с.2 және Д.т.п.2 өлшеулерiнiң айырмашылығы анықталады. Егер алынған көлем ± 1 см, асып түссе, дене бiтiм нормалды келбетке ие екендiгiн көрсетедi, ал 1 см артық болса (оң көлем) – ең кiшi, 1 см аз (керi көлем).

2Сұрақ. Кендікке берілетін қосымшалар.

Киiмнiң жобаланатын пiшiнiн құру қосымшаларға да байланысты болады. Олар жалпы қолданылуға – бұйымның барлық енiне немесе жеке қолдануға бөлiктерге (бөлшектерге) беріледі.

Бұйымның берілетін негізгі қосымшалары:

Пг - кеуде деңгейiнде;

Пт – бел деңгейiнде;

Пб—бөксе деңгейiнде.

Бұйым бөлшектерiне (бөлшектерге) берілетін қосымшалар:

Пш.с – артқы бой енiне;

Пш.п – алдыңғы (алды) бой енiне;

Пд.т.с – артқы бой бел ұзындығына;

Пс.пр – қолтық ойындысы (еркiн) тереңдiгiне;

Пш.горл – мойын ойындысы енiне;

Пг.горл – алдыңғы бой мойын ойындысы тереңдiгiне;

Пв.горл.с – артқы бой мойын ойындысына (тереңдiгi);

По.п – иық айналымына;

П. бед - бөксе айналымына;

Еркiн қынамалыққа берілетін техникалық, қимылды, еркiн демалуды қамтамасыз ететін, жылу алмастыруды және ауа қабатының тепе-теңдігін реттейтін қосымшалар деп аталады. Киiмдi декоративтiк, конструктивтiк сәндеуге берiлетiн қосымшалар (сәндiк-конструктивтiк қосымшалар) деп аталады.

Техникалық қосымшалар белгiлi бiр киiм ассортиментерiне арналған, үнемi қолданылатын мөлшерге ие болады.

Бұйым енiне техникалық қосымшалар кеуде деңгейiнде көйлектер үшiн 2 см ден, пиджак және жакеттер үшiн 3 см, пальто үшiн, сыртқы материал қалыңдығы, астарлар және iштiктер (жылыту iштiктердi қоспағанда), киiмнiң төменгi қабаты есебiнен – 4 см беріледі.

Декоративтiк-конструктивтiк қосымшалар киiм формасы және көлемiне байланысты және сондықтан әр түрлi мәндi (0 ден 20 және одан жоғары) қосылуы мүмкiн.

Есептеудi жеңілдету үшiн практикада еркiн қонымдылыққа техникалық және декоративтiк – конструктивтiк қосымшаларды қамтитын жиынтық қосымшалар пайдаланылады.

Классикалық ассортименттегi ерлер бұйымдары үшiн аса жиi кездесетiн қосымшалар классикалық ассортименттер кестесінде берiлген. Әйелдер бұйымдарының алуан түрлi пiшiндерiнiң көптiгiнен олар үшiн белгiлi бiр қосымшалар мөлшерлi және барлық уақыт кезеңiнде киiмнiң нақты силуэтiне олардың үйлесуiн атап шығу мүмкiн емес. Сондықтан да () кестеде тек қана бұйымдарының қонымдылық дәрежесiне сәйкес келетiн деңгей сипатталған. Оларды бiрдей қонымдылық дәрежесi немесе әр түрлi үйлесiмдiлiгi есебiмен барлық конструкция бөлшектерi бойынша пайдалану сән бағыты талаптарына байланысты және сән бағытын жасау барысында үлгілейтiн ұйымдармен бағытталады.

