Кітапхана қызметінің теориялық тұрғыдан түсінудің негізгі концепциясы.

Оқуды ұйымдастыруды басшылыққа алу және кітапты насихаттау кәсіби қоғамда осы уақытта көп қолданылмайды, осы теориялар негізінде тұжырымды жүйе береміз. Осының ақиқатына көңіл аударыңыз. Әсіресе ол басылымды жариялауға байланысты. Әлеуметтік және психолог – педагогика факторындағы тізіммен, кітапты насихаттау жүйелілік қызмет негізгі тұжырым қатарында.

Оқуды басшылыққа алу теориясының негізгі тұжырымы.

1. Оқуды басшылыққа алу жалпы әдістемелік маңыздылығы бар, кітапханатанудың негізін қалаушы тұжырымдардың бірі болып табылады.

2. Кітапхана рөлі оқырманды және оқу мәселесін зерттеп шығару.

3. «Педагогикалық оқу» тұжырымы туралы сұрақтар қою.

4. Оқуды басшылыққа алу жүйесінің бір тармағы кітапхананың қысқаша мәліметі.

5. Оқуды басқарудың негізгі функцияларының қатарына мыналар жатады: басқаруды ұйымдастыру және оқу барысында оқырманға көмек көрсету.

6. Әр типтегі кітапханалардағы әр түрлі оқырман топтары жөнінде оқуды басшылыққа алуда өзгешелік білдірудің мәні.

7. Кітапханадағы жеке жұмыс оқуды басқарудың барысында бір бөлім ретінде қаралады.

8. Оқуды басқарудың теориялық фундаментінің негізі заңның әділдігін, мақсатын, негізгі белгілер мен қағидаларын (белсенділігін; қызығушылығын, дербестігін; оқуды өзіндік принциптері сияқты өзі басқару ойын; оқуды басшылыққа алудағы компонентті жүйе және педагогтардың ықпалымен жинақталған) құрастырады.

9. Оқуды басқару жүйесінің тұтастығын жасауды жабдықтап, әдістемелік мақсатта жан – жақты ыңғайын келтіру.

10. Оқуды басқару «тікелей оқырмандармен ғана жұмыс жасамай, барлық кітапхана жүйесімен» жүзеге асырылады.

Кітапты насихаттау теориясының негізгі тұжырымы.

1. Кітапты насихаттау жүйе сияқты. Кітапты насихаттау барысында осы элементтер бірігіп жұмыс жасайды.

2. Кітапты насихаттау теориясының басқа теориялармен байланысы: библиографтардың ұсынған психология және әлеуметтану оқу кітабы.

3. Кітапты насихаттау жүйесі: баспаның шығармасы, насихаттауға тұратын; ол туралы ақпарат; хабарды жүргізетін каналдарды; оқырмандардың оны қабылдау процесі; кері байланыс және т.б.

4. Оқудың екі жағы: шығарманың басылымын таңдау (білім саласында, тақырыбы, кітап немесе жеке кітап) және шығарманың басылымының жеке қабылдануы.

5. Оқу әрекет және жүйе сияқты.

6. Оқырман объекті және субъекті сияқты.

7. Оқырмандармен біркелкі емес ығай табу.

8. Мінсіз оқырман – оқудың ойластырылған жүйесі.

9. Әдісі, орнатуы, оқу мақсаты; оқырман талғамы, қызығушылығы, мінез құлқы.

10. Кітапты насихаттау - оқу басшылығы міндеті.

11. Оқуды басқарудың әдісі - библиографтардың ұсынысы.

12. «Реакция - әрекет» және «психологиялық» (санасындағы өзгеріс) негізгі ұстанымды насихаттаудың тиімділігін зерттеу.

Қызмет көрсетудің теориясында негізінде кітапхананың жұмыс істеуі.

