14 И.П. Павлов жоғарғы жүйке ірекеті туралы ұғым. Жүйке әрекетінің төрт түрі

Жоғары жүйке әрекеті туралы ілімнің негізі болып шартты және шарттсыз рефлекстер болып табылады. И. П. Павлов барлық рефлекстерді екі топқа шартты және шартсыз рефлекстер деп болгені айтылған. Шартсыз рефлекстер алғашқы кезде организмнің тірлігін сақтау үшін қажет. Балалардың шартсыз рефлекстерін туысыменен тексеру арқылы олардың жүйке жүйесінің дамуын анықтайды. Шартсыз рефлекстер туа пайда болып, өздерінің орындалуы үшін ешқандай қосымша жағдайларды қажет етпейді: тітіркендіргіш әсер етісімен шартсыз жауап пайда болады. Олар тұқым қуалайды, сондықтан организмнің әр түріне тән оздерінің шартсыз рефлекстері болады. Бұл рефлекстердің рефлекторлы доғасы жүйке жүйесінің томенгі дәрежедегі жұлын, сопақша ми секілді бөлімдері аркылы қалыптасады да, ми сыңарларының қыртыстары қатыспай-ақ іске аса береді. Шартсыз рефлекстер негізінен ұрықтық кезенде де, бала туганнан кейін де қалыптаса береді. Айталық, қорғаныс рефлекстері туғаннан-ақ болады, ал жыныс рефлекстері жыныстық жетілу мерзімінде пайда болады. Олардың рефлекторлы доғасы өзгермейді. Шартты рефлекстер тұқым қуаламайды, тек өмір тәжірибесінің негізінде, сыртқы ортамен байланыстың арқасында пайда болып отырады. Әркімнің өзінің тұрмыс жағдайына қарай әртүрлі шартты рефлекстері болады. Олардың рефлекторлы доғасы ми сыңарларының қыртысында қалыптасады. Сондықтан ми сыңарларының қыртысы болмаса, шартты рефлекстердің кейбіреуі пайда болғанымен, олардың тіршілікке маңызы онша емес. И.П.Павлов жоғарғы жүйке әрекетінің топтарын ми қыртысындағы қозу мен тежелудің негізгі 3 қасиетіне байланысты 4 топқа бөледі. Ол қасиеттер қозу мен тежелудің күші, теңдгі және алмасуы

Қозу мен тежелудің ми қыртынсындағы осы қасиеттеріне қарай Павлов жануарларда жоғарғы жүйке әрекетінің 4 түрлі топтарын атаған

1Күшті ұстамсыз, қозуы тежелуден басым топ

2 Күшті, қозу мен тежелуі тең,алмасуы ширақ топ

3 Күшті, қозу мен тежелуі тең, алмасуы баяу топ

4Әлсіз топ. Ми қыртысының нерв клеткаларының қызмет қабілеті төмен, қозуы нашар дамыған, тежелуі басым.

15 Бала есінің дамуы. Ұзақ және қысқа мерзімдегі ес

Ес,еске сақтау қабілеті аз зерттелген қасиеттердің бірі.Ол физиологиялық тұрғыдан қарағанда үш бөліктен тұрады-ақпаратты қабылдау және оны сақтау, мезгілінде қайтадан жаңғырту, яғни еске түсіру.Бұл үшеуін еске сақтаудың үш кезеңі.Олар бір –бірімен тығыз байланысты қызметтер.Сыртқы ортаның мәліметтері адам миына жан-жақтан келеді, көру,есту,сөз,тері,иіс,дәм сезімдері және ішкі түйсіктері арқылы. Олардың бәрі қабылданып талданып,талқыланып қажетісі ғана еске сақталады,керек кезінде пайдаланылады.Қазіргі түсініктер бойынша естің негізгі элементі нейрондардың бір-бірімен байланысының орны-синапстар.Бұған баланың өсіп-дамуына қарай нерв клеткаларының денесі мен дендриттеріндегі синапстық байланыстардың көбюі.Нейрондар арасындағы байланыс бала жетілген сайын күрделеніп көбейіп дами береді.Қазігі элетрофизиологиялық әдістерді қолдану арқылы нейронаралық байланыстар мен контактілерде өте көп түрлер болатыны анықталып отыр.  Жалпы алғанда, сақталған мәліметті еске түсіру, яғни қайта жаңартып пайдаланудың физиологиялық толық зерттелмеген. Еске сақтау қабілетінің физиологиялық негізі туралы академик М.Н.Ливанов пен оның шәкіртері зертеулерін қорыта келе,естің дамуы,баланы оқыту үйрету барысында пайда болатын нейрондардың қозуды өткізуі ми қыртысындағы жағдайларды өзгертуіне байланысты,-деген шешімге келді. Былайша айтқанда ес функциялық жүйелердің дәрежесіне қалыптасып, ал -әліметтерді таңбалау,сақтау синапстық құрылымдар дәрежесінде өтеді.Әр дәрежеде жасалған биохимиялық зертеулердің негізінде естің қалыптасуына,оның таңбалануына РНК,немесе белок, немесе белокты углеводты қиыстырулар қатысады деп тұжырымдалып отыр.  Әсіресе,мәліметті сақтауда олардың маңызы зор.Еске сақтау әдістеріне қарай ес, механикалық және саналы, ерікті және еріксіз деп бөлінеді.  Қысқа мерзімдік ес балада 3-4 айдан кейін іске қосылады. Баланың жасы ұлғайған сайын еске сақтау мерзімі артады. Жеті жасқа дейін еріксіз еске сақтау қабілеті одан әрі қарай ерікті еске айналады.