13.Рилизинг фактор туралы түсінік, аденогипофиз қызметін реттеудегі маңызы

149-150-бет китобда бегиланган

14. Гомойотермия, пойкилотермия, гетеротермия. Температуралық карта және оған әсер етуші факторлар

Барлык тірі организмдер гомойотермді ( жылықандылар) және (суыққандылар) пойкилотермді болып бөлінеді. Бұлай бөлінудің себебі, олардың организмдеріндегі жүріп жатқан зат алмасу процесінін жылдамдығына, өз денелеріндегі температурасын бірқалыпты ұстап тұру қасиеттеріне және қоршаған ортаның температурасынын өзгеруіне тәуелді.

Гомойотермді организмдерге адам және сүтқоректілер жатады. Homeo - деген сөз грек тілінен аударғанда біркелкі деген ұғым береді. Бұндай организмдер өз денелеріндегі түзілген температураны тәулігіне +2°^с ауыткумен ұстап тұра алады. Бұл тұрақтылык қоршаған ортаның температурасына тәуелді емес.Бұндай қасиет жануарлардағы энергия алмасуынын жоғары денгейде жүретініне байланысты. Пойкилотермді (суыққандылар) poikilos - -өзгергіш деген грек сөзінен шыққан организмдер өздерінің дене температурасын біркалыпты деңгейде ұстап тұра алмайды, олардын дене температурасы коршаған ортаға тәуелді. Өйткені бұл организмдердін энергия алмасуы жылы қанды жануарларға карағанда төмен.

Сондыктан бұндай жануарлар қоршаған ортаның температурасының ауытқуларынан өздерін сақтауға тырысады, егерде мүмкіидік туса, жылы немесе салқын жай іздеуге ұмтылады. Көбінесе суық маусымда бұндай жануарлар ерекше анабиоз жағдайыңа өтеді. Анабиоз кезінде ферменттердің белсенділігі темендеп, зат алмасу процесінің жылдамдығы минимальді деңгейде өтеді.

.Адам денесінін температуралық картасы дегеніміз, организмнің түрлі органдардағы зат алмасу деңгейіне байланысты. Осы себептен дененің сырт бөлімінін температуралары әртүрлі болады. Тері температурасы 24,4 С – 34° С арасында. Терінің ең төменгі температурасы аяқтың саусақтарында анықталса, ең жоғары температура қолтықта аныкталады. Ең төменгі температурасы аяқтын саусақтарында 24,4° С, табан температурасы 29,9° С, тобықта -30,0° С, балтырда -32,2° С, жамбаста-32,5⁰ С, кіндікте-31,1⁰ С, жүрек тұсында-33,4⁰ С, мойында-34,0⁰ С, бетте-33,5⁰ С, маңдайда-33,5⁰ С, қол саусактарында-28,5⁰ С, алаканда-31,0⁰ С, білекте-32,9° С, шынтақта-33,3° С, қолтыкта-36,6⁰ С, қолдын сырткы бөлімінде-32,4° С, жауырында-33,3⁰ С.Осы керсеткіштер ауа райына байланысты сәл ауыткуы мүмкін, өйткені қоршаған

15.Гипотермия, гипертермия жайлы түсінік.

Жылу өндірудің жылу бөлінуге карағанда артық болуына байланысты, жылудын жинакталуы – гипертермия деп аталады. Гипертермия кезінде эффекторлы процестердін барлығы белсенді күйде болады. Егер осы гипертермия үзаққа созылса, тік ішектегі қызу 39,5 – 40 С жоғарыласа, мидың ауыр закымдалуы дамып, өлімге әкелуі мүмкін: мидьщ ісінуі, нерв клеткаларының өлуі, науқасто сандырак дамиды, есінен асады.

Бұл синдром – тепловой удар – деп аталады. Мидың зақымдануы орталық термореттеу механизмдерге әсерін тигізіп, тер боліну бұзылады.Гипотермия –жылу өндіру жылу бөлігуге қарағанда темен болған жағдайда дамиды. Қоршаған орта температурасы күрт томендеп, осындай ортада ұзақ болған жағдайда дамитын процес. Бұл жерде зат алмасу процесі түгелімен жылу ендіруге жұмсалса, оның белсенділігі төмендейді. Дене температурасы 26-28° С дейін төмендесе, жүрск фибриллжциясы дамып, адам өлуі мүмкін. Сонымен қатар тыныстық және метаболиттік ацидоз дамиды. Жасанды гипотермия медициналық көрсетпеге байланысты жасалғанда, терморецепторлық механизмдер тежелуі тиіс (миорелаксанттар салынады).

Қарттарда кездесетін гипотермиянъщ себебі баска, ейткені олардын ішкі температурасыньщ өзі 35° С тең болады да, зат алмасу төмендеу деңгейде, ешқандай ауыткусыз жүре береді.