- •Тэма . Размяшчэнне і расстаноўка бібліятэчнага фонду.
- •1. Размяшчэнне і расстаноўка бібліятэчнага фонду.
- •2. Расстаноўка бібліятэчнага фонду.
- •3. Сістэматычна алфавітная расстаноўка – вядучы спосаб расстаноўкі бібліятэчных фондаў
- •4. Прымяненне іншых спосабаў расстаноўкі
- •5. Арганізацыя і афармленне расстаноўкі пры адкрытым доступе
- •Тэма: Бібліятэчна-бібліяграфічная класіфікацыя, яе сутнасць і значэнне
- •Асноўныя табліцы класіфікацыі
- •Асноўны рад табліц ббк
- •Тэма: Структура табліц ббк
- •2. Сістэма тыпавых дзяленняў
- •3.Алфавітна-прадметны паказальнік (апп)
- •Віды рубрык у апп
- •Тэма: Агульная методыка сістэматызацыі дакументаў
- •Алфавітны каталог
- •Асноўная картка
- •2. Дадатковая картка
- •Сістэматычны каталог
- •1 . Асноўная картка
- •Дадатковая картка
- •Тэма. Сістэматызацыя літаратуры па прыродазнаўчых навуках
- •Тэма. Сістэматызацыя геаграфічнай літаратуры
- •Тэма Сістэматызацыя літаратуры па сельскай і лясной гаспадарцы
- •Тэма: Сістэматызацыя літаратуры па ахове здароў’я, медыцынскіх навуках”
Тэма. Сістэматызацыя літаратуры па прыродазнаўчых навуках
Усе навукі аб прыродзе сабраны ў аддзеле “2 Прыродазнаўчыя навукі” і згрупіраваны ў чатыры вялікія цыклы-комплексы:
22 Фізіка-матэматычныя навукі
24 Хімічныя навукі
26 Навукі аб Зямлі
28 Біялагічныя навукі
Такая паслядоўнасць іх размяшчэння невыпадковая. Усе прыродазнаўчыя навукі размешчаны па прынцыпу ад простага да складанага, ад нежывой прыроды да жывой. Узначальваюць гэты рад фізіка-матэматычныя навукі як навукі аб найбольш простых, колькасных адносінах у прыродзе. Потым ідуць хімічныя навукі, якія вывучаюць больш складаныя, якасныя змяненні матэрыі.
Пераходам ад нежывой прыроды да жывой служаць навукі аб Зямлі, бо жыццё адбываецца ва ўмовах Зямлі. І заканчваюць рад біялагічныя навукі – навукі аб жывой прыродзе.
Абагульняючым для гэтых чатырох пададдзелаў з’яўляецца пададдзел “20 Прыродазнаўчыя навукі ў цэлым”. Ён прызначаны для кніг, у змесце якіх адлюстраваны праблемы трох і больш прыродазнаўчых навук. Яго падраздзяленне – “20.1 Чалавек і навакольнае асяроддзе. Экалогія чалавека. Экалогія ў цэлым”. Экалогія – гэта навука аб узаемаадносінах раслінных і жывёльных арганізмаў паміж сабой і навакольным асяроддзем. Тэрмін “экалогія” прапанаваны ў 1866 г. Э.Гекклем. Аб’ектамі экалогіі з’яўляюцца арганізмы, віды, экасістэмы і біясфера ў цэлым. З сярэдзіны 20 стагоддзя ў сувязі з тым, што ўздзеянне чалавека на прыроду ўзмацнілася, экалогія набыла асобае значэнне як навуковая аснова рацыянальнага прыродакарыстання і аховы жывых арганізмаў, а сам тэрмін “экалогія” – больш шырокі сэнс.
З 70-х гадоў 20 стагоддзя фарміруецца навука “экалогія чалавека”, якая вывучае заканамернасці ўзаемаадносін грамадства і навакольнага асяроддзя, а таксама практычныя праблемы яе аховы. Экалагічная тэматыка настолькі павялічылася, што стала магчымым гаварыць аб экалагізацыі ўсіх навуковых ведаў і прыродакарыстання. Аднак, выдзяленне экалогіі ў самастойную навуку ўмоўна, таму што любая біялагічная навука разглядае жывы арганізм у адзінстве з умовамі яго існавання. Вучоныя адносяць экалогію да междысціплінарных ведаў. Паколькі ў ББК аддзел “1Агульнанавуковыя і междысцыплінарныя веды” толькі распрацоўваецца, літаратура па экалогіі чалавека і экалогіі ў цэлым збіраецца ў раздзеле 20.1.
У раздзеле 20.1 знойдуць таксама сваё адлюстраванне кнігі аб глабальных экалагічных катастрофах, напрыклад Чарнобыльскай. Але індэкс 20.1 атрымае кніга, дзе Чарнобыльская катастрофа разглядаецца ў цэлым як глабальная экалагічная катастрофа.
