43. Химиялық элементтерді және олардың қосылыстарын д.И.Менделеевтің периодтық заң мен периодтық жүйесіне дейін және кейін оқыту әдістемесі.

Алгашқы химиялық ұғымдардан кейін жеке элементтерден оттегі және сутегі индукциялық тәсілмен өтіледі. Бұл элементтер кең таралған, қосылыстары оқушыларга табиғаттану, биология жэне физика курстарынан жақсы таныс. Оқушыларға оттегінің ауада кездесетіні, организмдер тыныс алғанда оттегін сіңіріп, көмірқышқыл газын шығаратыны, өсімдіктердің фотосинтезі кезінде көмірқышқыл газын сіңіріп, оттегін бөліп шығаратыны, оттегінің алынуы, жануды Қолдайтыны жэне физикалық қасиеттері белгілі.

Мұның бэрі оттегінің жай зат түріндегі қасиеттері. Оқушылардың осы білетіндеріне қосымша оттегі жай затының молекуласы оттегі элементінің екі атомынан түзілетіні, элементтің химиялық таңбасы, салыстырмалы атомдық массасы, қосылыстардағы валенггілігі, табигатта таралуы түсіндіріледі. Ауаның, судың жер қыртысының қүрамында, тірі организмдердің денесінде болатыны айтылады, күрделі заттар айырылганда алынатыны, тотыгу реакциясына қатысып, оксидтср түзетіні талданады. Қасиетіне қарай жасанды тыныс алатын жерлерде (гарышта, су астында, медицинада), жануды күшейтуді қажет ететін енеркэсіпте (металлургияда, химия заводтарында), пиротехникада қолданылуы сызбанүсқа түрінде көрсетіледі.

Сөйтіп химиялык элементпен алгашқы таныстыру мына жоспар бойынша жүзеге асырылады: а) химиялық таңбасы жэне

салыстырмалы атомдық массасы; э) табигатта кездесуі; б) бос күйінде алынуы; в) жай затының қасиеттері; г) маңызды химиялық қосылысының қүрамы жэне қасиеттері; ғ) қосылыстарындагы вапенттілігі; д) халық шаруашылыгындагы маңызы.

Осы жоспарга сэйкес оттегі мен сутегінің элементтері оқылып, олар түзетін маңызды қосылыстар су, оксидтер, қышқылдар, түздар жэне негіздер туралы білім беріледі. Бұл білім элементгерді оқып- үйренудің екінші кезеңіне негіз болады.

Екінші кезеңде озара өте үқсас химиялық элементтердің үш тобы - галогендер, сілтілік металдар және инертті газдар қарастырылады. Периодтық заңдылықты игсруге нақтылы әзірлік жасалады.

Үшінші кезеңде оқушылар барлық элементтердің басын біріктіретін, бірімен-бірін үштастыратын жаппы заңдылықпен танысады. Периодтық жүйеге орналастырылган химиялық элементтер арасындагы көлбеу, тік және қигаш байланыстардың мэнін түсінеді. Элементтердің периодқа, қатарга, топқа жэне топшага орналасуының негіздерін, әрқайсысының ерекшеліктерін игереді. Химиялық элементтерді ашу жэне жіктеу дамылсыз жүзеге асып, ақырында периодтық заңның ашылганын біледі. Табигаттың ұлы заңын ашу үшін танымдық ой-өрісі кең, сіңісіп кеткен кертартпа пікірлерге батыл қарсы шыгатын галым керек болганын, Д.И.Менделеевтің осы талаптарга сай келгенін түсінетін дэрежеге көтеріледі. Д.И.Менделеев ашқан периодтық заң, сондай - ак периодтық жүйе химиялық элементтерді жэне оларды оқып- үйренудің теориялық негізіне айналады.

Тертінші кезеңде 8-9 сыныптарда топ және топшалар бойынша оқылады. Алдымен III - IV негізгі топшаларда орналасқан бейметалдар, содан соң металдардың жалпы қасиеттері, I - III негізгі топшаның металдары, соңында косымша топшаларда орналасқан металдар өтіледі.

Элементтерді оқып-үйрену дедуктивтік сипат алады. Топтың, содан кейін топшаның сипаттамасы талданып, солардың негізінде жеке элементгер қарастырылады. Қисынды тәсілдердің талдау жэне біріктіру, салыстыру, ұқсастыгы мен айырмашылығын табу, т.б. маңызы артады.

Химиялық элементтер түзетін қосылыстардың көп түрлілігі, олардың құрылысы мен қасиеттерінің, қасиеттері мен қолданылуының арасындағы себеп-салдар байланыстары, элементтер қосылыстары қасиеттерінің өзгеруінде санның сапаға ауысуы нақтылы мысалдармен көрсетіледі.

Химиялық эксперименттің танымдық мэні күшейеді. Эксперименттің алуан түрлері, жеке тәжірибелер окушылардың өздері жасаган жорамалдарын сынау үшін қойылады.

Периодтық заң жэне периодтық жүйе өтілгеннен кейін элементтерді және олардың қосылыстарын оқып, үйренудің жоспары өзгереді.

1. Элементтің периодтық жүйедегі орнын сипаттау: химиялық таңбасы, салыстырмалы атомдық массасы, рет нөмірі, периоды, тобы жэне топшасы.

2. Атомының құрылысы: сызбанұсқа сызу, атом құрылысының электрондық жэне графикалық формулаларын жазу. Элемент атомының тотығу дәрежелерін анықтау.

3. Элементтің ашылу тарихы.

4. Элемент түзетін жай затының құрылысы, қасиеттері, алынуы, қолданылуы, табиғатта кездесуі.

5. Элемент түзетін химиялық қосылыстардың құрамы, түрлері, қасиеттері, қолданылуы.

6. Элементтің табиғатта таралуы.

Бұл жоспар элементтерді топшалары бойынша оқып, үйренгенде Қолданылады.