- •Фонетика және оның ғылыми салалары
- •1.2. Дыбыс туралы түсінік. Артикуляциялық база. Тілдің дыбысталу мүшелері.
- •Әдебиеттер:
- •2.2 Түркітанушы орыс ғалымдарының еңбектері
- •2.3 Қазақ тілі фонетикасы мен фонологиясының зерттелуі
- •3.1 Дыбыс. Фонема. Фонология.
- •Әдебиеттер:
- •Дыбыс, фонема. Фонология.Фонемалардың жіктелуі. Дауысты фонемалар .
- •3.1. Дыбыс, фонема. Олардың арақатынасы. Фонеманың мәні, қызметі және аллофондар. Вариант пен вариация туралы. Әріп және әліпби.
- •3.2. Транцкрипция.Фонетикалық және фонематикалық транцкрипция.
- •3.2. Транцкрипция.Фонетикалық және фонематикалық транцкрипция.
- •Әдебиеттер:
- •Қазақ фонемаларының саны мен топтастырылу принциптері
- •4.1 Қазақ фонемаларының саны мен топтастырылу принциптері(жіктелуі).
- •Әдебиеттер:
- •Дауысты фонемалар (вокализм)
- •Дауыссыз фонемалар. Аффрикат дыбыстар.
- •6.1.Дауыссыз фонемалар (консонантизм). Дауыссыз фонемалар құрамы, олардың жасалу ерекшеліктері. Дауыссыз дыбыстар топтастырылуы. Дауыссыз дыбыстардың сөз ішінде қолданылуы. Аффрикат дыбыстар.
- •Әдебиеттер:
- •7.1 Буын (силлабизм). Буынға тән белгілер, оның дыбыстық құрамы, түрлері. Буын құрамының өзгеруі. Буын жігін ажырата білудің маңызы. Буын және тасымал.
- •7.1.Буын және оның дыбыстық құрамы
- •Әдебиеттер:
- •Екпін (акцентуация) және оның түрлері
- •8.1 Екпін (акцентуация) және оның түрлері. Қазақ тіліндегі екпіннің жайы туралы. Екпіннің сөз ішінде тұрақты, тұрақсыз қолданылатын түрлері.
- •8.1 Екпін (акцентуация) және оның түрлері
- •Әдебиеттер:
- •Дауыс ырғағы (интонация), оның бірліктері және қызметі
- •9.1 Дауыс ырғағы (интонация), оның бірліктері және қызметі
- •9.2 Бунақ–ритмикалық топ, ырғақ екпіні.
- •9.1 Дауыс ырғағы (интонация), оның бірліктері және қызметі
- •9.2 Бунақ–ритмикалық топ, ырғақ екпіні
- •Әдебиеттер:
- •Дыбыстар тіркесі
- •10.1 Дыбыстар тіркесі. Дыбыстардың сөз буыны ішінде, түбір, түбір мен қосымша, сөз бен сөз арасындағы тіркесуі туралы. Дауыссыз дыбыстар тіркесу ерекшеліктері. Дыбыстар тіркесі және орфография.
- •10.2 Алмасу туралы түсінік. Дыбыстар сәйкестігі .
- •10.1 Қазақ тіліндегі дыбыстар тіркесі туралы
- •Қатаң - ұяң тіркестер.
- •Қатаң – үнді тіркестер.
- •Үнді-үнді тіркестер
- •Әдебиеттер:
- •Дыбыс өзгерістері. Ықпал түрлері
- •Әдебиеттер:
- •12.1 Сөз басындағы дыбыстық құбылыстар
- •12.2 Сөз ортасындағы дыбыстық құбылыстар
- •12.3 Сөз соңындағы дыбыстық құбылыстар.
- •Әдебиеттер:
- •Сингармонизм заңы. Аккомадация. Ассимиляция.
- •13.1 Сингармонизм – фонологиялық категория
- •Әдебиеттер:
- •Ассимиляция– дауыссыз дыбыстардың өзара үйлесуі
- •14.1 Ассимиляция– дауыссыз дыбыстардың өзара үйлесуі. Дауыссыз дыбыстардың шеп түрленімі. Аккомадация және диссимиляция туралы түсінік
- •14.1 Ассимиляция– дауыссыз дыбыстардың өзара үйлесуі.
- •Әдебиеттер:
- •Графика, әріп және әліпби.
- •15.1 Қазақ тілінің орфоэпиясы туралы.
- •15.2 Графика, әріп және әліпби. Орфоэпия және орфография. Орфоэпия және сингармонизм. Орфоэпия және дыбыстар тіркесі. Орфография және оның принциптері. Қазақ орфографиясы мен орфоэпиясы туралы.
