Құжаттық лектің ерекшеліктері.

Ақпараттық – кітапханалық қызметтің интеллектуализациясы, ақпараттық өнімнің жаңа түрлерін құру, әртүрлі көлемдегі құжаттарды аналитикалық өңідеудің нәтижесі болатын, құжаттық лектің даму және қалыптасу ерекшеліктерін зерттеу арқылы мүмкін болатын.

Құжаттық лек – қоғамдағы біріншілік құжатты қалыптастыратын жиынтық. Құжаттық қор, құжаттық мәліметтер базасы түсініктеріне қарағанда «лек» абстракциялы түсінік болып табылады. Ол тек анықтау және сараптама жасау процессінде ғана пайдаланылады. Егер алғашқы құжат легін библиографиялық құралдарда (ғылыми – көмекші, кәсіби - өндірістік т.б) көрсетілген жағдайда анықтайтын болса, нақты лек пайдаланылады.

Егер құжатты оқитын болсақ, кітап және мақалаларда, диссертацияларда әдебиеттер тізімі көрсетілетін болса, цититиланған әдебиеттер легі анықталады. Оқырман сұранымының мониторингі жүзеге асырылған кезде, қолданылған әдебиеттер легіне сараптама жасалады. Кітап басып шығарушылар және кітапты таратушылар, азаматтардың әртүрлі топтары пайдаланған әдебиеттер легін зерттеуге болады. Ақпараттық қызмет көрсету және қамтамасыз ету тәжірибесінде көбіне нақты құжаттар легіне назар аударады, сонымен қатар іздеу жұмысында қиын жағдайлар пайда болған кезде, библиографтар көптен бері қажет ақпараты оқырмандарға мәлім яғни цитаталанған әдебиеттер легі арқылы іздестіріледі. Бірақ бұндай іздестіру жолы көп еңбекті қажет ететіндіктен яғни қиын болғандықтан библиографтар бұл іздестіру түрін төтенше кездерде ғана қолданады. Көрсеткіштің пайда болуы (мәліметтер базасы) «Science Citation Index», «Social Science Citation Index» және «Arts and Humanities Citation Index» жағдайда өзгертті және бұл іздеу процедурасын қол жетерлік етті. Жинақта нақты цитатталған және қолданылған әдебиеттер, библиографиялық, әлеуметтік-ғылымтанулық тарихи және басқа да зерттеу жұмыстарын жүргізген кезде қаралады.

Құжаттық лектің әдістемелік сараптамасын меңгеру мынадай мүмкіндіктің пайда болуына жол ашады:

• оқырмандарға әлеуметтік тәуір көрінетін ақпарат түрі

• мәртебелі және актуальды материал

• Ақпараттпен қамтамасыз ету дәрежесінің саласы немесе мәселелері

• әр түрлі облыс бойынша ғылыми-өндірістік қызмет түрінің қарқынды дамуы мен басқарылуы

• ұжым, авторлық ұжым дамуындағы ақпараттық қызмет

• тарау және мәселелер арасындағы интегративті байланыс.

Ақпарттық кітіпханалық қызмет көбінесе тақырыптық, ведеолық, географиялық, баспалық ұжымдық, фирмалық және авторлық құрылым түрін қарастырады. Көп жағдайда оқырманның сұранымын спецификалық жағдаймен түсіндірілетін басылым болып келеді.

Бұл салалық лек негізін алып қарастырады. Мысалы, құжаттық лек, әдебиеттану, отандық энергетика немесе құжаттық лек боп өткен тарау арасындағы тақырыптар қазіргі тарауларда немесе тақырыптық басқару сараптамасында басқа да барлық құрылым және географиялық авторлық түрлер бар.