Кеуде, бел және бөксе сызықтары бойынша еркiн қонымдылыққа қосымшалар модельге байланысты әр түрлi үйлесiнде таңдалуы мүмкiн. Сондай ақ кеуде сызығы Пг бойынша екiге жалпы қосымшалар бұйым пiшiнiне байланысты артқы бой, алдыңғы бой бөлiктерiне таралуы мүмкiн, ал қалған мөлшерiн қолтық ойындысына қалдыруға болады (кестені қараңыз). Ереже бойынша, бұйымның дене бiтiмiне өте шығу қабысуын сипаттайтын жалпы қосымшалар кейiнгi iш киiм түрлерiн жобалау барысында конструкциялық кейбiр бөлiктерiне қосымшалар киiмнiң кез келген қолданысында минималды мәндердi пайдалану барысында жалпы қосымшалар ретiнде есептеледi. Қысқы және жылы киiмдер үшiн көрсетiлген қосымшалар көбейтiледi. Қосымша қосымшалардың мөлшерi жылы iштiктер қалыңдығына байланысты (1 кесте) қалған қосымшалар (2,3 кестеде) берiлген.

Белдiк бұйымдарының негiзгi бөлiктерiнiң енiне еркiн қонымдылыққа қосымшалар 4, 5 кестеде берiлген.

1 кесте. Кеуде және бөксе сызығы бойынша еркiн қозғалысқа, сондай-ақ ерлер иықтық бұйымдарына арналған алдыңғы бой мен артқы бой енiне, силуэтiне байланысты қосымшалар, см

Бұйым	Қынама				Жартылай қынама
	Пг	Пб	Пш.с	Пш.п	Пг	Пб	Пш.с	Пш.п	Пг	Пб	Пш.с	Пш.п
Жилет	3-4	1,5-2	0,5-0,7	0,5-1	5-6	2,5-3	0,7-1,2	0,7-1,2	-	-	-	-
Пиджак	6,5-7	2,5-3	1-1,3	1,2-1,5	7,5-9,5	4-6	1,5-2,5	1,2-3	10-11	6-8	2,5-3	2,5-3
маусымдық және жазғы пальто	9,5-10	5-5,5	1,8-2	2-2,3	10,5-12,5	7,5-8,5	2,2-3	2,5-4	12-14	11-13	3,5-3,7	3,5-4,5

Ескертулер: 1. Кеуденiң үшiншi түрiнiң жарты айналымына П_г берiлген қосымшалар;

2. П_г қосымшалары 176 см бойлы 2-шi толықтық топтың типтiк денебiтiмiне жақын дене бiтiмдер үшiн ұсынылған. Басқа өлшемдердi дене бiтiмдерде силуэттi көзбен қабылдаудың дәл сондай түрiн сақтау үшiн – ұзын бойлы және кiшi кеуде айналымды дене бiтiмдер үшiн 0,5-1 см қосымшалар көбейтiледi және қысқа бойлы және үлкен кеуде айналымды дене бiтiмдер үшiн 0,5-1 см қысқартады.

2 кесте

Кеуде және бөксе сызығы бойынша еркiн қонымдылыққа, сондай-ақ әйелдер иық бұйымдарына арналған алдыңғы бой және артқы бой енiне қонымдылық дәрежесiне байланысты қосымшалар.

Бұйым	Өте тығыз					Тығыз					Орташа
	Пг	Пт	Пб	Пш.с	Пш.п	Пг	Пт	Пб	Пш.с	Пш.п	Пг	Пт	Пб
Көйлек	4-5	1-1,5	0,5-1	0,6-0,8	0	5-6	2-3	1-1,5	0,8-1	0-0,3	6-7	4-5	2-3
Жекет	5-6	1,5-2	1-2	0,8-1	0	6-7	2-4	1,5-2,5	1-1,2	0-0,5	7-8	5-7	3-4
маусымдық және жазғы пальто	6-7	2-3	2-3	1-1,2	0	7-8	4-5	3-4,5	1,2-1,4	0-0,5	8-9	6-8	4,5-7

2 кесте жалғасы.

