Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Дәрістік кешен фонетика.docx
Скачиваний:
2
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
170 Кб
Скачать
☆

3.2. Транцкрипция.Фонетикалық және фонематикалық транцкрипция.

Дыбыс пен әріптің бір-біріне сәйкес келмеуінен сөздің айтылуы мен жазылуы арасында алшақтық туындайды. Сондықтан ауызекі сөйлеу тілінің дыбыстық жағын, оның өзіндік ерекшеліктерінің барлығын қамтып, дәл жеткізу қызметін транскрипция ғана атқара алады. Демек, тілдегі дыбыстардың арнайы белгілер жүйесі арқылы дәл бейнеленіп жазылуын транскрипция деп атаймыз. Транскрипция – латынның қайта жазу деген сөзінен жасалған термин. Ал тілдегі негізгі дыбыстарды белгілейтін таңбаларды транскрипциялық белгілер деп атаймыз. Яғни, әрбір дыбысқа бір белгінің, ал бір шартты белгіге жеке фонеманың сәйкес келуі тиіс.

Әлемдегі барлық тілдерге ортақ дыбыстар мен олардың өзгешеліктерін қамтитын латын графикасы негізінде жасалған транскрипция белгілерінің жүйесі бар, ол халықаралық фонетикалық алфавит деп аталады. Бұл халықаралық фонетикалық алфавитте дауысты дыбыстар мен дауыссыз дыбыстардың әр түрлі айтылым-жасалым ерекшеліктеріне қарай жіктелуін дәл жеткізу бағытында алынған жүзге жуық шартты белгілер жинақталған.

Тіл білімінде транскрипция фонетикалық және фонематикалық болып екі түрге бөлінеді.

Фонематикалық транскрипция фонема таңбасын белгілеп, сөз ішінде фонеманың әр түрлі реңктерін ескермей, тек тілдің фонемалық жүйесін айқындайды. Сондықтан транскрипция белгілерін аз қолданады.

Фонетикалық транскрипция фонеманың айтылуын өте дәл бейнелейді. Фонеманың сөз ішіндегі түрлі реңктерін толық ашып, дыбысталу ерекшеліктерін, дыбыстық табиғатын дәл танытады. Фонетикалық, грамматикалық емле-ережелер ескеріліп, көптеген көмекші белгілер қолданылуы арқылы сөз дыбыстары өте дәлдікпен беріледі. Сонымен фонемалық транскрипцияда бір фонеманың әр түрлі аллофондары (реңктері) бір-ақ таңбамен берілсе, фонетикалық транскрипцияда әртүрлі аллофондары (реңктері) ескеріліп, әр басқа таңбамен белгіленеді. Мысалы: 1) фонемалық транскрипциядаөлең, өнер, өзен, жүрек, үлкен деген сөздердегі «е»таңбасы «ө» дыбысы арқылы транскрипцияланады. Ал құлын, жұлын, түлкі, күлкі деген сөздерде ы, і таңбалары ұ, ү дыбысы арқылы транскрипцияланады.Фонетикалық транскрипцияда тас, тес, тос, төс деген сөздердегі т.с. фонемалары дауысты дыбыстардың ықпалымен олардың жуан езулік, жіңішке езу, жуан ерін, жіңішке ерін болып айтылуы әр басқа таңбалармен белгіленеді.

Бір тілдегі сөздердің құрамындағы дыбыстарды екінші тілдің әліпбиі арқылы, жоқ дыбыстарды соған жақын дыбыстар таңбалары арқылы таңбалауды транслитерация деп атайды. Транслитерация – латын тілінің «арқылы» және «әріп» деген сөздерінен алынған, бір жазудағы әріптерді екінші бір жазудағы әріптермен беру; Транслитерация басқа тілдің жалқы есімдерін (адам аттары, жер-су атаулары,т.б.) жазуда жиі қолданылады. Кейде бір тілдегі дыбыстар да, әріптер де екінші бір тілде болмауы мүмкін. Мұндай кезде екінші бір тілдегі ұқсас дыбыстар мен әріптер пайдаланылады. Мысалы: неміс тіліндегі фарингал һ дыбысы орыс тілінде жоқ болғандықтан ол «г» әрпімен (Наіnе –Гейне) беріледі, кейде « х» дыбысы да қолданылады. Сондықтан транслитерация екі тілге қатысты жұмыстарда қажет болады. Өзге тілді үйрену барысында транскрипция мен транслитерацияның көмегі көп.

Тақырып бойынша сұрақтар.

1.Фонема туралы түсінік және оның зерттелуі

2.Фонема және аллофондар. Вариант, вариация, инвариант.

3.Дыбыс, әріп, фонема, олардыңқызметіменарақатынасы

4.Транскрипция және транслитерация