Кейбір жағдайда қандай да бір ұжымның қызметке деген қызығушылығы, автор немесе авторлық ұжым немесе кітап баспасына деген қызығушылық артады. Мұндай жағдай ұжымдық, фирмалық, баспалық және авторлық құрылымға сәйкес келіп, негізгі сапа түрі қарастырылады. Бұл ұжымның қызметін және мамандардың профильдік және диапазон жағынан мінездеуге мүмкіндік бар. Ақпарттық ықзмет көрсету процессі құжаттық сараптама құрылымы, ізденіс тапсырмасы және халықтық дәлелдеуге автор және авторлық ұжым жұмысын көрсете отырып, ұжым фирманың назар аударуына жол ашады. Құрылым ерекшелігі бойынша өткізілетін ақпараттық зерттеулер ғылыми – тәжірибелік қызметтің даму бағыттары мен жағдайын көрсетеді. Құжаттық лектің даму заңдылығын оқу көптеген бөлімдерде кездеседі. Құжатық қор көлемін және ЭЕМ ойларын жобалау, кітапханалық және ақпараттық аналитикалық орталықтың мамандарға мұқтаждығы, полиграфиялық өнеркәсіптің перспективті, кітап шығару және оны тарату, жоғары және орта мектептерде оқу – бұл басқа да көптеген заттар фиксация ерекшелігімен және қоғамға әлеуметтік ақпаратты жеткізумен анықталады, демек, құжаттық лектің дамуына байланысты құжаттық лектің белсенді зерттеулері XX ғасыр басына жатады және қазіргі күнге дейін жалғасуда.

Ең бір маңызды заңдылықтың бірі, жаңадан құрылатын құжаттың үзіліссіз сандарының өсуін көрсететін лек көлемінің деңгейі. 1956 жылы Д. Прайс жеделдетілген құжат деңгейінің моделін ұсынды, әр 10 – 15 жыл сайын екі еселенген публикациялар санын көбейту «Ақпараттық дағдарыс» деген түсінік пайда болады, бұл қорқыныш тудырады. Бірақ 60 жылдар басында Д. Прайс жазды, құжаттың жеделдетілген деңгейі әрқашан бола бермейді, оның салдарынан ешқандай білім игерілмей, ол процесс созылып, тоқтатылады. Құжаттың деңгейін шектейтін факторлар көрсетіледі. Бұл зерттеудің кейбір бағыттарының аяқталуы; кадрлық шектеулер, ол потенциалдық автордың азаюына әкеп соқтырады; қоғамдық мүдделердің өсуі. Белгілі актуальды бағыттың немесе мәселенің, құжаттық лектің жеделдетілген деңгейі көп уақытқа созылмады, одан кейін қалыптастырады немесе жояды. Жеке бөлімдерге, сондай – ақ бөлім ішіндегі әртүрлі бағыттар секілді лек деңгейінің қарқыны бірдей емес. Экономикада, лингвистикада, энергетикада, транспортта тіпті белсенді немесе тұрақты және өшетін мәселелер бар.

Құжаттық лектің дамуын мінездеме беретін, орташа мәліметтер бір саланың да жұмыстарын бейнелемейді яғни анықтамайды. Бүгінгі күні, құжаттық лектің әмбебап моделін құру мүмкін емес екендігіне көзіміз жетіп отыр. Құжаттық лектің динамикасын зерттеу барысында жиналған тәжірибе ақпараттық – библиографиялық қызмет үшін маңызы бар жағдайлар қатарын анықтады. Сонымен, біріншіден, автордың, мекеменің, бір елдің немесе нақты бір тақырып бойынша құжаттар легінің даму жылдамдығы әр сала мамандарының құжаттарды өңдеу жұмысына қатысуын, қоғамдық маңыздылығын көрсетеді.