Соңғы жылдары С.А.Басовтың ұсынған қызмет концепциясы кітапханада қызмет көрсетуде теориялы құрылым ретінде кең көлемде танылды. Кітапхана қызметі қалай түсіндіріледі «кітапхананы негізгі қызметінің көрсеткіші кітапхана пайдаланушыларының сұранымын қанағаттандыру»

Кітапханалық қызметті үш топқа бөлінген: құжаттық, коммуникативтік, қызмет көрсету. Қызмет көрсетудің тәжірибесінде өзара бірін бірі толықтырып отырады. Әрқайсысын үш жақтан және басымды бір жағын айтуға болады.

Кітапханалық және ақпараттық қызмет көрсетудің әр түрлілігін жұмыс қатарында көруге болады.

Мысалы, жасөспірімдер кітапханасында мыналар ұсынылады:

Кітапханалық қатынасты ұйымдастыру қызметі: видеоклубы, видеосалоны, кітапханалық бикеші, бикеші – викторина, бикеші – отырыстар; телефон арқылы қолдау және сенім, сенім кабинеті және психологиялық көмек, іскерлік санадағы ойындар.

Ақпараттық қызметте: қор жайында түрлі көмекші видио көрмелер, Мамандар күні, ақпарат, жаңалықты бюллетен, дайджест және т.б.

Ақпараттық – талдауға тән қызмет; тақырыптық, анықтау, фактографиялық және т.б.

Оқу –кеңес беруге тән қызмет; кітапханалық (кітапханалық сабатар, кеңестер, кітапханаға экскурсия, лектория, библиография күндері, үйірмелер); кітапханалық емес (шет тілдері курсы, шеберлер үйірмесі, қуыршақ театрлар және т.б.).

Кітапханалық қызмет көрсететін арнайы мекемелер: пайдаланушыларға жеке – жеке ұстаным негізінде қызмет көрсетуге ыңғай келтіру ( топтарға бөлінеді: жұмыссыздар, мүгедек – жеткіншектер, дарынды балалар және т.б.)

АҚШ көпшілік кітапханаларында ұсынылған қызмет түрлері, бағыттарға бөлінеді. Ол білім беретін, ақпараттық, көңіл көтеретін , мәдени қызмет көрсету.

Білім беру үшін кітап талдау және шолу, концерттер (таспаға жазылған және тірі дауыста) көрмелер, табиғатқа саяхат, жалпы білім беретін курстар, лекция, сауаттылық ашу, жылдам оқуға үйрететін сыныптар, оқығанды әңгімелеу, фильмдерді көрсету, семинардың программасының құралдары бойынша көмектер ұсынылады.

Ақпараттық қызмет көрсетуге төмендегідей қызмет түрлері кіреді: әдебиетпен жұмыс жасауға кеңес, құрама сұрақтарға жауап, берілген тақырыпқа библиографиялық тізім құрастыру, мәліметтер базасында іздестіру, программалы құрал туралы ақпарат, қоғамдық деректер ақпаратына мәлімет беру, аударма.

Көңіл көтеру бағытын байланысты ұсынылатын қызметтер мыналар: концерттер (таспаға жазылған және тірі дауыста) кәсіппен танысу, көрмелер,

табиғатқа саяхат, оқығанды әңгімелеу, фильмдерді көрсету.

Мәдени қызмет көрсету келесі қызмет түрлеріне негізделеді: шолу және кітапты талдауға, концерттер (таспаға жазылған және тірі дауыста), кәсіппен танысу, фильмдерді көрсету, көрмелер, лекция.

Осы берілген тізімнен, қызмет көрсетудің көп түрін қолданатындығы көрініп тұр. Жоғарыда келтірілген жүйеленген кітапхана қызметтерінен мазмұндық белгілерінен және ұйымдастыру белгілерінен аралас екені анық көрініп тұр.

Теорияда дәлелденген қызметтердің барлығы бірдей бір қарағанда осындай дәлелді емес. Мынадай сұрақтар туындайды: «қызмет», «өнім», «әдіс», «құрылым», «құрал», «іс шара» түсінігінің ара қатынасы қандай? деген. Мысалы, оқырман конференциясын кітапханада іс шара, қызмет көрсету түрі, ақпаратты жеткізу әдісі, қарым қатынас құралы деп те атайды. Оқырман конференциясы кітапхана ұжымының еңбегі және ақпараттық өнім болып саналады.