Бұйым	Орташа		Еркiн					Өте еркiн
	Пш.с	Пш.п	Пг	Пт	Пб	Пш.с	Пш.п	Пг	Пт және Пб	Пш.с	Пш.п
Көйлек	1-1,4	0,5-0,8	7-9	5 -тен жоғары	3-тен жоғары	1,4-2	0,8-1,4	9-дан жоғары	Лекалолар дайындау процесiнде фалд немесе желбiршектi ендiруге жетiседi	2-ден жоғары	1,4-тен жоғары
Жакет	1,2-1,6	0,6-1	8-10	7-ден жоғары	4-тен жоғары	1,6-2,2	1-1,6	10-нан жоғары		2,2-ден жоғары	1,6-дан жоғары
маусымдық және жазғы пальто	1,4-1,8	0,8-1,2	9-11	8-ден жоғары	7-ден жоғары	1,8-2,4	1,2-1,8	11-ден жоғары		2,4-тен жоғары	1,8-ден жоғары

3-кесте. Жылулық iштiктерге қосымша қосулар және олардың бөлiктер бойынша бөлiнуi, см

Iштiк	Жылулық iштiктер қалыңдығы	Жалпы қосымшалар	Жылулық iштiктерге сызба бөлiктерi бойынша қосымшаларды бөлу
			ППш.с	ППс.пр	ППш.п.
Бiр қабатты күспе (поропласт)	0,4	1,3	0,25	0,8	0,25
Екi қабатты күспе (поропласт)	0,8	2,6	0,5	1,6	0,5

4- кесте. Артқы бойдың белге дейiнгi ұзындығына, қолтық ойындысы тереңдiгiне, мойын ойындысының енiне, тереңдiгiне және биiктiгiне берілетін қосымшалар, см.

Бұйым	Пд.т.с	Пс.пр	Пш.горл	Пг.горл.	Пв.горл
Еркектерге
маусымдық және жазғы пальто	1,5	4-4,5	1,5	-	-
қысқы пальто	2	4,5-5	2	-	-
Пиджак	1	2-3	1	-	-
Нымша	1	5-6	1	-	-
Әйелдерге
маусымдық және жазғы пальто	1	2-3,5	1-1,5	сәндер бойынша	0,2-0,4
Қысқы пальто	1,5-2	3,5-4,5	1,5-2	-	0,6
Жакет	0,7-1	2,5-3	1	-	-
Көйлек	0,5	1-205	0,5-1	-	-

Ескертулер: 1. Жұқа маталардан жасалатын ерлер бұйымына аз қосымшалар, қалың және жылы маталардан жасалатын ерлер бұйымдарына көп қосымшалар қолданылады.

2. Ерлерге арналған бұйымдарға Пс.пр. және Пш.горл.аз мән берiлген.

3. Көрсетiлген қосымшалар жұқа матадан және қалыңдығы орташа матадан жасалатын әйелдер бұйымдарына пайдаланылады.Қалың маталардан жасалатын әйелдер бұйымы үшiн оларды 0,5-1см. көбейтедi.

4. Әйелдерге арналған бұйымдар үшiн сән талаптарына байланысты қолтық ойындысы тереңдiгiн 3-5см және одан жоғары көбейтілуі (бел сызығына дейiн) мүмкiн. Қолтық ойындысы терендiгiнiң мәнi – жейделiк пiшiндi ,жұмсақ пiшiндi, квадраттың қолтық ойындысы, тұтас пiшiлген жеңдi және реглан пiшiндi бұйымдарға тән.

5-кесте Ерлерге арналған бұйымдардың иық айналымының еркiн қынымдылығына қосымшалар, см.

Жең	Пиджак	Маусымдық және жазғы пальто
Тарылған	7-8	10,5-11,5
Қалыпты	8-11	12-14
Кеңейтiлген	11,5-12,5	14,5-15,5

5-кесте Әйелдерге арналған бұйымдардың иық айналымының По.п. еркiн қонымдылығына берілетін қосымшалар, см.

Жең	Көйлек	Жакет	Маусымдық және жазғы пальто
Тығыз қынама	3-5	4-5,5	5-7
Тар	4-6	5,5-7,5	7-9,5
Орта	5-7	7,5-9,5	9,5-12
Кеңiтiлген	8-10	9,5-11,5	12-14,5
Кең	10-12	11,5-13,5	14,5-17
Өте кең	12-14	13,5-15,5	17-19,5

Ескертулер: 1. Жылулық iштiктерге қосымшалар 1-2 см тең.