Екіншіден, зерттеу кезінде тек статистикалық көрсеткіштерге сүйенуге жол бермейтін, лек көлемін өзіндік ретке келтіру механизмдері бар. Бұндай механизмдер: ақпараттың ескіруі және ақпараттың тығыздалуға қабілеттілігі. Әлеуметтік ақпараттың тапсырыс және дискреттілік фиксациясы, құжаттың мазмұнының бейнесі, хабарлама зерттеу, өңдеу жұмыстары аяқталған кезде емес, зертеу жұмыстары барысында құрылады. Мынадай тәртіптің пайда болу себебі, автор өзінің объектілерінің өзгеруін қаламайды және өз құқықтарын мәлім етуге тырысады, кәсіби ұжым халыққа қандай да бір жаңалықтарды жеткізуі, берілген бағытта немесе ұжымда жұмысын жалғастыру мүмкіндігіне сенімсіздігі секілді себептер болып табылады. Нәтижесінде бөлек – бөлек құжаттар біріккен болып шығады және оқырмандар алдыңғы құжаттармен таныспаса, келесі құжаттар түсініксіз болады. Ақпараттық сала мамандарының тапсырмасы яғни мақсаты – білім фрагменттерін бір жерге жинастырып, пайдаланушыға құжаттың жинағы туралы мәлімет беру. Сондай – ақ ақпараттың қайталанып келуін жою немесе азайту керек. Жоғарыда атап өткеніміздей, ескіру – бұл әлеуметтік ақпарат және құжаттың жоғалу объективті процессі, бұл ақпарат яғни тұрақты ақпарат өзгеріп, жаңа толықтырылған және сенімді ақпарат пайда болады. Әлеуметтік ақпараттың ескіруі және құжаттың ескіруі өзара тығыз байланысады, бірақ үйлесімсіз болады. Ақпараттың ескіруі кейбір кездері жалған құжаттармен бекітіледі. Теориялық жағынан ескі әдістерді жаңа әдіске көшіру, қандай да бір процессті қолдануға қарсы әрекет ету немесе құралдардың жаңадан пайда болуымен бекітіледі. Ақпараттың ескіру қарқынын анықтау процессі, күрделі құжаттың ескіруі әдістің қарқынды пайдалана отырып жүзеге асуы және кеңінен қолданысқа енуі де жеткілікті. Осы мақсатпен 1960 жылы Р. Бартонон жне Р. Киблерон жарты дәуір өмір «құжаты» көрсеткішін шығарады, белгілі бір уақыт аралығында барлық баспаларда жария етілді. Негізгі жарты дәуірлік өмір құжаты негізгі сараптама легінде әдебиетте көрсеткіш қандай да бір анықталған сала мен мәселеде аңғарылады. Онық қалыптасуына оқырманның кітапхана қорын қолдануы яғни оқырман қауым қаншама жыл бұрынғы баспа әдебиеттерін, оның актуальдығын жоғалтып алуы үшін емес, кітапхана қорын оқырман қауымға жеткізу мақсатында қолданылады. Жарты кезеңдік өмір, құжаттардың әртүрлі тарауы мен әртүрлі тарау түрлері және салыстырылуы;

• әртүрлі тараудың қарқынымен құжаттың ескіруі;

• көптеген жағдайларда құжаттардың ескіруінің дамуымен тікелей байланысты болады. Сол себептен, мысалға, өте тез арада құжаттар информатикада, радиоэлектроникада ескеріледі.

Мысалы, кенеттен тыс инфоорматика, радиоэлектроника, авиация, ракета құрастыру бойынша құжаттар ескіреді:

• егер бөлімдер белсенді дамитын болса, онда жаңадан қайта құрастырғалы тұрған білім табиғат ұбылыстарын сипаттайды немесе көркем шығармашылыққа қатысы болады, құжаттар баяу ескіреді немесе мүлдем өздерінің мағынасын жоғалтпайды (архитектура бойынша әдебиет; табиғат құбылыстарын, флораны, фаунаны сипаттау; пайдалы кенді жерлер; археологиялық ашулар, фольклорлық экспедициялар;)

• макроқұжаттың бір бөлімінде (монографиялар, оқулықтар) микрохабарламаға (мақалалар, тезистер, баяндамалар) қарағанда баяу ескіреді.