Кнігі аб тэхнічных прычынах катастрофы будуць сістэматызавацца ў аддзел “3 Тэхніка” пад індэксам 31.47-08 н;
кнігі аб эканамічных пытаннях ліквідацыі паследкаў Чарнобыльскай катастрофы атрымае індэкс 65.9(4Беі)-98;
кнігі аб сацыяльных паследках катастрофы – 60.55;
кнігі, дзе разглядаюцца прававыя пытанні аховы грамадства ад паследкаў катастроф, атрымаюць індэкс – 67.408;
кнігі па аказанню медыцынскай дапамогі насельніцтву ў трагічных сітуацыях – 53.5.
На сістэматызацыю літаратуры па прыватных экалагічных праблемах указваюць адсылкі да раздзела 20.1 Напрыклад:
экалогія гідрасферы – 26.22 і г.д.
Літаратура па праблемах узаемадзеяння арганізма чалавека з навакольным асяроддзем – біяэкалогіі – збіраецца ў раздзеле 28.708.
У раздзеле 20.18 адлюстроўваюцца кнігі па ахове прыроды ў цэлым: жывой (расліны, жывёлы) і нежывой (вада, паветра, глеба). Адсылка да раздзела 20.18 указвае на тое, што кнігі па ахове толькі жывой прыроды атрымаюць індэкс 28.088.
Для кніг аб анамальных з’явах у навакольным асяроддзі, такіх як НЛО, палтэргейст, аб незямных цывілізацыях прызначана дзяленне 20.3. Гэта дзяленне ўведзена часова, пакуль вучонымі не будзе выпрацавана дакладнага ўяўлення аб прыродзе гэтых з’яў.
Усе прыродазнаўчыя навукі з’яўляюцца базай для развіцця прыкладных навук: тэхнічных, сельскагаспадарчых і медыцынскіх. Напрыклад, матэматыка і геадэзія выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве, астраномія – у мараходстве (гл.399.471.4 Мараходная астраномія), біялогія і хімія – у сельскай гаспадарцы і медыцыне і г.д.
Прыродазнаўчыя навукі вывучаюць усё, што нас акружае, у тым выглядзе, як яно існуе ў прыродзе, і для таго, каб пазнаць і зразумець прыроду, умець выкарыстаць яе законы для свайго існавання.
Выкарыстанне ведаў прыродазнаўчых навук - гэта вобласць вывучэння прыкладных навук.
Узаемапранікнавенне навук прыводзіць да таго, што ў кнігах пытанні прыродазнаўчых і прыкладных навук цесна пераплятаюцца. Вельмі важна пры гэтым пазбегнуць паўторнага адлюстравання і дакладна вызнчыць, дзе правесці мяжу паміж прыродазнаўчай літаратурай і кнігамі прыкладных галін ведаў. Размежаванне адбываецца па правілу сістэматызацыі па прымяненню: калі ў кнізе разглядаюцца тэарэтычныя пытанні якой-небудзь прыродазнаўчай навукі, яна атрымае індэкс гэтай навукі, а калі прыведзена практычнае прымяненне той ці іншай прыродазнаўчай навукі ў вобласці практычнай дзейнасці – кніга атрымае індэкс вобласці практычнага прымянення. Напрыклад кніга аб прыродзе рэнгенпрамянёў атрымае індэкс 22.346, а кніга аб іх прымяненні ў абследванні хворага – 53.6. Акустыка-фізічная навука, кніга аб яе законах атрымае індэкс 22.32, а кніга аб прымяненні законаў акустыкі ў музыцы – 85.31.
Калі ж мэта ў кнізе асветлена недакладна, то пры сістэматызацыі патрэбна прааналізаваць матэрыял, які ў ёй прадстаўлены. Калі ў ёй асветлены законы, тэарэтычныя асновы навукі, а прыклады, якія прыведзены з прыкладных галін, маюць дапаможнае значэнне і толькі падцвярджаюць тэорыю, кнігу трэба аднесці да прыродазнаўчых навук.
Для правільнага вызначэння месца кнігі патрэбна ўлічваць яе чытацкае назначэнне. Напрыклад, кнігу “Мікрабіялогія для ветэрынара” больш мэтазгодна аднесці ў раздзел “48.73 Інфекцыйныя і паразітарныя хваробы жывёл”, а не ў раздзел “28.4 Мікрабіялогія”, таму што яе змест – не мікрабіялогія ў цэлым, а больш канкрэтная навука-ветэрынарная мікрабіялогія, а агульная мікрабіялогія займае ў ёй толькі нязначную па аб’ёму ўступную частку. Падобныя кнігі будуць адносіцца да прыродазнаўчых навук толькі ў тым выпадку, калі асноўнае кола іх пытанняў датычыць галін прыродазнаўства, а не той ці іншай прыкладнай спецыяльнасці. Не ўлічваецца чытацкае назначэнне і ў тым выпадку, калі ў кнізе выкладаецца курс якой-небудзь навукі для спецыялістаў іншай галіны ведаў. Напрыклад, курс фізікі для студэнтаў будаўнічых інстытутаў атрымае індэкс 22.3я73.
