16 Эмоция туралы ұғым

Эмоция деп айналадағы заттар мен құбылыстарға жағымды жағымсыз қатынастын сәулеленуін айтамыз. Эмоциялар шындықтын жүйкеде сәулеленуін айрықша бір түрі .  Сыртқы дүниенің әсері адамның миында тек қана сәулеленіп қоймай, оған толғанып тебіреніп, өзінің қатысын білдіреді.  Бұдан адамға жағымды не жағымсыз сезімдер туып отырады. Эмоция адамның сыртқы келбеті, бет әжімі қимылдары, дауысы арқылы айқын көрінеді. Эмоция үшін адам организімің ішкі мүшелері әрекетінің әсері зор . Мысалы қанның жүруі тамырлардың жүрекке ерекше соғуы, бездер әрекетіне Физиологиялық әрекеттерге эмоция үлкен әсер етеді. Эмоция хайуанаттарда да бар олардың эмоциясы, инстикт деп аталады. Олар мұқтаждықтарын биологиялық қанағаттандырумен байланысты, мысалы мысық пен иттің еркеленуі, олардың үйреленіп бір нәрседен қорқуы, олардың сыртқы келбетінен жақсы көрініп тұрады. Адам эмоциялары хайуанат эмоцияларына қарағанда өте бай болып келеді, әрине адамдардың эмоциялары біркелкі болмайды, өйткені олардың айналадағы нәрселерге қатынасы бірдей емес. Әрбір адамның темпераментіне, мінезіне олардың басынан кешкен тәрбиесіне қарай сыртқы дүние әсеріне жауап қайтару түрліше болады. Адам эмоцияларынын бір бірінен айырмашылығы сезімдердің күш жағынан, әрекет ету мерзімінің уақыт мөлшері жағынан, олардың сыртқы қимылдары, бет әжімі арқылы білініп көрініп тұрады. Эмоция адамның тұрмысында үлкен орын алады, олар адамға адамдық сипат беріп, оның әрекетін жылытып көрік беріп отырады.

17 Эмоция және оның түрлеріне сипаттама

Эмоция лат. тілінен енген, қуану, ренжу, мұңаю деген мағыналарды береді.Эмоцияға көптеген

авторлар әртүрлі анықтама береді және әртүрлі түсіндіреді. М: Коробков А.В. (1980 ж.), эмоция – сыртқы ортаның жағдайының өзгеруіне қарай, оның көрінісін қабылдауына орай жеке адамның әсерленген көрінісінің сыртқы белгісі. Анохин П.К. (1964 ж.), эмоция – адамның ішкі дүниесінің жайы; ол сезімнің барлық түрін қамтиды, қуаныш пен реніштің арасын алып жатыр.

Эмоцияның бірнеше түрін ажыратады:

ІІ. Жағымды және жағымсыз эмоциялар:

1) Жағымды эмоция кезінде көңіл-күй көтеріледі, адам жігерленіп, мақсатты тілек пайда болады;

2) Жағысмсыз эмоция кезінде адамның көңіл-күйі төмендеп, еңсесі түсіп, тығырықтан шығатын жол іздегенде біресе тұрып, біресе отырады.

3) Жағымды да, жағымсыз да эмоциялар вегетативтік реакциялардың өзгерістерімен бірге жүреді. Тыныс алу жілігі, жүректамыр қызметінің өзгерістерімен бірге жүреді.

ІІ. Физиологиялық механизміне қарай эмоцияны төменгі және жоғарғы деп 2-ге бөледі:

1)     Төменгі эмоциялар. Шөлдну, ашығу, жыныстық эмоциялар. Олардың орталығы мидың төменгі бөлімдерінде орналасқан, сандықтан оларды төменгі дәрежелі эмоциялар дейді. Бұл эмоциялар жануарларуы да болады;

2)     Жоғарғы эмоциялар тек адамға ғана тән. Бұған: интеллектік, эстетикалық, моральдық, әлекметтік эмоциялар жатады. Олар сананың, білім мен тәрбиенің негізінде қалыптасқан. Жоғарғы эмоция төменгі эмоцияны реттеп, түзеп отырады.

Бұ эмоция түрлерінен басқа да эмоция түрлері болуы мүмкін. М: Дарвин (1872 ж.) эмоцияның 3 түрін ажыратқан:

1)  ашу, қуаныш, долдану және т.б.

2)  немқұрайлылық және т.б.

3)  қимылсыздық, ісккерсіздік, белсенуі болмау.

Қазіргі таңда эмоцияның мынадай негізгі түрлерін ажыратады:

1)     қуаныш; 2) таң қалу; 3) қайғыру; 4) жеккөру; 5) ашу-ыза; 6) жиіркену; 7) қорқыныш; 8) кінә; 9) ұят; 10) қызығушылық,

18 Ұйқы туралы ұғым Ұйқы адамдар мен жануарлар тіршілігінде өте маңызды орын алады. Олардың ұйқысы мен сергектігі тәулікте оқтын-оқтын алмасып, қайталанып отырады. Мұндай ұйқы біркезді (момфазалық) деп аталады. Ал кейбір жануарларда ұйқы мен сергектіктің мұндай алмасуы бірнеше рет қайталанады. Оны көпкезді (полифазалық) ұйқы деп атайды. Сонымен бірге маусымдық ұйқы болады. Мұны кейбір жануарлар (аю, жарқанат, тышқан) организміне жағымсыз жағдайлар әсер еткенде белгілі ұйқылық жағдайға көшеді. Организмнің ұйқы кезінде көптеген әрекеттері өзінің қарқынын өзгертеді. Мәселен, тыныс, жүректің соғу жиілігі азаяды, артерия қысымы төмендейді, зат алмасуы мен жүйкенің қозғыштық қарқыны бәсеңдейді. Алайда ұйқы кезінде кейбір процестердің белсенділігі күшейеді, гипоталамус пен ми бағанында қан айналымы артады. Соның нәтижесінде мидың температурасы көтеріліп, оттегін қабылдау ұлғаяды, кейбір ферменттердің белсенділігі күшейеді. Жыныстық жетілу кезеңінде жыныс безінің белсенділігін реттейтін гипофиз гормондарының түзілуі үдей түседі.Ұйқыға мұқтаждық адамның жасына және жеке ерекшеліктеріне байланысты. Жас ұлғайған сайын тәуліктік ұйқының мерзімі қысқарады. Ұйқының бірнеше түрі бар: қалыпты физиологиялық, гипноздық, наркотктік, ауытқулық және шартты рефлекс.Ұйқы мен сергектіктің алмасуы – тарихи қалыптасқан ырғақ. Мұнда адамның ұйқысы түнгі кезеңен және қараңғылықпен, ал сергектік – күндізгі кезеңмен және жарықпен сәйкескеліп отырады.Ұйқы организмді сақтау және оны бұрынғы қалпына келтіру қызметін атқарады. Сондықтан кейбір невроздар мен психоздарды емдеу үшін ұйықтататын емгерлік (терапия) жиі қолданылады.

Кесте.Организмнің толық дамуына қажетті бір тәуліктегі ұйқының мөлшері.

Баланың жасы.	Ұйқының уақыты, сағат.	Баланың жасы.	Ұйықтау уақыты, сағат.
Жаңа туған сәби. 1-3 ай. 6 ай-1 жас. 2-3 жас. 4-5 жас.	21-22 18-20 14-16 13-14 11-12	5-6 8-10 13-14 16-17 Ересек адам.	10-11 9-10 8-9 7-8 6-8