Ақпараттық-кітапханалық қызметте жылдамдықтың білімі, құжаттың ескіруі мынандай кезеңдерді бекітеді:

-қордың белсенді бөлігінде және кітапханалық қызметтің толық мәтінінде әр тараудағы құжаттарды сақтау;

-библиографиялық картотекадағы және кітапханалық қызметте құжаттар туралы мәліметтер;

-көрсеткіштерді құрастыруда және анықтамаларды орындағанда орындалатын ретроспективтік ізденіс.

Әртүрлі тараудағы құжаттың жартылай өмір кезеңдерінің көрсеткіштері (отандық және шет елдік мамандардың зерттеулері бойынша):

Тарих-16,3 жыл

Әдебиеттану-23,2 жыл

Мемлекет және құқық-8,2 жыл

Математика-10,5 жыл

Геология-11,8 жыл

Физика-4,6 жыл

Химиялық технология-4,8 жыл

Машина құрастыру-5,2 жыл

Сараптама жолымен құжаттың жартылай өмір кезеңдерін анықтау әдісі, әдебиеттің легін олардың жетіспегенінен қол жеткіліксіз. Ол көрсеткіштің сенімділігіне кепіл бермейді, олардың шын суретте сәйкес келуі-құжаттың қолданылуы. Бірақ ол ақпараттық-кітапханалық практика мақсатында толығыменк керек болады.

Құбылыстың ескіруіне шек қоятын бұл, ақпараттың актуализациясы. Актуализация-бұл өткен жылдардағы публикацияларды белсенді қолдануға қайта оралу, қоғамның кейбір концепцияға, ойларға, әдістерге өнеркәсіп тәсілдеріне баға қоюмен байланысты жүзеге асады.

Қайта баға берудің себебі, жолдардың қате болғанын меңгеру, әлеуметтік өмір немесе ғылымда таңдалып алынған; жаңа білім алу, оларға дүниежүзіндегі қызметкерлердің тәжірибесіне басқаша қарауға жол ашатын; проблемаларды тарихи ресурста қарастыруға ұмтылу. Алдымен, ақтуализация бұрынғы жылдардағы басылып шыққан әдебиеттерге ұсыныстың өсуінен байқалады, содан кейін бұл жұмыстарды қазіргі заман авторлардың мақалаларымен, комментариялармен толықтырып, қайта басып шығару. Жариялымдарды ( мақалаларды) шашыратып тарату бұл профильдік емес баспадағы нақты бір тақырыптағы мақаларды жариялау фактісі.

Шашыратып тарату құбылысын алғаш оқыған С.Бредфорд ХХ ғ.20-30 жж мақалаларға сараптама жасай отырып, анықталады «Егер ғылыми журналдарды қандайда бір пәнге арналған». Мақалалар санынын азаюы бойынша орналастыратын болсақ, таңдалып алынған журналдар тізімінде журналдың ядросын белгілеуге болады, яғни осы пәнге арналған топ немесе зона, әртүрлі топ немесе зона мен ядрода болатын мақалалар саны бірдей болады. Осындай жағдайда ядродағы және зонадағы журналдар саны құрамына жатады.

Шашыратып тарату феноменінің келесі зерттеу жұмыстары әртүрлі тақырыптық мақалалар легінде бақыланса да, ядролық зонадағы публикациялардың концентрация деңгей және журналдар саны әр жерде әртүрлі болады. Осыған байланысты әмбебап математикалық модель жоқ, публикацияларды анықтау және журналдарды анықтау олардың тақырыптарына қарамастан сипаттауға арналған. Әмбебап модель жоқ. Тек бір ғана әмбебап заңдылық туралы айтуға болады. Ақпарат іздеу барысында пайда болатын қиындықтардың өсуі. Аталғандардың барлығы Chemical Abstracts реферативті журналында жақсы бейнеленген. Кәдімгі жүргізілген зерттеу жұмыстары интенсивті кеңею мәселенің өңделуіне байланысты екенін аңғартады. Жаңа ғылыми басқарудың пайда болуы мамандандырылған журналдың таралуы жариялау кеңеюіне алып келеді. Бұл этап бойынша бірінші тақырыптық жинақтар содан кейін профильді периодикалық баспалар жарық көре бастаған. Осы аралықта жариялау жұмысы маңызды рөлде болады.