У пададдзеле “28 Біялагічныя навукі” збіраюцца кнігі аб жывых арганізмах. Усе біялагічныя навукі размешчаны па прынцыпу ад простага да складанага: вірусы, мікраарганізмы, расліны, жывёлы, чалавек. Біялагічныя навукі з’яўляюцца тэарэтычнай асновай сельскай гаспадаркі і медыцыны.
Жывыя арганізмы раслін і жывёл біялагічныя навукі вывучаюць у тым выглядзе, як яны існуюць у прыродзе. Сельская гаспадарка вывучае іх ва ўмовах уздзеяння на іх чалавека, каб атрымаць пэўны сельскагаспадарчы прадукт.
Пры сістэматызацыі кніг па анатоміі і фізіялогіі чалавека памылкі бываюць часцей за ўсё пры няўмельстве правесці мяжу паміж гэтай літаратурай і кнігамі па медыцыне. Прадметам вывучэння анатоміі і фізіялогіі з’яўляецца здаровы арганізм чалавека, у той час як медыцына вывучае хваробатворныя змяненні ў органах чалавека, парушэнні іх нармальных функцый, папярэджванне і лячэнне захворванняў. Выключэнне складаюць толькі кнігі аб фізіялагічных асаблівасцях жаночага і дзіцячага арганізмаў з-за іх палавых і ўзроставых асаблівасцей, іх адносяць у медыцыну, у раздзелы 57.12 і 57.31.
Кнігі аб вышэйшай нервовай дзейнасці як фізіялагічнай аснове эмоцый, адчуванняў і псіхікі адносяцца ў пададдзел “88 Псіхалогія”.
У пададдзеле 28 пры сістэматызацыі прымяняецца правіла размежавання паміж агульнымі і прыватными пытаннямі. Кнігі, якія раскрываюць паходжанне, сутнасць, асоўныя палажэнні ўсіх біялагічных навук, збіраюцца ў раздзел “28.0 Агульная біялогія”, а кнігі па аналагічных пытаннях у адносінах да асобных жывых арганізмаў атрымаюць індэксы дзяленняў, адпавядаючых асобным арганізмам.
Агульная генэтыка – 28.04
Генэтыка мікраарганізмаў – 28.4
Генэтыка раслін – 28.54
Генэтыка лішайнікаў – 28.591
Медыцынская генэтыка – 52.5
Існуе шмат, кніг прысвечаных таямнічым з’явам чалавечай псіхікі, парапсіхалогіі, парамедыцыне, экстрасэнсах. Калі ў кнізе разглядаецца прырода экстрасэнсарных здольнасцей чалавека, яна будзе адносіцца ў раздзел “28.071 Агульная біяфізіка”. Кнігі, прысвечаныя выкарыстанню экстрасэнсарных здольнасцей для лячэння людзей, атрымаюць індэкс “53.58 Іншыя метады лячэння”.
Пры сістэматызацыі прыродазнаўчай літаратуры ў назвах дзяленняў і ў кнігах сустракаюцца незнаёмыя тэрміны, якія патрэбна вызначаць па энцыклапедыях, слоўніках, даведніках. Напрыклад, гісталогія – навука аб тканях жывога арганізма; цыталогія – навука аб пабудове, развіцці, функцыях і хімічным саставе клетак раслін і жывёл; тэлекінэз – перамяшчэнне прадметаў пад уздзеяннем думкі і г.д. Гэта дапаможа хутчэй знайсці і больш дакладна вызначыць індэкс.
Прыродазнаўчыя навукі існуюць у стане пастаяннага ўдасканальвання і развіцця. У наш час узнікла новая прыродазнаўчая навука – космамікрафізіка – на стыку навук: фізіка элементарных часціц і касмалогія. Вучоныя мяркуюць, што за данай навукай вялікае будучае. Адным з яе асновапаложнікаў з’яўляецца А.Д.Сахараў. У табліцах для літаратуры аб космамікрафізіцы прызначана дзяленне “22.632 Тэарэтычная астрафізіка”.
Біяграфіі вучоных – біёлагаў Паўлава, Дарвіна, Сечанава і інш атрымаюць індэкс “28 г Гісторыя біялогіі”, зборы іх твораў і выбраныя творы - “28.0 Агульная біялогія”, а тэматычныя зборнікі іх твораў сістэматызуюцца па зместу.