Өзімнің күдігімді айтып берейін. «Қызмет» сияқты жалпы әдістемелік аппарат категориясына сүйенетін болсақ, онда қосымша түсінік пен, қызмет жүйесіндегі тойтарыс, субъекті, объекті, құрал, нәтиже және қызмет барысының өзі, мақсат болып табылады. Сондықтан «Кітапхана ісінің» қағаздары құрал да, нәтиже де, қызмет барысы да болады. «Кітапханалық әдіс және түрі» терминологиялық жоспарда «Кітапхана өнімдері және қызметі» айналуы дәлелденіп отыр. Әрине кітапхана практикасында да және оқырман үшінде көрменің тақырыбы қалай аталатындығы өте маңызды: өнімі мен, қызметімен, нәтижелілігі мен және т.б. оқырманның сұранымын қанағаттандыру мақсатында жасалатын белгілі бір іс жүргізілген. Бірақта КҚ және кітапхана есебінің тиімділігін зерттегенде терминологиялық айқындық байқалады. Мысалы, кітапхана ұжымы бірнеше көрме ұйымдастырды. Бұл не? Біріншіден бұл кітапханашының кітапханалық – библиографиялық қызметінің нәтижесі деп айтуға болады; екіншіден, ақпараттық ресурстар пайдаланылған ақпараттық құрал; үшіншіден оқырмандарға ақпаратты жеткізу әдісі; төртіншіден, бұл әдіс белгілі бір түрде жүзеге асырылған (ашық қарауға, әйнекпен жабылған сөреде және т.б.); бесіншіден, оқырманға қандайда бір пайдасы бар қызмет түрі болып келеді. Сол сияқты басқада қызмет көрсету құралдарын айтуға болады. Бұл қатарда басқада аспектілерді түсіндіруді жалғастыруға болады. Категория құрамында «кітапханалық қызмет көрсету әрекеті» кітапханалық – библиографиялық құралдарының әрқайсысы (жалпы - ақпараттық) әрекеттерді жанжақты талдау керек және қажет. Әдісің түрі және өнімі, қызмет көрсетуі, нәтижесі ретінде. КҚ терминдік жүйесіндегі бір сөздің көп мағыналылығы және ұғымын түсіндірудегі қиыншылығында сөз жоқ. Сөздіктегі белгілі бір термин басқа сөз арқылы беріледі.

М.Я.Дворкиннің «Кітапхана қызметі» содан кейінгі «ақпараттық қызмет» терминдерінде дәлелдеп талданғанына қарамастан кәсіпқой баспаларда терминдік келіспеушіліктер бар. Бір кафедраның ұжымы жазған «Кітапхана қызметі» оқулығында: «теория және әдістеме», түсінікті қолдануда келіспеушіліктер бар. Мысалы, әңгіме –кеңес оқырманмен жеке жұмыс түріне жатқызған; қызмет көрсету – оқырманды, қорға келіп түскен жаңа әдебиеттермен жеке таныстыру; белгілі бір кітапхана қызметінің«түрі» және «әдісі» кітапханалық қызмет көрсету теориясында қайшылықтары көрінеді. «Кітапханада балалар мен жасөспірімдердің оқуын басқару» кітабында әңгіме жеке жұмыс түріне жатқызылып, ал көрме – кітапты насихаттаушы көрнекілік түріне; әдеби кеш - әдеби ертеңгілік іс шара түріне жатқызған. Кітапханашылар тәжірибесінде ауызша және жазбаша «түрі» (көрмеге шолу және т.б. қатысты) және «іс-шара» (кештерге, айтулы даталарға және т.б. қатысты) терминдер қатынасын қолданады.

Кітапхананың қиын да көпқырлы қызметін бір ұғымға түсіндіру мүмкін емес. Кітапханашыға осы терминологиялық есепті өз беттерімен шығаруды ұсынамыз.

36