Д.И.Теплов механизм өсуімен себептерін меңгере отырып, оның мақсаттылығымен механизм сияқты ақпараттық тараулары мен өзара айыра басталады. Оларға тараудың бөлімі мүмкіндіктерімен дәлелденген. Яғни ақпаратты белсенді және пассивті болып келеді. Белсенділерге мыналар жатады «өзіне тарту» яғни жетістіктің шектеулі облыстары және тарату мақалалармен профильдік журналдарға арналған.

Авиа-ракета, машина, автомобиль т.б. Ал ақпараттық пассивті болып табылатын сала «беруші» өзінің жариялымын периодикалық басқа облыстардағы басылымдармен салыстыру болып табылады. Осындай салалардың, мақалалардың кең таралуына арналған, экономика, тарих, информатика, автоматика, радиоэлектроника болып табылады. Әдістерге және салалық лекті комплексті сараптама жүргізуді бастағанда кеңею қорытындысының бұрынғыдан да қызықты екенін көреміз. Зерттеу жұмысының әбден дәйектелген тәжірибелік белгілерді ерекшелеу қорытындысы мен жоспарда құрылады:

-басқа облыстарда болып жатқан басты мәселемен байланысты жасау, қорды жинақтаудағы маңыздылық және ақпараттық ізденістегі тақырыпты анықтау.

-орта мақалаларды көп тарату қандайда бір мәселе жайлы немесе журналдар.

-Рационалды стратегия тұтынушылармен қызмет көрсету түрі және сұранысты қанағаттандырудағы библиографиялық баспаның өзіне назар аударуы. Ақпараттық пассивті салаларға қатысты.

-маңыздылығы арқылы мақаланың мағыналығы, жарыққа шыққан журналдың беделділігі;

-Ғылыми бағыттың дамуының негізгі кезеңдері жүргізілген зерттеулерден мыналар анықталды, негұрлым территориялар, әдістер қарқынды болса, егер бір бөлімнің құралдары адам қызметіндегі басқа облыстарда қолданылса, онда соғұрлым осы шашыратуды дамытатын, яғни библиографиялық көмекші құралдарға деген сұраныс көбейеді. Шашыратуды оқудың нәтижелері-әртүрлі тақырыптардағы, периодикалық басылымдардағы мақалалардың концентрациясы көптеген ақпараттық-кітапханалық процесстің жүзеге асуының негізі болып табылады.

Зерттеудегі ең күрделісі, ақпаратты тарату болып табылады. Әлеуметтік ақпараттың ерекшеліктерімен байланысты, яғни мазмұн жоспардың тәуелсіздігі айту жоспарына байланысты. Бірдей мазмұн әртүрлі белгілік формада тіркелуі мүмкін: мәтін, графика, формула түрінде, әртүрлі тілдерде, әртүрлі ғылымдағы терминде.

Ақпаратты іздеу үшін шашыратудың соңғы себебіне байланысты. Бұл түсіндіреді, неге оқырман білімін күтпеген облыстардан көруге болады және неге оқырман алғашқы сұраныстың формуляры оның соңғы формулярынан айрықша ерекшеленеді.

Егер мақалаларды шашырату әмбебап, тараулық, библиографиялық көмекші құралдың тарау аралық болса, онда ақпаратты шашырату әлдеқайда күрделі болады. Пәндік айдар не шешуші сөздер бойынша іздеулер жүргізіліп, сілтеме аппаратын немесе цитатталған әдебиет көрсеткішін қосумен жиі жүзеге асады.

Осылайша, құрылым ерекшеліктерінің білімі және тараулық құжаттық лектің заңдылықтарының дамуы ақпараттық-кітапханалық қызметтің мүмкіндіктерін едәуір кеңейтеді.