2.Типтiк дене бiтiмге иық айналымы үлкен бiтiмдерге, сондай ақ үлкен өлшемдi дене бiтiмдерге аз қосымшалар алынады.

6-кесте. Жең түгiн қондыру үшiн Н нормасы материалға байланысты қолтық ойындысы ұзындығынан 1 см алынады.

30% астам синтетикалық талшықтары қосылған жүлдi костюмдiк, синтетикалық талшығы бар жiбек көйлек – тiктер және таза жiбектi (креп шифон) крептiк жұмсақ көйлектер.	0,04-0,06
15 тен 30% дейiнгi синтетикалық талшық қосылған жүлдi костюмдiктер, орта массалы крептiк жiбектер (крепдешин және т.б) және мақтадан жазғы көйлектiктер (майя вольта, маркизет және т.б.)	0,06-0,08
Таза жүлдi көйлектiк, жiбек көйлектiк – костюмдiк, мақтадан мауысымдық (кашемир, гарус, шотландка және т.б.) көйлектiк, зығыр жаймалы рогожкалар, мақтадан киiмдiк, камвольды костюмдiк.	0,08-0,1
Жартылай жүндi көйлектiк, камвольдық,жұқа мұғалы камвольдық және пальтолық, жүндi костюмдiк шұғалық, таза жүндi пальтолық жұқа жұғалық.	0,1-0,12
Жүндi пальтолық, дөрекiшұғалы драптар және жұқа шұғалы жартылай жүндi драптар.	0,12-0,14
Жұмсақ таза жүндi жұқа шұғалы драптар.	0,15-0,16

Ескертулер: 1. Қондырып тiгудiң басқа тәсiлдерiн қолдану барысында, мысалы қондырып тiгу тiгiсiн айыра үгiстеу немесе қолтық ойындысы жағына қарай жатқыза үтiктеу жағдайында қонымдылық нормасы 50%-ке кiшiрейтiледi.

2. Жең аудың толықтырып құру үшiн қонымдылықтың үлкен нормасы алынады.

7-кесте. Ерлердiң бел бұйымдарына арналған еркiн қонымдылыққа оларды қыналу дәрежесiне байланысты қолданылатын қосымшалар.

Бұйым	Тығыз қонымдылық		Қынама		Кең
	Пб	Пбед	Пб	Пбед	Пб	Пбед
Шалбар	0-0,5	0,5-1	1-2,5	7-11	3-7	16-18

Ескертулер: 1. Бөксе айналымына үлкен қосымшалар үлкен өлшемдi дене бiтiмдерге ұсынылады. Көрсетiлген жең түгiн қондыру нормасы қатпарсыз және жең жағына қарай қондырып тiгу тiгiсiне қосымшалар бағытымен жинақталатын жеңдердi қондырып тiгу барысында қолданылады.

2.Дене бiтiмдерiнен алынған өлшемдердiң қолда бар кезiнде қайыссыз шалбарда немесе қайыс астын реттеуге келмейтiн 0-ге тең. Белi бойынша Пт реттеумен қинайтын шалбарларда 2-3 см тең алынады, резеңкелi немесе баулы шалбарларда Пт одельге сәйкес берiледi.

8-кесте. Әйелдердiң белдiк бұйымдарына арналған еркiн қонымдылығына қынау дәрежесiне байланысты берілетін қосымшалар.

Бұйым	өте тығыз		Тығыз		Орташа		Еркiн
	Пт	Пб	Пт	Пб	Пт	Пб	Пт	Пб
Белдемше	0	0-0,5	0,5-0,7	0,7-1	1	1,5-2	Жоғары	Жоғары
Шалбар	0	0-0,5	0,5-0,7	0,7-1	1-1,5	1,5-2,5	Жоғары	Жоғары