- •Әдебиеттер:
3.2. Транцкрипция.Фонетикалық және фонематикалық транцкрипция.
Дыбыс пен әріптің бір-біріне сәйкес келмеуінен сөздің айтылуы мен жазылуы арасында алшақтық туындайды. Сондықтан ауызекі сөйлеу тілінің дыбыстық жағын, оның өзіндік ерекшеліктерінің барлығын қамтып, дәл жеткізу қызметін транскрипция ғана атқара алады. Демек, тілдегі дыбыстардың арнайы белгілер жүйесі арқылы дәл бейнеленіп жазылуын транскрипция деп атаймыз. Транскрипция – латынның қайта жазу деген сөзінен жасалған термин. Ал тілдегі негізгі дыбыстарды белгілейтін таңбаларды транскрипциялық белгілер деп атаймыз. Яғни, әрбір дыбысқа бір белгінің, ал бір шартты белгіге жеке фонеманың сәйкес келуі тиіс.
Әлемдегі барлық тілдерге ортақ дыбыстар мен олардың өзгешеліктерін қамтитын латын графикасы негізінде жасалған транскрипция белгілерінің жүйесі бар, ол халықаралық фонетикалық алфавит деп аталады. Бұл халықаралық фонетикалық алфавитте дауысты дыбыстар мен дауыссыз дыбыстардың әр түрлі айтылым-жасалым ерекшеліктеріне қарай жіктелуін дәл жеткізу бағытында алынған жүзге жуық шартты белгілер жинақталған.
Тіл білімінде транскрипция фонетикалық және фонематикалық болып екі түрге бөлінеді.
Фонематикалық транскрипция фонема таңбасын белгілеп, сөз ішінде фонеманың әр түрлі реңктерін ескермей, тек тілдің фонемалық жүйесін айқындайды. Сондықтан транскрипция белгілерін аз қолданады.
Фонетикалық транскрипция фонеманың айтылуын өте дәл бейнелейді. Фонеманың сөз ішіндегі түрлі реңктерін толық ашып, дыбысталу ерекшеліктерін, дыбыстық табиғатын дәл танытады. Фонетикалық, грамматикалық емле-ережелер ескеріліп, көптеген көмекші белгілер қолданылуы арқылы сөз дыбыстары өте дәлдікпен беріледі. Сонымен фонемалық транскрипцияда бір фонеманың әр түрлі аллофондары (реңктері) бір-ақ таңбамен берілсе, фонетикалық транскрипцияда әртүрлі аллофондары (реңктері) ескеріліп, әр басқа таңбамен белгіленеді. Мысалы: 1) фонемалық транскрипциядаөлең, өнер, өзен, жүрек, үлкен деген сөздердегі «е»таңбасы «ө» дыбысы арқылы транскрипцияланады. Ал құлын, жұлын, түлкі, күлкі деген сөздерде ы, і таңбалары ұ, ү дыбысы арқылы транскрипцияланады.Фонетикалық транскрипцияда тас, тес, тос, төс деген сөздердегі т.с. фонемалары дауысты дыбыстардың ықпалымен олардың жуан езулік, жіңішке езу, жуан ерін, жіңішке ерін болып айтылуы әр басқа таңбалармен белгіленеді.
Бір тілдегі сөздердің құрамындағы дыбыстарды екінші тілдің әліпбиі арқылы, жоқ дыбыстарды соған жақын дыбыстар таңбалары арқылы таңбалауды транслитерация деп атайды. Транслитерация – латын тілінің «арқылы» және «әріп» деген сөздерінен алынған, бір жазудағы әріптерді екінші бір жазудағы әріптермен беру; Транслитерация басқа тілдің жалқы есімдерін (адам аттары, жер-су атаулары,т.б.) жазуда жиі қолданылады. Кейде бір тілдегі дыбыстар да, әріптер де екінші бір тілде болмауы мүмкін. Мұндай кезде екінші бір тілдегі ұқсас дыбыстар мен әріптер пайдаланылады. Мысалы: неміс тіліндегі фарингал һ дыбысы орыс тілінде жоқ болғандықтан ол «г» әрпімен (Наіnе –Гейне) беріледі, кейде « х» дыбысы да қолданылады. Сондықтан транслитерация екі тілге қатысты жұмыстарда қажет болады. Өзге тілді үйрену барысында транскрипция мен транслитерацияның көмегі көп.
Тақырып бойынша сұрақтар.
1.Фонема туралы түсінік және оның зерттелуі
2.Фонема және аллофондар. Вариант, вариация, инвариант.
3.Дыбыс, әріп, фонема, олардыңқызметіменарақатынасы
4.Транскрипция және транслитерация
