2. Морфонологиялық дыбыс алмасу заңдылықтары

Дыбыс алмасуы дегеніміз- /альтернация/дыбысстардың парадигмалық қатынасқа түсіп, бірінің орнына екіншісінің қолданылуы. Дыбыстардың алмасуын фонетикалық және грамматикалық дыбыс алмасу деп екіге бөлуге болады. Фонетикалық дыбыс алмасуларда альтернант немесе алмасатын дыбыстар алдында не артында тұрған дыбыстың әсерінен ( ілгерінді және кейінгі ықпал жолымен ) пайда болады. Сондықтан фонетикалық дыбыс алмасулар фонетикалық жағдаймен түсіндіріледі. Мысалы, басшы, он бір деген сөздердің башшы, омбір болып айтылуы сш, нб дыбыстарының тіркесе алмауына байланысты түсіндірілуі керек. Ал грамматикалық дыбыс алмасуларды бұлайша тұрған орнына алдындағы не артындағы дыбысқа байланыстырып түсіндіру мүмкін емес. Мысалы, мұнда – бұнда, түгелде -түгенде, бәйге- бәйгі сияқты тілімізде жарыса қолданылатын сөздердегі б -м, л -н, е-і дыбыстарының алмасу жайын түсіндіре алмаймыз. Қазақ тіліндегі дыбыстардың алмасуын екі топқа бөліп А.Айғабылұлы позициялық дыбыс алмасулардың көпшілігі фонетикалық заңд. Сәйкес өзгеретіндіктен оларды фонетикалық дыбыс алмасуларға жатқызып, ал позициялық емес дыб, алмасуларды морфологияның объектісіне жатқызады қарастыруға болады: 1. Дауысты дыбыстардың алмасуы. 2. Дауыссыз дыбыстардың алмасуы. 1.Дауысты дыбыстардың алмасуы. Дауысты дыбыстардың алмасу жайы қазақ тілінде, негізінен диалегтологтар тарапынан зерттелген. Қазақ диалектологтері С.А. Аманжолов, Ж. Досқараев, Ш.Ш. Сарыбаев, А. Нұрмағамбетов, Ғ. Халиев, С.Омарбеков, Т.Айдаров, О. Нақысбеков, Н. Жүнісов еңбектерінде дауысты дыбыстардың алмасу жайы бірсыпыра сөз болады. Бұлардың ішінде дауысты дыбыстардың диалектизмдердегі алмасуын арнайы зерттеген Н. Жүнісов болатын. Дауысты дыбыстардың алмасып қолданылуына жуан –жіңішке, ашық-қысаң, езулік-еріндік дыбыстардың сәйкестігіне қарай болуге болады. Жуан – жіңішке: А-Ә: Ары-әрі, абиыр- әбүйір, абдыра –әбдіре, ажым- әжім. А-е: сандалу-сенделу,дамыл-деміл,адырай-едірей, Ұ-Ү: мұжы-мүжі,шұңғыл –шүңгіл. О-Ө: шоқым-шөкім, доңғалақ-дөңгелек Ы-І: тырнақтап-тірнектеп Ашық-қысаң: А-Ы: шалқай-шалқый,шолжаң-шолжың Е-І: міне-міні,ешкім-ішкім О-Ы/І: О-Ұ: мұржа-моржа Ө-Ү: өтек-үтік Еріндік-езулік: Ұ-Ы: Бұлға-былға Ү-І: шүпілде-шіпілде О-А: ондай-андай О-Е: орасан-ересен 2.Дауыссыз дыбыстардың алмасуы. Дауыссыз дыб-ң морф-қ алмасуында жиі көрінетіні ұяңдану үдерісі, тіл алды дыбысынң тіл арты дыбысына жылжу үдерісі. Қатаң-ұяң: П-Б: палуан-балуан; Т-Д: тілмар-ділмар; Қ-Ғ: айқай-айғай; К-Г: гүмбір-күмбір. Шұғыл-ызың: С-Ш: секер-шекер, Л-Н: түгелде-түгенде; Ж-З: зекі-жекі, Ж-Д: бадырай-бажырай, Ш-Т: бүршік-бүртік Дауыссыз дыбыстың тіл алдына жылжу үдерісі: Қ,К-У: қыстақ-қыстау Қ-Й: жоқ-жой,тоқ-той Ң-Й: барсаңшы-барсайшы Ң-У: аңсар-аусар Морф/қ дыбыс алмасуда дауыс/з дыб/ң алмасуы морф/қ ұүдерістерге қарай дауысты дыбыстың алмасуынан ерекшеленеді: Ерекшелік: 1.Морфонлогиялық үдеріс дауыссыз дыбысқа қарағанда дауысты дыбыста көп кездеседі. 2.Белгілі бір м/қ құбылыстарды (эпентеза, редукция, элизия) жүзеге асыруда шектеулі түрде қолд/ды. Ұқсаса: 1.Дыбыстық алмасудың 2 шенінде кездеседі; 2.Дауыссыз Қатаң-ұяң, дауысты жуан-жіңішке т.б жіктелуі

3. Төмендегі сөйлемнен морфонологиялық бірліктерді табыңыз:

Кез келген жанның киім киісі оның бұл өмірден не алғысы келетінінен, қандай жетістікке қол жеткізуді қалайтынынан немесе қол жеткізгенінен хабар беріп тұрады.